• Proza e jetës
• Poezia
• Artikulim i ri poetik
• Sentimentalizëm anakronik
• Më shumë sentenca se poezi
• Bredhje rinore
• Valle e simboleve
• Dy obsesione të një poeti
• Kërshëria në pajtim me mundësinë
• Monotonia e thjeshtësisë
• Tregimi, novela, romani
• Kritika dhe estetika
• Jubiletë
• Shënim i autorit

PANTEONI I RRALLUAR

REXHEP QOSJA

VALLE E SIMBOLEVE

Duke i vënë si titull një simbol tradicional dhe të huajtur përmbledhjes së vet më të re, Sampo, Ali Podrimja është kujdesur që edhe simbolet e tjera të vjershave të saj në pjesën më të madhe të rasteve t´i harmonizojë kuptimisht me atë të titullit. Në këtë mënyrë, megjithë trajtimin e temave të ndryshme, ai ka mbërrijtur ta përqëndrojë interesimin e lexuesve rreth simbolikës së tërësisë, pothuaj, aq sa edhe rreth poezive të veçanta.

Megjithëse relativisht i ri nga mosha, Ali Podrimja është njëri prej poetëve tanë që ka mbërrijtur, pakashumë, të përvetësojë mundësinë e shprehjes moderne poetike, duke mos i keqpërdorur, në masën në të cilën ju ngjet disa të tjerëve, teknikat e ndryshme të kësaj poezie. Si në pikëpamje të strukturës figurative, ashtu edhe në pikëpamje të strukturës ritmike, vargu i tij është i ri, por i ruajtur prej lirisë së tepruar, që poezinë, shpesh, e shndërron në një prozë, qoftë edhe të zbetë. Në rastet e frymëzimeve më të forta, vargjet e tij jo vetëm se janë të dendura kuptimisht, por edhe derdhen nëpër modulacione të qarta ritmike. Ky ritëm i përkujdesur është një prej karakteristikave që i cilësojnë vargjet e tij në rrjedhat jo të pakta të poezisë sonë.

Edhe pse nuk i shmanget ndonjëherë këngëtimit vetëm për hir të eufonisë, është e vërtetë se në poezinë e tij vërehet prirja e poetit që dëshiron dhe është në gjendje të thellohet në meditime. Pavarësisht prej intonacionit nganjëherë patetik të disa vjershave atij, të shumtën e herave, i shkon përdore t´i stisë ndjenjat dhe idetë e veta brenda një strukture lirike. Shprehja e tij e qartë metaforike nuk reduktohet asociativisht gati asnjëherë vetëm me një drejtim, po degëzohet në drejtime të ndryshme.

Që të kuptohet simbolika e tërësisë së kësaj përmbledhje duhet më së pari të shpjegohet simboli tradicional Sampo. Sampo është një kështjellë — mulli, e ruajtur si simbol në gojëdhënën nordike, ashtu siç është Rozafati ynë, një kështjellë që ,megjithë sulmet e mëdha mbi muret e saj, ka qëndruar prore e pamposhtur. Sampoja e Ali Podrimes sikur simbolizon një kolektivitet, një popull, një rrugë historike të këtij populli. Mbasi të depërtojmë brenda mureve të kësaj kështjelle dhe të shohim se cilët janë banorët e saj, cili është fati i tyre historik, mbasi ta pushtojmë edhe me imagjinatën tonë kështjellën simbolike të Ali Podrimjes — ne do të kuptojmë se sa i mishëruar është ky poet me jetën e banorëve të Sampos, se sa shumë i dashuron, se sa shumë e mundon e kaluarja e tyre, po edhe se sa e mbush me optimizëm e ardhmja e tyre historike. Edhe prej një interpretimi të këtillë përgjithësues të simbolikës së kësaj përmbledhje, mund të shihet se frymëzimet që e përcjellin Ali Podrimjen ushqehen edhe kësaj here prej burimit të pashterrshëm që deri vonë ka mundë të quhet: historia tragjike e shqiptarëve.

