Letërsi - QOSJA, Rexhep - Panteoni i rralluar

Kur ka filluar të botohet Jeta e re përpara njëzet vitesh, sigurisht asnjëri prej anëtarëve të Redaksisë dhe askush prej lexuesve të saj, aso kohe të paktë, nuk ka mundur të paramendojë se ajo do ta presë këtë përvjetor të kurorëzuar me sukseset që janë mbërrijtur si në lëmën e letërsisë ashtu edhe të kulturës sonë përgjithësisht.

Jeta e re nuk është një revistë e rëndomtë, prandaj edhe nuk mund të krahasohet me asnjë shoqe të veten, qoftë tek ne, qoftë në ndonjë vend tjetër. Ne sot kemi gazeta, fletushka dhe revista të tjera që, po ashtu, kryejnë një mision të rëndësishëm artistik, shkencor dhe kulturor, e kjo domethënë se nuk kemi kurrfarë nevoje të jemi subjektivë ndaj Jetës së re dhe ta çmojmë më tepër se ç´meriton rolin e saj për kulturën shqiptare në përgjithësi dhe për letërsinë në veçanti. Në kulturat e popujve, e me ta edhe në kulturën tonë, ka pasur revista që kanë filluar të dalin me bujë të madhe dhe që janë shuar pas një kohe të shkurtër ose, po ashtu, revista që kanë dalë shumë vite me radhë, po duke mos e përkujtuar askend se kanë zënë të dalin ndonjëherë. Krahas revistave të këtilla shtatanike, vijnë ato të tjerat që jetojnë shumë kohë, vazhdojnë të botohen vite me radhë, porse kurrë nuk mbërrijnë të kryejnë farë misioni të rëndësishëm artistik, shkencor, kultural apo shoqëror. Kur revistat e këtilla, më në fund, pushojnë së daluri zakonisht u çohet rahmet si të gjithë atyre njerëzve që e kalojnë jetën pa bërë ndonjë punë si më të vlefshme në shoqërinë e vet dhe pa ushtruar farë ndikimi në jetën e saj me pikëpamjet dhe karakterin e vet. Jeta e re, pa mëdyshje, nuk i takon as llojit të parë, e as llojit të dytë të revistave. Ajo është një revistë e posaçme dhe me rëndësi të posaçme për ne shqiptarët, prandaj duke marrë parasysh të gjitha ato që ka bërë në fushën e letërsisë dhe të kulturës sonë, duhet të themi se me të vërtetë ka kryer një mision tejet të rëndësishëm.

Jeta e re është një revistë e rëndësishme për jetën tonë letrare, artistike dhe kulturore jo vetëm për shkak të këtij roli të madh, të theksuar, por edhe për shkak se deri vonë ishte e vetmja revistë që ndikonte në formimin dhe ngritjen profesionale të krijuesve dhe të njerëzve tanë të pendës përgjithësisht. Ajo, ndoshta, është aqë më e rëndësishme edhe për shkak të momentit në të cilën është lajmëruar, dhe, lidhur me këtë, edhe për shkak të misionit të saj prej pionieri që ka kryer në letërsinë, shkencën, arësimin dhe kulturën tonë në tërësi. Ne shqiptarët që jetojmë në truallin e Kosovës, përpara saj nuk kemi pasur jo vetëm revista thjesht letrare, po as farë gazetash apo fletushkash të tjera që do të ishin në radhë të parë letrare-artistike e pastaj kulturore dhe politike. Me Jctën e re në këtë truall fillon për herë të parë krijimtaria jonë sistematike letrare e artistike, që po pasurohet dhe cilësisht po ngritet përditë e më tepër.

