• Proza e jetës
• Poezia
• Tregimi, novela, romani
• Kritika dhe estetika
• Jubiletë
• Krijuesi që s´vjetrohet
• Poeti si pararojë shpirtërore e popullit
• Tribuna e fjalës krijuese
• Shënim i autorit

PANTEONI I RRALLUAR

REXHEP QOSJA

POETI SI PARAROJë SHPIRTëRORE E POPULLIT

Fjala e vërtetë letrare, që gjithmonë frymëzohet prej shkaqeve të shumta që kushtëzojnë vuajtjet dhe gëzimet njerëzore dhe ju drejtohet njerëzve, është e arësyeshme që shqiptuesit të saj t´i sjellë kujdesin dhe respektin e tyre të heshtur apo të shfaqur. Një fjalë e tillë letrare është motivi që na ka bashkuar sonte të shënojmë dyzetvjetorin e krijimtarisë së doajeut të poezisë shqipe në Kosovë: Esad Mekulit. Kjo mbrëmje është dëshmi se ne kemi filluar të mësohemi të çmojmë njerëzit sipas asaj që bëjnë e jo sipas asaj që e thonë për vetëveten, domethënë të çmojmë vlerat e pakaluara kombëtare, të cilat krijohen me durim të madh dhe, më në fund, vetëmohim, që, krahas prirjes, janë dy kushte të dorës së parë për të bëra të rëndësishme individuale artistike dhe shkencore.

Nuk e quaj të nevojshme t´ju flas për biografinë e këtij krijuesi dhe zelltari të palodhur të kulturës sonë, i bindur se poezia është biografia më e saktë e poetëve të cilët, duke shkruar për të gjitha ato, që përbëjnë gjithësinë e gjinisë njerëzore, njëkohësisht e shkruajnë edhe historinë e vetëvetes, por historinë shpirtërore të vetëvetes. Çdo persiatje mbi krijimtarinë e një shkrimtari është, pra, depërtim në kuptimin e jetës së tij. Në qoftë se, megjithatë, do të duhej përmbledhur në disa fjali qëllimin dhe kuptimin e jetës së njeriut për të cilin është fjala, atëherë do të thoja: Esad Mekuli është krijuesi, i cili pjekurinë e vet intelektuale e ka kaluar në një zyrë të vogël, i rrethuar prej bashkëbiseduesish memecë që quhen dorëshkrime të vetëvetes apo të autorëve të tjerë kosovarë dhe për hir të këtyre dorëshkrimeve ka flijuar shumë nga gëzimet dhe gjasat që të mirret me punë të tjera, që në mjedisin tonë ishin më tërheqëse, por jo edhe më të çmuara nga aspekti i historisë. Dhe, pse t´ju flas më tepër kur është e sigurtë se të gjithë ja kemi dëgjuar emrin shumë vite përpara, kush në bangat e shkollës e kush në vendin tjetër të punës dhe jetës. Janë të paktë ata kosovarë, që e kanë mësuar shkrim-këndimin, e mos ta kenë lexuar emrin Sat Nokshiqi, Sat Hoxha apo Esad Mekuli, qoftë në përmbledhjen aq të popullarizuar Për Ty, qoftë në faqet e revistës Jeta e re, që ishte tribuna e parë dhe, deri sot më e rëndësishme, e prirjeve krijuese të shqiptarëve të këtyre trojeve, qoftë edhe në përkthimet e shumta të shkrimtarëve jugosllavë dhe botërorë.