Pjesa më e madhe e poetëve tanë, duke filluar prej atyre të brezit të parë të pasluftës e deri tek këta të brezit më të ri, akoma e ndjejnë në shpirt peshën e së kaluarës historike dhe nëpërmjet të vargjeve të veta përpiqen të marrin një qëndrim ndaj saj dhe të çlirohen shpirtërisht prej peshës së saj. Poet që e ka filluar krijimtarinë që në bangat e shkollës, Ali Podrimja ka dëshmuar disa herë deri tani se tama, gurra e përhershme e frymëzimeve të tij do të jetë jeta jonë dhe e kaluarja e njerëzve të këtij trualli. Me poemën e parë kushtuar Metohisë, të shkruar diku në fillimet e aktivitetit letrar, ai e ka ravizuar interesimin e vet poetik dhe, megjithë zgjerimin e kërshërisë dhe të frymëzimeve lirike, më vonë asnjëherë nuk ka dëshmuar se mund të pushtohet prej interesimesh të tjera. Edhe në këtë përmbledhje, sikundër edhe në të parat, prandaj, gurgullojnë ritmet e gjalla të këtij burimi të pashterrur. Ali Podrimja, as atëherë, e as tani, nuk i shpreh ndjenjat dhe mendimet e veta përmes vargjesh thjesht deskriptive, po përmes meditimesh që bart simbolika e vargut, duke krijuar vizione të plota dhe kuptimisht të rëndësishme. Përjetimi i tij poetik nuk përfundon me konstatime deskriptive natyraliste, apo me retorikë shprehjeje, sikundër ndodh akoma në krijimtarinë tonë letrare, po me shprehje asociative, që e thellon shumë më tepër vizionin e tij të jetës sonë historike.

Pavarësisht pse në përmbledhjen e Ali Podrimjes Sampo gërshetohen tema të ndryshme, edhe pse në të ballafaqohemi me simbole të ndryshme të marra kur prej gojëdhënës sonë, kur prej kulturave të huaja nacionale, e kur të krijuara prej imagjinatës së tij poetike, lexuesi do të shkoqet me përshtypjen më të mirë prej cikleve, në të cilat ai frymëzohet prej jetës së njerëzve të përvuajtur të trojeve tona. Në këtë mes edhe shprehja e tij lirike është më e fortë, më jehuese, më e jetuar, më kuptimplote dhe më e shquar përkah humanizmi i porosisë poetike. Ndonëse tash disa vite Ali Podrimja nuk i shmanget kësaj problematike, mund të vërehet se ai e shfrytëzon me kuptime gjithnjë më të reja, me porosi gjithnjë më të plota dhe me emocione gjithnjë më të freskëta. Dhe, ajo që e dallon atë prej lirikëve tanë të tjerë, të rinj sidomos, që trajtojnë tema të tilla, është prirja e tij që t´i shmanget jo vetëm deskripcionit po edhe naracionit, qoftë kur frymëzohet prej një legjende, qoftë kur don të tregojë ndonjë prej atyre historive të vështira, që kanë ngjarë në realitetin tonë. Ali Podrimja është, pra, më i fortë kur nuk shkoqet shpirtërisht dhe poetikisht prej truallit tonë, kur nëpër damarët e vet e ndjen refkëtimën e historisë, kur persiat rreth fatit të njeriut mbi kokën e të cilit ka rënë edhe „guri i hudhur në hava". Duke shkruar këngën mbi jetën tonë të shkuar, mbi „jetën e udhëtimin e gjatë nepër kohë e mote sa lindja jonë", ai edhe vetë e ndjen, dhe e thotë, se kënga e kësaj jete është kënga e tij më e frymëzuar. Për këtë arësye mund t´i ftojë me frymëzim edhe poetët e tjerë në vjershën Hajde shok poet e këndoje një këngë, që të mos largohen „para thjeshtësive të jetës sonë e gjurmave të shëndritshme". Duke i kaluar me kujdes nëpër kujtesë shumë nga tragjeditë e banorëve të Sampos dhe duke u thelluar në persiatje rreth tyre ai ka prekur disa prej atyre problemeve, që janë kristalizuar në vetëdijen e tij si plagë të njohura historike. Ali Podrimja ndjen dhembjen pse mund të konstatojë se ecja jonë drejt të sotmes ishte ecje „tatëpjetë Golgothës"; dhe mbi këtë dhembje janë frymëzuar persiatjet e tij të ciklit E një sharrë të zonë e kërkon nëpër botë, Ata nuk janë më, Kohërat, dhe Si e kemi zbuluar detin. Poezia e tij, ndërkaq, nuk shterret me kaq, dhe as me atë ndjenjë. Ali Podrimja është poet që ka dy vizione: në njërin shihet e djeshmja, kurse në tjetrin e nesërmja. Ai, pra, dëshiron të jetë edhe poet vizionar. Sigurisht për këtë shkak disponimi i tij derdhet nëpër nuanca kur ngapak më të ngrysura, e kur ngapak më të ndriçuara, ashtu siç rrjedhin edhe vargjet e tij kur nëpër ritme më të rënda, më të ngadalshme e kur nëpër ritme më të shpejta, më të gjalla. Nje orientim i këtillë poetik ka bërë që brenda një poezie shpesh të gërshetohen dy kahje ndjenjash dhe, ndonjëherë, të realizohet një shtimung që është përplot ondulacione lirike, si, për shembëll, në këta rreshta:

