• Proza e jetës
• Poezia
• Artikulim i ri poetik
• Sentimentalizëm anakronik
• Më shumë sentenca se poezi
• Bredhje rinore
• Valle e simboleve
• Dy obsesione të një poeti
• Kërshëria në pajtim me mundësinë
• Monotonia e thjeshtësisë
• Tregimi, novela, romani
• Kritika dhe estetika
• Jubiletë
• Shënim i autorit

PANTEONI I RRALLUAR

REXHEP QOSJA

SENTIMENTALIZëM ANAKRONIK

Hasan Hasani është njëri prej shkrimtarëve tanë të rinj, që është nisur një rruge të gabuar.

Në përmbledhjen e tij më të re, Dallgët e vërrinit, ai është përpjekur t´i përjashtojë poetikisht dallgët shpirtërore dhe ndjenjat e zjarrta romantike ndaj një jete të cilën, edhe në e pastë përjetuar sinqerisht, nuk e ka shprehur drejt as bukur artistikisht. Dallgët e tij nuk janë ndjenja të fuqishme, të njeriut të kohës sonë, po do ndjenja romantike dhe sentimentale, të shprehura përmes trajtës së një vargu tradicional e të vjetëruar. Në situatën e sotme të letërsisë shqipe, në të cilën kanë depërtuar ndjenja bashkëkohore, mendime bashkëkohore dhe, më në fund, shprehje moderne poetike, një tradicionalizëm i tillë emocional dhe formal jo vetëm mund të quhet anakronik, por, për më tepër, është edhe i dëmshëm.

Hasan Hasani nuk është i pari poet, të cilit pa fije nevoje kanë filluar t´i rrjedhin lotët curril, të përcjellur me tingujt e butë të lahutës, fyellit dhe qytelisë, për shkak se jeta jonë patriarkale është në shkatërrim e sipër. Janë disa vjershëtorë më të vjetër se ai në letërsinë tonë, të cilët akoma mendojnë se mund të përtërihen Vjershat baritore të Virgjilit dhe tingujt sentimentalë të sentimentalizmit dhe të romantizmit. Ata nuk marrin parasysh se lahuta dhe fyelli janë vendosur njëherë e përgjithmonë në muzetë e vjetërsive tona, qoftë edhe të ruajtura si relike kombëtare, kurse rinia shqiptare është më tëpër e interesuar të dëgjojë muzikën e re se sa këngën e bariut dhe të rapsodit të vjetër. Ata që i kanë pri këtij vjershëtari të ri janë tani të pjekur dhe të djegur, prandaj mund të shpresohet se ndjenjat dhe mendimet e tyre do t´i përmirësojë vetëm varri, në të cilin shija e tyre është futur që moti. Hasan Hasani është i ri dhe teksa po bën hapat e parë të krijimtarisë poetike dhe është e nevojshme të bëhen përpjekje t´i tregohet se duhet të kërkojë frymëzime të tjera dhe shprehje të reja.

Në vitin 1969, domethënë plot njëzet e pesë vite pas fillimit të transformimeve të mëdha shoqërore, sociale, morale, kulturore dhe, madje, artistike, që janë bërë në jetën dhe në letërsinë e shqiptarëve të Ballkanit, Hasan Hasani me ca prej paraardhësve të tij shpirtërorë po vazhdon ta shohë jetën e tyre me sytë e mjegullisur të rilindësve tanë të para-pavarësisë, të disa neoklasiçitëve të paspavarësisë ose të asaj pjese të shkrimtarëve të emigracionit, që mendojnë se shqiptarët jetojnë, mendojnë, ndjejnë dhe shprehen si në kohën kur ata ishin banorë të këtyre trojeve. As ai nuk ka marrë parasysh se rilindësit tanë kanë jetuar në një kohë tjetër dhe në një situatë tjetër historike, e cila i ka frymëzuar në mos edhe kushtëzuar ato dënesjet e tyre të pandërprera, kurse neoklasiçitët në një formë shtetërore të paperspektivë historike, e cila i ka nxitur të shikojnë vetëm përmbrapa. Rilindësit e kanë këngëtuar bukurinë e jetës bujqësore dhe baritore duke mos parë askund mjerim e vuajtje pse kanë dashur t´ia forcojnë krenarinë bashkëvendësit të vet të robëruar, kurse neoklasiçitët pse nuk kanë pasur kurajën civile të kapen me problemet e kohës së tyre.