Duhet të kemi guximin qytetar dhe të pranojmë se Jeta e re nuk e ka pasur mjaft të lehtë rrugën nëpër të cilën ka kaluar gjatë të gjitha etapave të ekzistencës së saj brenda këtyre njëzet viteve: në disa momente dhe etapa ajo ka hasur në probleme dhe vështirësi para të cilave ishte bukur vështirë të qëndrohej në këmbë. Në qoftë se shoqëria në rrugën e zhvillimit të vet është ballfaquar me murin e vrazhdë të burokracisë, me një mur të tillë është zatetur dhe kjo revistë. Redaksisë së kësaj reviste, e sidomos kryeredakto rit Esad Mekulit, i janë dashur kuraja civile, ndërgjegja e fuqishme, idealizmi veprues dhe, mbi të gjitha, durimi stoik që ta drejtojë timonin e saj me nder nëpër stuhitë e çuara atyre viteve. Asaj i është dashur në radhë të parë ngulmëria e besimit se duhet ta kryejë me revistën e vet misionin e pishtares së kulturës sonë. Për shkak të rrethanave në të cilat ka f illuar të dalë si dhe për shkak të meritave të saj të mëdha për kulturën tonë Jetën e re pa kurrfarë ngurrimi mund ta fusim ndër revistat më të rëndësishme të kaluarës shqiptare, që janë nxjerrë deri sot, sikundër janë Flamuri i Arbërit e Jeronim de Radës dhe Albania e Faik Konicës.

Prej Jetës së re kanë dalë, pothuaj, të gjithë shkrimtarët tanë të sotëm, duke filluar prej atyre të brezit më të vjetër e deri tek ata të brezit më të ri, që kanë filluar të bëjnë emër në letërsinë tonë. Ajo ishte dhe akoma ka mbetur shkolla e tyre më e rëndësishme, në të cilën kanë marrë njohuritë e veta themelore, kanë zgjeruar horizontet e diturisë, dhe prej së cilës kanë dalë njerëz të pjekur që të dinë të shikojnë dhe të flasin për jetën, natyrën, shoqërinë dhe t´u japin formën letrare vrojtimeve të veta. Zemërgjerë ndaj metodave të ndryshme krijuese, ndaj aspekteve dhe këndeve të ndryshme të vrojtimit të realitetit, ndaj formave të ndryshme të shprehjes artistike, Jeta e re ka mbërrijtur të krijojë një spektër të gjerë talentësh, t´ju japë mundësi afirmimi dhe, më në fund, porsi mëma fëmijët e vet, t´i lëshojë të aftë në arenën e gjerë të jetës. Antidogmatizmi i kësaj reviste ka bërë, kështu, të mundshme që në letërsinë tonë të krijohen si profile të ndryshme shkrimtarësh, ashtu të zhvillohen edhe stile të ndryshme krijimtarie, të bëhen eksperimente letrare dhe, natyrisht, të çilen rrugë të reja. Jo vetëm poezia që sot është e prezentuar me disa emra, ndër të cilët gjenden edhe të tillë (Esad Mekuli, Enver Gjerqeku, Rrahman Dedaj, Fahredin Gunga, Din Mehmeti e të tjerë), që janë të rëndësishëm për poezinë shqipe përgjithësisht e jo vetëm për atë të Kosovës, po edhe proza e gjatë, si një prej gjinive të vështira të krijimtarisë letrare, është zhvilluar dhe ngritur në një nivel, ndonëse akoma modest artistik, në faqet e Jetës së re. Kjo revistë ka mbetur vazhdimisht dyerhapur para talentëve të rinj, ka selitur rubrikën e tyre, ka ushqyer prirjen e tyre, u ka dhënë nxitje dhe kurajo, i ka edukuar dhe është përpjekur me të gjitha mundësitë që të ndikojë në lulëzimin e gjithanshëm të aftësive të tyre. Duke i dhënë mundësi eksperimetit krijues, ndërkaq, Jeta e re është kujdesur të ruajë idealet humaniste të bashkëpunëtorëve të vet dhe ka ndikuar në formimin e gjykimit të tyre dialektik dhe materialist. Ajo është përpjekur që në letërsinë tonë e, sidomos, në faqet e saj mos të shfaqen tendencat e dekadentizmit perëndimor, sikundër janë pesimizmi total para problemeve bashkëkohore të njerëzimit dhe domosdove metafizike, fajsimi i njerëzimit përgjithësisht për mëkatet e sotme politike dhe imperialiste, elementet pornografike dhe moralisht destruktive të cilave, shpesh, s´mund t´ju rezistojnë as letërsitë apo shkrimtarët me përvojë më të gjatë. Jeta e re, duke i edukuar, kështu bashkëpunëtorët e vet është kujdesur njëkohësisht edhe për shëndetin mental të lexuesve tanë. Si një revistë që mbërrin në duart e nxënësve, punëtorëve, fshatarëve, mësuesve dhe punuesve, të të gjitha profileve të tjera të mjedisit tonë, ajo ka kryer, pra, një mision të rëndësishëm edukativ. Jeta e re ishte dhe mbetet revistë me një fizionomi të caktuar që duhet ta quajmë fizionomi e një reviste të angazhuar moralisht, dhe redaksisë së saj i bën nder një fizionomi e këtillë. Ajo nuk ka dashur të jetë vetëm revistë e shkrimtarëve, por edhe e masave të gjera të lexuesve, shumica prej të cilëve kanë mësuar ta njohin botën për herë të parë përmes saj.

