Letërsi - QOSJA, Rexhep - Panteoni i rralluar

Romani më i ri i shkrimtarit bashkëkohor shqiptar, Qamil Buxheii, Kur qesh tërë qyteti ...është romani i parë humoristik në letërsinë shqipe, së cilës i kanë munguar veprat humoristike shumë më tepër në të kaluarën se sa në të tanishmën. Edhe në qoftë se është ky romani i parë i llojit të vet, kjo kurrsesi nuk domethënë se është më i vlefshëm artistikisht se ç´është në realitet, por, megjithatë, kjo domethënë se Qamil Buxhelit i takon merita që ka provuar, dhe ia ka dalë, të krijojë një lloj të veçantë letrar në prozën tonë.

Qamil Buxheli është njëri prej shkrimtarëve të njohur e të frytshëm të letërsisë shqipe dhe, përpos romanit Kall i mbretit dhe kalorës të rinj (1960) ka shkruar edhe një numër të dukshëm tregimesh, skicash dhe fejtonesh humoristike, pjesa më e mirë e të cilave janë përmbledhur në vëllimet Një ndodhi nëplazh (1962) dhe Faraonë dhe „firaunë" (1969). Ai është, njëkohësisht, i njohur edhe si mjeshtër i reportazhit e udhëpërshkrimit dhe në vëllimin Varka e të dymbëdhjetëve (1964) janë botuar reportazhet e tij më të mira mbi Republikën Popullore të Kinës. Prirja prej humoristi e Qamil Buxhelit mund të vërehet sidomos në tregimet e përmbledhjes Një ndodhi në plazh, në të cilën gjenden ca prej tregimeve të dalluara të këtij lloji në letërsinë shqipe si, bie fjala, tregimi sipas së cilit e ka marrë emrin tërë përmbledhja, Një ndodhi në plazh, mandej tregimi Djegia e maskave dhe Faraonë dhe. . . firaunë.

Prirja satirike dhe humoristike është një virtyt i rrallë, dhe, si virtyt i rrallë, është aq më i çmuar tek një krijues artistik. Filosofi dhe esteti, Nikollaj Hartman, me të drejtë ka thënë në Estctikën e tij: „Vrojtimi humoristik është një prirje specifike të cilën nuk e ka gjithkush dhe me të cilën, ndoshta, duhet lindur si edhe me prirjen e vërtetë artistike". Në qoftë se këtë çështje e shikojmë historikisht do të vërejmë se prirjen humoristike e gjejmë shpesh edhe tek shkrimtarët më të mëdhenj, të cilët kanë qenë të dhuruar me prirje të gjithanshme. Përpos humoristëve të shquar të letërsisë botërore sikundër janë Aristofani, Menandri, Terenci, Goldoni, Pjer dë Marivo, Nikolaj Yasileviç Gogoli, Molieri, Anatol Fransi, Prosper Merime, Mark Tveni, Luigji Pirandelo dhe Karel Çapeku, me krijimtarinë humoristike janë marrë edhe disa prej krijuesve më të mëdhenj botërorë. Humori i përshkon tregimet, por edhe romanin Don Kishoti të krijuesit të madh të renesansës spanjolle, Servantesit; Shekspiri i ka dhënë shprehje gjenialitetit të vet në fushën e tragjedisë por, njëkohësisht, edhe të komedisë; filosofi cinik, Volter, ndërkaq, nuk ka mundur t´i thotë tri fjalë serioze pa ua venë prapa të katërtën humoristike.

Megjithëse mund ta dinë se me krijimtarinë humoristike janë marrë edhe shkrimtarët e mëdhenj, një numër jo i vogël njerëzish dhe studjuesish të letërsisë nuk janë të disponuar të çmojnë sa duhet as humoristët e përditshëm e as humoristët krijues. Aspekti humoristik i vrojtimit të realitetit dhe të jetës u duket atyre si një aspekt i lehtë dhe joserioz vrojtimi, si një optimizëm naiv, që nuk i përgjigjet seriozitetit gati tragjik të jetës, në të cilën është shumë më i madh numri i individëve që u shembëllejnë tigrave dhe dhelpërave se sa i atyre të tjerëve që mund t´u shembëllejnë engjujve ose, le të jetë, majmunave joseriozë. Njerëzit e tillë, alergjikë ndaj humorit dhe veprave humoristike, zakonisht janë ithtarë të ndjenjave të forta, të ashpra, të mendimeve serioze, të vërtetave të thella, ashtu sikundër janë ithtarë të viskit dhe të konjakut 40°, por jo edhe të lëngut të fruteve. Njerëzit që i duan ndjenjat e forta dhe pijet e ashpra mund të kenë të drejtën e tyre, por e kanë të drejtën e vet edhe ata të tjerët që, për fat, nuk na mungojnë në jetë, e të cilët e duan humorin, dëshirojnë të fusin qeshje dhe optimizëm edhe në situatat më serioze e më tragjike jetësore. Jeta, më në fund, është — si do të thonte ndonjë humorist optimist — porsi ylberi: ashtu sikundër e bëjnë të bukur ylberin ngjyrat e ndryshme, po ashtu e bëjnë jetën kuptim plote dhe interesante ndjenjat, shijet, interesimet, prirjet dhe disponimet e ndryshme.