Dyzet vitet e veprimtarisë së Esad Mekulit kanë rëndësi të posaçme për kulturën tonë në përgjithësi, kurse për letërsinë në veçanti. Kur flitet për rëndësinë arësimore dhe kulturore të aktivitetit të Esad Mekulit, atëherë pikë së pari është fjala për kontributin që ja ka dhënë kulturës sonë qoftë me përkthimet e shumta, qoftë me revistën letrare Jeta e re, të cilën e ka drejtuar që prej fillimit të daljes së saj e deri sot. Po thuaj, gjatë gjithë viteve të pasçlirimit ai është gjetur në vendin më të rëndësishëm, në të cilin është krijuar letërsia dhe është frymëzuar posaçërisht me sukses kultura jonë. Kësaj reviste ai ja ka kushtuar pjesën më të tnadhe të kohës, vitet më të çmuara të jetës dhe orët më të frytshme të punës, duke e udhëhequr me kujdes të veçantë dhe dashuri prindrore. Ai ka pasur fatin e keq dhe të mirë të gjendet në krye të kësaj reviste edhe në ditët e kthjellta, edhe në ditët e vrërta dhe, ç´është e vërteta, e ka drejtuar me mjeshtri të madhe përmes valësh politike ashtu sikundër e drejton me mjeshtri kapiteni i shkathët anijen e tij përmes valëve të detit të shqetësuar. Vrojtimit të historianit të letërsisë nuk mund t´i shpëtojë e vërteta se pjesa më e madhe e shkrimtarëve tanë, në mesin e të cilëve sot gjenden të tillë që i bëjnë nder gjithë letërsisë shqipe, janë shkolluar pak a shumë në faqet e kësaj reviste po aq sa edhe në përmbledhjen e vjershave Për Ty: aty kanë marrë mësimin fillor dhe aty kanë bërë stërvitjet e para. Në njëfarë mënyre ne të gjithë ishim xënës të Esad Mekulit dhe, në qoftë se sot e kemi zgjeruar konceptin e tij teorik dhe praktik poetik, kjo flet vetëm në dobi të rëndësisë së meritave të tij: mësuesi u ka çelur nxënësve të vet horizonte të reja duke i ushqyer me të njëjtin përkushtim prirjet dhe afinitetet e tyre të ndryshme, dhe duke ju dhënë mundësi të shikojnë dhe ecin në drejtime të ndryshme, por që shpjejnë tek qëllimi i vetëm i letërsisë, që është krijimi i vlerave artistike me të cilat transformohet pozitivisht shpirti i njeriut, me të cilat ushtrohet ndikim i duhur në drejtim të humanizimit të marrë dhënjeve ndërmjet njerëzve dhe me të cilat ndërtohet godina kurrë e kryer e kulturës kombëtare. Korin letrar të Kosovës sot e përbëjnë poetë, tregimtarë, romansierë dhe dramaturgë që kanë gjetur gjuhën e vet, që kanë kënde të ndryshme të vrojtimit të jetës dhe që sjellin forma të reja të shprehjes artistike. Në rastet më të shpeshta, shumica prej tyre kërkojnë sfera të reja frymëzimesh, duke mos ju shmangur frymëzimit prej truallit tonë. Sa herë e hasim këtë linjë frymëzimi në krijimtarinë letrare në Kosovë, duhet ta kemi të qartë se ajo është hullia e madhe, të cilën i pari e ka çelur Esad Mekuli me poezinë e tij.

Gjatë dyzet viteve të krijimtarisë Esad Mekuli ka kënduar një këngë: këngën e dhembshme apo të gëzueshme të shqipëtarëve të shtypur e të privuar të drejtash para Revolucionit dhe të shqiptarëve të lirë pas Revolucionit. Poezia e tij ka një temë të madhe ose, e thënë ndryshe, një tamë të madhe, në të cilën derdhen të gjitha frymëzimet dhe motivet e tjera të lirikës së tij: dashurinë ndaj Kosovës dhe kosovarëve. Esad Mekuli është poeti i parë shqiptar që këto troje i ka futur në orbitën e frymëzimeve poetike shqipe me të gjitha problemet e tyre kryesore historike, shoqërore sociale dhe kulturore. Ai ka filluar t´i këndojë këto troje para lufte, në një kohë kur nuk ishte e lehtë as e parrezikshme t´u këndosh atyre si bir besnik, si pasardhës i banorëve të tyre më të lashtë dhe të gjithënjëshëm, sikundër ka kënduar ai, për shembëll, në vjershën e rëndësishme Metohi, në të cilën, përpos tjerash, thotë:

Gjatë këtyre dyzet viteve të krijimtarisë letrare Esad Mekuli ka pasur fatin e rëndë të njeriut t´i jetojë disa situata historikisht të rralla dhe të posaçme, por edhe fatin e dëshiruar të krijuesit që peshën, kuptimin dhe rëndësinë e tyre ta shprehë me artin e fjalës poetike. Për këtë shkak poezia e tij është dëshmia më e sigurtë shpirtërore e ndjenjave, mendimeve, dëshirave, vuajtjeve dhe aspiratave të drejta të njerëzve tanë në këto situata të rralla të historisë së re.

Para luftës Esad Mekuli ka shkruar për gjendjen e rëndë shoqërore dhe politike, në të cilën gjendej populli kosovar, por si poet nuk ka pushuar të shpresojë se „zullumi", që ushtrohej mbi ta, do të „këputet prej s´trashi". Ai është frymëzuar kryesisht prej të këqiave sociale dhe, si krijues i orientimit të mëngjër, marksist, nuk ka pushuar ta ushqejë shpresen e popullit se e nesërmja e tij do të jetë e nesërme e njerëzve të lirë. Kjo është situata e parë eksistenciale prej së cilës është ushqyer imagjinata e tij poetike.

Gjatë Luftës nacionalçlirimtare Esad Mekuli ka kapur pushkën, por nuk e ka lëshuar as pendën prej dore, i vetëdijshëm se goditjet e pendës në shumë raste janë më efektive se të pushkës. Në këtë kohë ai është kujdesur t´i tregojë popullit të vet me anën e vargjeve se cilët janë armiqtë e tij, ta vejë në dije se kush janë ata që duan ta „çojnë në greminë" dhe se cila është ajo forca ideore dhe politike qi mbron interesat e tij të vërteta kombëtare dhe shoqërore. Në poezinë e shkruar këso kohe manifestohet një vetëdije e kristalizuar se në udhëkryqet e Ballkanit pasojat e luftës gjithmonë janë treguar më të rënda se në viset e tjera të botës pikërisht për shkak të pozitës dhe përbërjes së tij; për këtë shkak është kujdesur të selisë besimin, mirëkuptimin dhe afrimin e këtyre popujve në luftën e përbashkët kundër armikut të përbashkët. Kjo është situata e dytë ekzistenciale, prej së cilës është frymëzuar poezia e tij.