Jo vetëm poezia, tregimi, novela dhe romani, por në faqet e Jetës së re janë botuar edhe drama e skenare; në këtë mënyrë ajo i ka kontribuar edhe zhvillimit të dramaturgjisë sonë. Krahas gjinive artistike Jeta e re ka ndikuar edhe në zhvillimin e kritikës dhe eseistikës sonë letrare. Kritikët tanë të brezit të parë, Vehap Shihta dhe Hasan Mekuli, kanë zënë të ndjekin në faqet e saj të ngjarat e jetës sonë letrare dhe teatrale, të shkruajnë për veprat dhe problemet e ndryshme artistike dhe kulturore, të ndikojnë, kështu, në fuqitë receptive të lexuesve tanë. Shkrimet e tyre janë bërë në këtë mënyrë të vetmet tekste në të cilat kanë mundur të mbështeten nxënësit dhe arësimtarët për të kuptuar dhe shijuar siç duhet veprat artistike. Me punën e tyre prej pionierësh të kritikës ata janë bërë urë ndërmjet librit dhe lexuesit, aq sa edhe iniciatorë të gjykimit tonë kritik sistematik mbi letërsinë dhe problemet letrare e kulturore.

Jeta e re ka dhënë edhe një kontribut të posaçëm me çfarë mund të krenohen vetëm pak revista letrare në botë: ka ndihmuar zhvillimin e pikturës dhe ka ndikuar në popullarizimin e saj, duke botuar gati në çdo numër punimet e pikëtorëve tanë. Disa prej piktorëve tanë më të njohur, të cilët kanë bërë emër edhe në botën e huaj, ekspozitat e para personale i kanë hapur në faqet e kësaj reviste. Po Jeta e re ishte edhe editori i parë i disa krijuesve tanë; disa përmbledhje vjershash, tregimesh, kritikash dhe dramash janë botuar në bibliotekën e saj dhe nën kujdesin e saj.