Prirja e vërtetë humoristike është aqë më e çmuar, kurse veprat e vlefshme humoristike janë aqë më të rralla, ndoshta për shkak se të gjitha kohërat dhe të gjitha shoqëritë nuk e favorizojnë njësoj, në të njëjtën masë, as humorin në jetë, prandaj as krijimtarinë humoristike në letërsi. Janë disa momente historike kur vetë jeta e nxit humorin dhe letërsinë humoristike, por janë edhe disa momente të tjera në të cilat vetë jeta e pengon shfaqjen e humorit, prandaj edhe të letërsisë humoristike. Krijimtaria humoristike nënkupton një atmosferë të caktuar shoqërore dhe kulturore, e cila nuk mund të krijohet në të gjitha periudhat e historisë dhe të cilën nuk mund ta krijojnë të gjitha sistemet shoqërore. Një shoqëri stabile, që me ndjenjën e sigurisë e ndërton të tashmen dhe e shikon ardhmërinë, pa dyshim e nxit shfaqjen e humorit në jetë dhe në krijimtarinë artistike, kurse një shoqëri e rënë, që gjendet në dekadencë politike, morale dhe shoqërore sigurisht se nuk e nxit shfaqjen e humorit as në jetë, as në krijimtarinë artistike. Në letërsinë shqipe përpara luftës së fundit janë shkruar fare pak vepra humoristike dhe ato që na kanë mbetur nuk kanë ndonjë vlerë si më të dalluar artistike. Shkrimtarët e Rilindjes kombëtare, të angazhuar në luftën e përditshme për pavarësi, të interesuar shumë më tepër që të jenë pris dhe pedagogë të kombit se sa kritikë apo argëtues të tij, nuk kanë mundur të mirren me krijimin e veprave humoristike. Më vonë, pas shpalljes së pavarësisë, gjithashtu, kushtet shoqërore nuk e kanë stimuluar krijimtarinë humoristike, prandaj nuk është çudë pse komeditë e shkruara aso kohe të bëjnë përshtypjen e diçkajes të shartuar në atmosferën shoqërore dhe kulturore, që shpreh letërsia e asaj kohe. Në ato vite të mjerimit social, të shfrytëzimit të masave të gjera popullore, të problemeve të shumta shoqërore dhe politike, të zënkave fetare, gjuhësore dhe dialektale humorit të vërtetë i ishin të prera të gjitha rrënjët; në atë kohë kur depërtimi i të resë është penguar në të gjitha fushat e jetës nga ana e së vjetrës, jeta nuk u ka sjellë shkrimtarëve frymëzime të njëmendëta për vepra humoristike. Mbas luhës, në saje të ngryshimeve që ka sjellë revolucioni popullor në të gjitha fushat e jetës, janë krijuar edhe kushtet për shfaqjen dhe lulczimin e letërsisë humoristike. Tërheqja e së vjetrës përpara depërtimit të së resë, refkëtimat e asaj të fundit përpara ngadhnjimit të moralit të ri shoqëror janë komike në qenësinë e vet. Ky dyluftim në arenën e jetës i fton shkrimtarët që ta kundrojnë nga aspekti humoristik; jeta u imponohet atyre me dukuritë e veta më karakteristike dhe e nxit prirjen humoristike. (Nuk është çudë, prandaj, pse numri i shkrimtarëve humoristë në letërsinë shqipe është sot aq i madh dhe pse me të mirren përpos humoristëve të përhershëm sikundër janë Spiro Çomora, Qamil Buxheli, Tasim Aliaj dhe Dionis Bubani edhe shkrimtarët sikundër janë Nonda Bulka, Shevqet Musaraj, Moisi Zaloshnja, Naum Prifti, Miqo Kailamata e të tjerë e të tjerë). Një dukuri e tillë, komike në qenësinë e vet, është trajtuar edhe në romanin e Qamil Buxhelit Kur qesh tërë qyteti . . ., i cili edhe me tituliin e vet tregon se sa qesharake por edhe e parëndësishme është ajo dukuri, që gjendet në grahmë e sipër. Në këtë roman të Qamil Buxhelit janë përqeshur katër udhëheqës të shtëpisë së kulturës në një qytet të pacaktuar të Shqipërisë. Këta katër