Pas luftës Esad Mekuli ka kënduar këngën e shqiptarit të.lirë, këngën e dëshmorëve, këngën e ndërtimit të vendit, këngën e barazisë dhe të vëllazërimit të popujve, por në të njëjtën kohë është frymëzuar edhe prej disa të këqiash shoqërore dhe ka shkruar vjershat Turk-elhamdulilah, Shiftar — mos më thuej, Mos më thirr me emën t´huej, Porosia e nënës, I varuni i këndon lirisë, e ndonjë tjetër. Këto janë momentet më të rëndësishme të situatës së tretë ekzistenciale, prej së cilës është ushqyer imagjinata e tij poetike.

Sikundër mund të shihet, Esad Mekuli ka shkruar poezinë e situatave më të rëndësishme të popullit tonë dhe, të tilla çfarë ishin situatat, i tillë ishte edhe disponimi i shfaqur në krijimtaritë e tij: kur optimist, aktiv e kur si më i ngrysur, ndonëse rishtazi, aktiv. Disponimi i tij poetik, vërtet, është lakorja e disponimit shoqëror të shqiptarëve të këtyre trojeve. është e qartë, prandaj, pse në poezinë e tij më së shpeshti frekuenton fjala popull, ashtu sikundër është e qartë pse ai gjatë gjithë këtyre viteve të krijimtarisë ka shkruar vetëm një cikël të shkurtër Kangësh intime, që përshkohen prej përgjithësimesh mbi fatin kolektiv. Esad Mekuli me të vërtetë ishte, siç e thotë vetë në vjershën Rrugës, „pararoja" e popullit tonë. Ai ishte bard.

Në qoftë se një poet frymëzohet prej situatave të rralla shoqërore dhe historike mos do të thotë kjo se edhe poezia e tij nuk mund të jetë kuptimisht më e gjerë se ç´është kuptimi i atyre situatave. Pa dyshim jo. Në situatat e rralla aq më dukshëm shtrohet nevoja e mbrojtjes së vlerave të përgjithshme, dhe të përhershme njerëzore. Esad Mekuli ka krijuar poezinë mbi vlerat universale njerëzore siç janë liria dashuria ndaj truallit të lindjes, dinjiteti kombëtar, barazia dhe dashuria ndërmjet njerëzve, që janë vlerat më të larta të të gjithë njerëzve dhe të të gjitha kohërave. Përvoja historike letrare ka dëshmuar se të gjithë poetët, që i mbrojnë këto vlera, aq shpresh të rrezikuara gjatë historisë, janë poetë të rëndësishëm të popullit të vet, po në të njëjtën kohë të të gjithë njerëzimit.

është plotësisht e kuptueshme që një poet i cili ja kushton jetën mbrojtjes dhe afirmimit të vlerave kolektive shoqërore të kujdeset t´i mbrojë ato sa më qartë, sa më drejtpërdrejt. Rëndësia e mendimit për Esad Mekulin gjithmonë ishte më e madhe se sa rëndësia e ekspresionit. Në poezinë e tij shihet qartë se ai ka shkruar vetëm kur ka pasur ç´të thotë dhe kur e ka ditur se ajo që do ta thotë ishte diçka e rëndësishme. Ai ka dashur të jetë zëri i njeriut tonë të vogël, të harruar, të braktisur dhe s´është çudi pse zëri i tij është interestuar me modestinë karakteristike të këngëtarit popullore. Në vjershën Gjykimi, me të cilën e ka mbyllur përmbledhjen Për Ty, ai e ka treguar modestinë e tij prej krijuesi, duke y bërë kritiku më i rreptë i vetëvetes dhe i brezit të tij letrar. Se mund të thuhet se këtë modesti, aq të rrallë në botën e poetëve, duhet çmuar shumë kur është fjala për njeriun Esad Mekuli, por s´kemi arësye ta pranojmë kur është fjala për poetin Esad Mekuli. Nuk kemi arësye ta pranojmë këtë modesti krijuese për shkakun e thjeshtë pse poezia e tij ishte zëri më i artikuluar, më emocionues, më i mençur dhe historikisht më i domosdoshëm i njeriut tonë gjatë këtyre dyzet viteve.

Nuk është rastisje, prandaj, pse sonte i shprehim respektin më të sinqertë dhe mirënjohjen më të thellë këtij njeriu dhe poeti për të gjitha ato që ka bërë në letërsinë dhe në kulturën tonë.

1971