Jeta e re është e rëndësishme, gjithashtu, pse na ka bërë të mundshme të njihemi edhe me traditën tonë letrare dhe kulturore — si me traditën e kultivuar letrare individuale ashtu edhe me traditën letrare popullore. Kohë pas kohe në faqet e saj janë botuar shkrimet e De Radës, Naim Frashërit, Ndre Mjedës, Fan Nolit, Lasgush Poradecit, Ali Asllanit, Dhimitër Paskos, Migjenit dhe të shkrimtarëve të tjerë të shekullit të kaluar dhe të shekullit tonë. Ne faqet e saj për herë të parë kemi mundur të njihemi edhe me letërsinë bashkëkohore shqipe dhe me profilet e autorëve të ndryshëm të Shqipërisë. Duke ndjekur rrugën e informimit të bashkëpunëtorëve dhe lexuesve të vet mbi krijimtarinë botërore, Jeta e re ka përkthyer vepra të ndryshme, duke filluar prej atyre të shkrimtarëve të antikitetit greko-romak e deri tek ato të shkrimtarëve bashkëkohorë të popujve të ndryshëm të botës dhe të popujve të Jugosllavisë. Në faqet e saj për herë të parë jemi njohur me të arriturat letrare të botës bashkëkohore, me tendencat e fjalës artistike në botë, me metodat e ndryshme krijuese, me mendimet dhe idetë e ndryshme në botën moderne. Në këtë mënyrë ajo është bërë e vetmja dritare, e gjithsesi dritarja akoma më e gjerë, nëpër të cilën e kemi parë këtë botën tonë në të cilën jetojmë. Duke na informuar dhe duke na dhënë mundësi që të shprehemi lirisht, Jeta e re, njëkohësisht, ishte dritarja nëpër të cilën ne mund të ndikonim në atë botë. Në qoftë se i besojmë të vërtetës se letërsia është njëfarë, e thënë metaforikisht, barometri i ndjenjave, mendimeve dhe ëndërrimeve të njeriut, në qoftë se është e vërtetë se krijuesit artistikë janë reprezentues të këtyre ndjenjave, mendimeve dhe ëndërrimeve të një populli në një moment historik, atëherë duhet të thuhet se ajo ishte mediumi ynë më i rëndësishëm përmes cilit ne shprehnim veten. E shikuar nga aspekti i historisë së letërsisë, Jeta e re, si revistë e parë letrare në Kosovë, është aq më e rëndësishme pse përmes saj jemi inkuadruar edhe ne në lëvizjet e fjalës artistike letrare dhe të mendimit botëror, por jemi lidhur aqë më parë me traditën tonë letrare dhe artistike, duke vënë kështu kontiunitetin e letërsisë dhe të kulturës sonë. Lexuesit e numrave të parë të kësaj reviste nuk e kanë vështirë të vërejnë se shkrimet e asaj kohe, të angazhuara aq qartë në pikëpamje sociale dhe etike, e vazhdojnë frymën krijuese të shkrimtarëve tanë të letërsisë sociale të viteve tridhjetë e pesë sikundër janë Migjeni, Andrea Varfi, Esad Mekuli, Nonda Bulka, Aleks Çaçi, Dhimitër Shuteriqi e të tjerë. Jeta e re është bërë, kështu, një hallkë e fuqishme që lidh traditën me të tanishmen tonë dhe, duke e lidhur, e shpie, e pasuron, e zgjeron dhe në disa pikëpamje e sintetizon atë traditë. Duke qenë dëshmitare e belbëzimeve ajo është bërë, njëkohësisht, edhe dëshmitare e pjekurisë sonë. Kush është në gjendje të kuptojë rëndësinë e letërsisë dhe të artit përgjithësisht për shpirtin e njeriut, për jetën dhe emrin e një populli, do të mund të besoj se Jeta e re ka kryer një detyrë të cilën do të jenë në gjendje ta vlerësojnë në tërë rëndësinë e saj vetëm breznitë e ardhshme, që do t´i ndjejnë impulset frytdhënëse të paraardhësve të vet. Filosofia, shkenca dhe me to letërsia, ndoshta më tepër se çdo krijimtari tjetër, janë masa më e sigurtë e nivelit intelektual, shpirtëror dhe vitalitetit të një populli. Jeta e re sot na duket aq më e rëndësishme pse ka ushtruar ndikimin e vet pozitiv në ruajtjen, zhvillimin dhe forcimin e vitalitetit tonë intelektual e shpirtëror. Ajo ishte dhe mbetet akoma tribuna krijuese e fjalës sonë krijuese.

Edhe pse i paraqitur kështu në vija të shkurtëra, kontributi i revistës letrare Jeta e re del i madh. Prandaj uroj që kjo revistë të vazhdojë të selisë fjalën e bukur artistike duke mos harruar, ashtu sikundër nuk ka harruar kurr deri sot, se kjo fjalë e bukur duhet të ndikojë edhe më tutje në ngritjen intelektuale, shpirtërore dhe morale të njeriut tonë; uroj që Jeta e re të vazhdojë të ndikojë në ngritjen e shijes, zhvillimin e ndjenjës për të bukurën dhe në forcimin e vetëdijes socialiste të popullit tonë të vogël dhe të përvuajtur gjatë historisë.

1969

Më lartë
webmaster@letersi.com