Përkundër poetëve dhe shkrimtarëve tanë të rinj, që shikojnë vetëm përpara, Hasan Hasani i ka kthyer sytë vetëm përmbrapa, dhe ka lejuar t´i mbushen me lotë për çdo gjë dhe çdo send që ia përkujton baçicat, ogiçat, këngët e bjeshkës dhe dallgët e vërrinit. Në vjershat e tij ka gjetur apoteozën ai stili i vjetër i jetës sonë, të cilin me aq përkushtim e ka poetizuar Naim Frashëri në poemthin e tij B a g ë t i e bujqësia. Atij sikur i cshtë dukur se lumturia më e madhe e jetës mund të gjendet dhe të sendërtohet vetëm në atë formë jetësore. Hasan Hasanit nuk i ka shkuar mendja asnjëherë se edhe barinjtë e bujqit janë ngi sot me atë jetën baritore dhe bujqësore, prandaj po bëjnë të gjitha përpjekjet e mundshme që të fusin kokën në ndonjë fabrikë apo sipërmarrje, ku në vend të peisazheve të bukura të bjeshkëve do të shikojnë prodhimet moderne e në vend të tingujve të lahutës e fyellit do të ndëgjojnë tingujt e burisë. Atij disi i është dukur shumë e bukur jeta e kaluar nëpër kullosat e gjelbërta, por edhe nëpër borë e shi, për shkak se e ka kujtuar prej ndërtesës së madhe dhe të ngrohtë të fakultelit. Kujtimet, kur nuk analizohen mirë, dalin të bukura edhe në qoftë se janë të hidhura dhe mjaftojnë për të thënë ashtu siç thotë ai: „I vrushkull lotësh më rrëshqiti për atë të shkueme jetë".

Kur i ka shkruar vjershat e përmbledhjes Dallgët e vërrinit atij, sigurisht, nuk i ka shkuar mendja se një poeti i duhet diçka më tepër se ç´janë frymëzimet. Tek ne është bërë zakon që çdonjëri, teksa t´i nxehen telat e zemrës, të marrë lapsin në dorë dhe t´i qesë në letër frymëzimet e tij mbi lopët, dhent, kuajt, dhitë, macat, qent, zogjtë, pulat, tbanat, kullosat, të korrat, të vjelat, të qethurat, martesat, fejesat, kumaritë, miqësitë dhe zakonet e ngjarjet e tjera që nuk mund të japin kurrfarë poezie, por se i bëjnë me dije të tjerët se sa i madh është primitivizmi në kulturën tonë. Temat dhe motivet e tilla, sado të shprehura bukur, nuk mund të sjellin kurrfarë mendimesh të thella, kurrfarë ndjenjash të fuqishme, kurrfarë vizionesh interesante të jetës. Ndoshta as poeti Dante s´do të mund të bënte diçka të vlershme prej një vizioni të këtillë sot për sot qesharak:

(Mbramja në bjeshkë)

Duhet të theksohet se në pjesën e parë të përmbledhjes Hasan Hasani e ka shikuar pak më ndryshe atë jetë dhe prej vargjeve të tij mund të shihet se ajo nuk ishte dhe nuk është ashtu e lezeçme. Por ndjenja sentimentale, që shpërthen edhe në këtë pjesë të përmbledhjes, është bërë apoteozë e jetës patriarkale në pjesën e saj të dytë. Sipas pikëpamjeve të tij fshati është e vetmja parajsë e kësaj bote.

Fshatarët e tij janë të pasur si farmerët e Kanadasë:

(Mullini)

Ata janë të pasur me djath si çobanët mongolez:

(Të qethunat, 5)

Të rrethuar prej bollëkut, ata hanë e pinë si Vikingët:

(Të qethunat, 5)

Mbasi e zatesin barkun, ia fillojnë këngës horazi:

(Të qethunat, 3)

Të rinj dhe të vjetër, gra dhe burra — të gjithë janë të gëzueshëm dhe të lumtur dhe, ashtu siç i festojnë nordiasit ditët e para të diellit pranveror, i kremtojnë ditët e të qethurave. Ata që nuk kanë ç´ka të qethin, as të mjelin, as të korrin nuk duhet përmendur, për shkak se do ta prishnin rehatinë e asaj parajse. Të gjitha punët e tjera në rregull, fshatarët, sipas vargjeve të Hasan Hasanit, janë madhështorë edhe në atë luftën e tyre njeriu me njeri dhe fisi me fis. Një pjesë e madhështisë së tyre qëndron edhe në atë gatishmërinë luftarake të hutave dhe celinave të tyre të cilat, „edhe varë kanë derdhë f lakë për tyte si gurra". Sa për moralin e këtyre malësorëve është e natyrshme që Hasan Hasani të ketë vetëm fialë të mira mbasi jeta e lumtur i harmonizon edhe marrëdhenjet mes njerëzve. Kur e ke barkun plot, shtratin e butë dhe shëndetin e mirë nuk ke fije nevoje t´ia prishësh qetësinë fqiut tënd. Si realistë duhet të pranojmë se edhe prej të mirash ata janë tërbuar ndonjëherë, se njerëzit edhe e mira i çon peshë:

(Kulla)

Mrekulli! Më tepër nuk duhet për të parë se gjer në çfarë shkalle ka mbërrijtur idealizimi i jetës sonë patriarkale në vjershat më të reja të Hasan Hasanit. Kush e sheh jetën me mrenë në sytë ose e sheh plotësisht të zezë, ose plotësisht të bardhë dhe, duke e parë në këtë mënyrë, është e kuptueshme që ta bëjë përjashtimin ligj. Më tepër se shtatëdhjetë vite kanë kaluar ç´prejse poeti i nevrikosur, Çajupi, ka zënë të bërtasë se në jetën e shqiptarëve shumëçka nuk është në rregull. Duke e vazhduar zërin e tij kundër idealizimit të dokeve dhe zakoneve tona, gjatë këtyre vjetëve një numër i madh shkrimtarësh tanë janë orvatur të na bindin se mentalitetin tonë tradicional duhet ta shikojmë në një mënyrë kritike me shpresë se do të ndikojmë në zhdukjen e veseve dhe përsosjen morale të njerëzve. S´duhet lexuar më tepër se fjalimet e Nolit, ca prej prozave të Sterjo Spasses apo të vjershave të Migjenit dhe të Esad Mekulit për të parë se shqiptarët kanë duruar shumë gazep njëri prej tjetrit dhe se proza e jetës së tyre ishte shumë më e madhe se poezia. Ata na kanë mësuar të besojmë se njerëzit tanë jo vetëm se nuk i kanë prekur në nder njëri tjetrit, po edhe kanë bërë gjëra që ndër popujt e qytetëruar nuk bëhen tash sa shekuj. Atë harmoninë e imagjinuar të disa poetëve tanë të Rilindjes dhe të kësaj kohe, ata kanë ditur ta prishin me gjëra tragjike dhe qesharake. Të bërat tragjike dihen, kurse të bërat qesharake dhe tragjike, siç janë djegja e sanave, qethja e dhenve dhe helmimi i pulave të shoqishoqit me duqa brumi të mbushur shtarë dhe xhama — këto as nuk është dashur të përmenden!

është thënë që moti se përmbajtja e cakton formën dhe se mënyra e shikimit të dukurive dhe fenomeneve shoqërore e natyrore e kushtëzon mënyrën e shprehjes së tyre. Hasan Hasani e ka orientuar keq frymëzimin e tij dhe, natyrisht, është shprehur keq. Sentimentalizmi i tij, ndoshta, edhe mund të kuptohet, por moskujdesi që ka treguar ndaj formës së vargjeve nuk mund të kuptohet kurrsesi. Vargjet e tij janë aq të përzjera në pikëpamje të skemës metrike saqë mos të ishin ato gabimet e shumta që ka bërë në teknikën e tyre, njeriut do t´i shkonte mendja se ai ka sjellë diçka të re në metrikën shqipe. Ai, pothuaj, nuk e di fare se ku duhet të ndalet prej 12 — rrokëshit gjer në 18 — rrokëshin. Moskujdes të veçantë ka treguar ai ndaj rimës, të cilën e ka lakuar dhe thyer pa kurrfarë kriteri të caktuar. Prej rimave të tij naive mund të jepen vetëm disa të rastit: fyell — diell, tiret — përhidhet, dora — ara, rritë — brinjtë, rreshkë — mveshë, megjës — djersës, dridh — diell, përmbi — dashni, synin — gishtin, dam -- llom, ka — pra, e të tjera. Qëndrimi i tij nonshalant ndaj rimës mund të vërehet edhe në „përputhjen" e fjalës së vargut të parë me fjalën onomatopeike të vargut të dytë: lang — dang, konop — krrop, e të tjera, që të bën përshtypjen se ai di të bëjë hajgare me ligjet e metrikës dhe me shijen e lexuesve. Në vjershat e tij ka raste kur forma gramatikore e fjalës i nënshtrohet vullnetit të rimës (dorë — prorë, shue — lue), apo edhe kur rimohen fjalët me aksente plotësisht të ndryshëm (rogë — log, fyell — diell, oborr — shporr), e të tjera. Përpos kapërcimeve të rënda prej një vargu në tjetrin, bie në sy edhe inverzioni i shpeshtë në poezinë e Hasan Hasanit, me të cilin janë zgjidhur nevojat e rimës. Ja ca shembëlla tragjike: për atë të gëzueme jetë, nji të randë gjamë, asnji të vogël gjamë, atë të mallit lum, në të zjarrtën flakë, t´kaluemen rini, e të tjera e të tjera sa të duash. Inverzioni, zakonisht, bëhet për të theksuar idenë, apo ndjenjën, apo përfytyrimin e poetit, kurse Hasan Hasani e bën vetëm për kërkesa formale, domethënë si lojë fjalësh:

(Mali)

Hasan Hasani është kujdesur ta kthejë të kaluarën edhe në një pikëpamje tjetër: apostrofi, të cilin janë duke e ndjekur me pushkë dhe topa të gjithë poetët shqiptarë më largpamës që prej Rilindjes e këndej, ai e rehabiliton me të madhe, edhe pse ai nuk e rregullon skemën metrike të vargjeve të tij:

(Kanga)

Në vargjet e tij ndihet një tepri e tepruar fjalësh, me të cilat është gulshuar çdo tension i tyre. Në to vegjetojnë shumë fjalë të panevojshme, siç janë prej, si, atëbotë, çdo, sikur, e të tjera, që janë karakteristike për vargjet deskriptive, kundër të cilave është ngritur Lesingu para më tepër se dyqind vitesh. Megjithëse as poezia tradicionale, e aq më pak poezia e sotme nuk i duron sinonimet njërin skaj tjetrit, Hasan Hasani e ka zhagitur mendimin dhe emocionin e vargjeve të veta me përdorimin e tyre të shpeshtë. Ai shkruan, për shembëll, „n´vapë të diellit në zheg", duke mos menduar fare se vapa dhe zhegu janë për poezinë një bagazh qesharak, apo edhe më konkretisht: „N´at copë postajë të rjepun, pa lesh, veç lëkurë", duke mos menduar se as një prozator i mirë nuk guxon t´i lejojë vetes një zbutje të tillë të fjalisë. Jo vetëm se postaja, leshi dhe lëkura nuk kanë asgjë poetike në vete, po një renditje e tillë e fjalëve, që nuk e theksojnë përfytyrimin dhe nuk i intensifikojnë ndjenjën dhe mendimin, është e ndaluar në poezi. Duke shkruar në shumë raste kështu, Hasan Hasani jo vetëm se i ka „rre shkur në zemër" vargjet e veta, por i ka djegur plotësisht dhe prej tyre ka nxjerrë thëngjill që nuk mund ta nxejnë askend, e madje as autorin e tyre. Në vargjet e tij ka akoma gabime të vogla dhe të mëdha, vargje të gjymta, metafora të deformuara, shprehje prozaike dhe kërkime artificiale të efekteve muzikore. Të gjitha këto kanë shkakun e përbashkët: anakronizmin e ndieshmërisë së autorit. Jeta, zakonisht, ka ligjet e veta dhe është më e fuqishme në kahjen e vet se vullneti i poetëve.

Hasan Hasani është lajmëruar në letërsinë tonë tash ca vite dhe përmbledhja Dallgët e vërrinit është libri i tij i dytë. Shenjat e sentimentalizmit dhe të idealizimit të jetës baritore ai i ka paralajmëruar edhe në përmbledhjen e parë, por në një mënyrë pak a shumë më të zbutur. Duke gëzuar mirëpritjen e kritikës atëherë, ai ka vazhduar asaj rruge, prej së cilës duhet të largohet doemos. I ri, plot ambicje dhe entuziazëm krijues, ai ka një perspektivë të mirë përpara. Prirjen e tij, pa të cilën, ndoshta, nuk është, duhet ta kthejë në tjetër drejtim, të kërkojë të tjera frymëzime dhe të tjera forma të shprehjes: më të kondenzuara, më të reja, më bashkëkohore. Në vend të ndjenjës sentimentale lexuesit të sotëm i duhet ndjenja e fuqishme, në vend të mendimit të flashkët — mendimi i mprehtë dhe në vend të shprehjes retorike — shprehja asociative metaforike dhe simbolike. Hasan Hasani duhet të kujdeset mos ta shkatërrojë prirjen e vet, duke rrahur ujë në havan si në Dallgët e vërrinit. Pra, ndërroe drejtimin Hasan Hasani sa është heret!

1969