(Rrufes turrin dua t´ia ndal)

Edhe në organizimin e cikleve të Sampos së tij Ali Podrimja ka pasur ambicjen e arësyeshme që të shkruaj njëfarë historie poetike në miniaturë të njerëzve të saj. Jo rastësisht, prandaj, ai kujdeset të na takojë me njerëzit e përvuajtur, që me sharrë në duar bredhin prej një qyteti në qytetin tjetër, po edhe me njerëzit që nuk kanë pushuar kurrë me „dashuruar me jetë lirinë", që nuk e kanë pushuar këngën e cila „ka folur për një tokë diellore ka folur për diçka të shtrenjtë". Në të gjitha këto vjersha Ali Podrimja është kujdesur të vejë në plan të parë angazhimin e vet, që shprehet si reagim i tij emocional ndaj problematikës që e ka frymëzuar. Një pjesëmarrje aq e fortë shpirtërore shihet edhe prej përsëritjeve të shpeshta të ca fjalëve, prej paralelizmave sintaktike-ritmike dhe, gjithashtu, prej fuqisë së ndjenjës, të cilën në rastet më fatlume nuk e përcjell edhe retorika e shprehjes.

Duket se në poezinë lirike shumë më tepër se në gjinitë dhe llojet e tjera të krijimtarisë letrare vlen ligji i frymëzimit dhe i përjetimit të vërtetë shpirtëror të asaj që bëhet objekt i këngës së poetit. Vjershat e cikleve të lartëpërmendura janë poezitë më të mira të përmbledhjes së Ali Podrimjes. Ato janë më të ngrohta përkah emocionet dhe më të gjera përkah mundësia e plotësimit asociativ nga ana e lexuesit. Një frymëzim i sinqertë, i sendërtuar poetikisht nëpër vargje të gjalla përkah ndjenja ritmike, po të ngrysta përkah ngjyra e disponimit, mund të vërehet, po ashtu, edhe në vjershat e ciklit intim Dhomat e zbrazta, që hyn ndër ciklet më të bukur të përmbledhjes Sampo.

Vjershat e përmbledhjes më të re të Ali Podrimjes dallohen pakashumë prej vjershave të përmbledhjeve të tij të tjera në radhë të parë përkah karaktaristikat e prosedeut krijues. Më të kondenzuara — por edhe të ruajtura prej hermetizmit — vjershat e tij nuk kanë qenë ndonjëherë përpara. Deklarative dhe transparente ndonjëherë në fillim të krijmtarisë, apo të mbyllura me çelësin e figurës anarkike dhe të pazbërthyer kuptimisht prej lexuesve tanë të pastërvitur — më vonë, vargjet më të reja të Ali Podrimjes ruajnë një si pastërti klasike: në të shumtën e rasteve, fjala e tij është e matur mirë dhe e vënë në vendin e vet. Në këto vjersha Ali Podrimja përdor një prosede të ri, që s´e ka përdorur përpara: përsëritjen e ca fjalëve dhe lokucioneve me anën e të cilave e fuqizon përjetimin e vjershave të tij. Në rastet më të shpeshta përsëritjet e tilla bëhen si një zile që tingëllon në imagjinatën e lexuesit dhe e përkujton se ku duhet të ndalet interesimi i tij. Dhe, kur të jetë larguar dhe ta ketë hequr dorësh këtë përmbledhje, atij do t´i ndalen në kujtesë mendimet dhe ndjenjat, që janë theksuar më anën e këtyre përsëritjeve:

(Çka mund të them tjetër për babën tim)

Po, sikundër ndodh zakonisht në krijimtarinë poetike, është vështirë të gjendet sensi i masës mes shprehjes së natyrshme dhe shprehjes së kurdisur për një poet që modoemos kërkon mënyrën të bjerë në sy metoda e tij krijuese. Kur Ali Podrimja përsërit disa fjalë ose lokucione fjalësh në vjershat Vetëm ose Hamlet i sëmurë, Tash baba im flet në emër të njerëzimit, Përmendorja e një prindi, E një sharrë të zonë e kërkon nëpër botë, e të tjera, atëherë ai fuqizon djenjen dhe idenë duke shtuar mundësinë e përjetimit më të fortë edhe te lexuesi dhe krijon një, si ta quajmë, refren modern poetik. Përsëritjet e tilla në këto vjersha të tij janë edhe një si theks që ai i ven angazhimit të vet human. Në qoftë se një poet fillon të luajë me përsëritjet e tilla, dhe, ndonëse i frymëzuar, në disa raste, fillon të bëhet virtuoz dhe të vizatojë arabeska poetike në rastet e tjera, atëherë nuk është fare vështirë të vërehet se frymëzimi në rastet e para ka zënë të bëhet shprehje e rutinës dhe vetëm e lojës eufonike të fjalëve në rastet e dyta. Shembëll se si përsëritjet e tilla inkuadrohen në efektin e përjetimit mund të jenë vargjet:

(Vetëm ose Hamlet i sëmurë)

ndërsa shembëll i shndërrimit të tyre në lojë eufonike janë vargjet:

(Bota është sjellë)

Shihet qartë se përsëritja e bukur e vargut të parafundit kryen funksionin e intensifikimit poetik emocional, kurse përsëritja e vargut të parë, e rënduar me përsëritjen e vargut të dytë, është një lojë e bukur tingujsh pa të cilën figura do të ishte më modeste, por poetikisht më e kondenzuar. Në të vërtetë një teknikë të tillë të shprehjes poetike, Ali Podrimja e ka huajtur, por duke mos qenë në gjendje ta asimilojë sa duhet, e ka shndërruar në manierë, gati epigoniste.

Në qoftë se lihen anash të metat e tilla, atëherë duhet të theksohet se janë më të mëdha vlerat e vargut të Ali Podrimjes. Në vjershat e tij, nëpër të cilat ka aq shumë kontraste të bukura („pas njëmijë vjetësh para një milion vjetësh", „o djall o zot", e të tjera), bien në sy shprehjet e bukura metaforike që, shpesh, si bazë e vargut tërësisht, janë të zgjedhura, të kërkuara e jo të hudhura në poezinë prej turrit të parë. Po, sikundër edhe kontrastet, ashtu edhe disa prej metaforave të tij, ndërkaq, janë të zbuluara përmes ndikimesh. Ali Podrimja di të thotë se njeriu i flet lumit „në veshin guaskë", se „mija zogj fluturonin n´hava prej kokës së tij", se koka e tij është „shpellë ëndrrash". Në vizionin e tij „nata ka kafshuar veten në thembër", kurse „gusha e agimit gjak pikon". Duke kaluar kështu prej kohës së shkuar në kohën e tanishme, ai di ta zgjasë dhe ta afrojë vizionin e përfytyrimeve të tij poetike. Shprehjet metaforike të Ali Podrimjes në rastet më të shpeshta nuk perceptohen të veçuara prej kontekstit të tërësisë kuptimore, prandaj edhe vjershat e tij përjetohen si një tërësi, në të cilën figura posedon fuqinë e nevojshme që të bartë përmbajtjen kur nuk është përdorur për ekspresivitet dhe atraksion formal.

Përmbledhja Sampo është, pa dyshim, përmbledhja deri tani më e mirë e Ali Podrimjes. Me të ai ka dëshmuar se është poet me një shkallë, pak a shumë, të gjerë emocionale, se është poet që deri tani nuk ka manifestuar shenja të përsëritjeve. është e nevojshme të theksohet, megjithatë, se ai duhet të ruhet prej një rrcziku: prej rrezikut të eksibicioneve poetike, domethënë prej manierizmit, në njerën dhe prej epigonizmmit, në anën tjeter.

1969