musketirë, si i quan autori, si me mentalitetin ashtu edhe me veprimtarinë e vet rreth organizimit të amatorizmit dhe të jetës kulturore qëndrojnë në pozitat e së vjetrës dhe nuk janë të gatshëm të lidhen me masën, siç e kërkon e mira e përgjithshme dhe siç e kërkojnë normat shoqërore. Veset dhe mëkatet e tyre, të gërshetuara në lëmshin e komikës, në të cilin është mbështetur humori i romanit prej fillimit gjer në fund, nuk janë aq të mëdha që të kërkojnë një ton më të rreptë satirik se ç´mund të haset në faqet e këtij romani, por as aqë të vogla që të mos nxisin një përqeshje ngapak përbuzëse. Duke marrë, kështu, parasysh peshën e fajit, por edhe efektin minimal të ndikimit të tij, Qamil Buxheli niset prej një satire të butë për të realizuar një disponim të kthjellët humoristik. Për shkak se janë individualistë dhe egoistë naivë në punën e tyre, këta katër udhëheqës të shtëpisc së kulturës janë vetëvetiu komikë. Ata janë qesharakë në shumë pikëpamje; ata sillen, vishen, flasin, ecin, punojnë, mendojnë, dashurojnë dhe përgjithësisht veprojnë në mënyrë qesharake; ata janë, pra, qesharakë jo vetëm me mentalitetin e tyre të vjetëruar, por edhe me pamjen dhe strategjinë e tyre vepruese burokratike. Për shkak se nuk janë në gjendje të kuptojnë pulsin e së resë ata janë të gjykuar të bëhen gazi i botës, që e ka përqafuar me gjithë zemër këtë të renë. Asnjëri prej tyre nuk e thotë asnjë fjalë që do të ishte në kundcrshtim me zhvillimin pozitiv shoqëror, por janë qesharakë pse nuk dinë të veprojnë, edhe në qoftë se duan të veprojnë, sikundër lypset, pse çdo punë që e f illojnë u del prapshtë. Megjithëse, tekefundit, veprimi i tyre nuk është i leçitur prej një prapamendimi të keq, ata nuk kanë guximin, e as nuk e gëzojnë favorizimin e rrethanave, që të veprojnë në pajtim me atë prapamendim. Në vizionin e Qamil Buxhelit ata nuk janë armiq të shoqërisë dhe të ndërtimit të socializmit, por janë pengesë e ndërtimit të tij qoftë në mënyrë të vetëdijshme qoftë mënyrë të pavetëdijshme. Ata janë burokratë përkah natyra e tyre, por burokratë të kategorisë së njerëzve që populli do t´i quante sherr-budallë dhe kjo do të thotë se janë qesharakë. është e ditur se të gjithë burokratët nuk janë qesharakë, porse personazhet komike të Qamil Buxhelit janë burokratë komikc për shkak se janë të paaftë, kurse sjelljet dhe veprimet e tyre burokratike janë në kundërshtim me normat dhe kahjet shoqërore. Në një shoqëri, në të cilën burokratizmi, për shembëll, është dukuri e rëndomtë, e stimuluar prej pushtetit në fuqi, burokrati vështirë se mund të jetë qesharak në sytë e të tjerëve për arësyen e thjeshtë se të tjerët ia kanë frikën. Personazhet komike të Qamil Buxhelit janë qesharakë për shkak se nuk janë të favorizuar, për shkak se janë një raritet i padëshiruar. Njeriu që vepron kundër normave të cilat janë normale për të gjithë njerëzit e tjerë të një ambienti dhe të një momenti historik mund të jetë ose madhështor me fuqinë dhe vendosmërinë, ose komik, prandaj qesharak me dobësinë dhe pagjeturinë e tij. Një dukuri, një mentalitet, një mënyrë e sjelljes dhe e veprimit, një formë e të menduarit mund të jenë qesharake, përpos kur janë komike në qenësinë e vet, edhe varësisht nga rrethanat në të cilat lajmërohen. Në një ambient ku e vjetra me të renë janë të gërshetuara në qenësinë e vetë jetës, dukuritë që i përqesh Qamil Buxheli nuk do të ishin qesharake, kurse në ambientin e tij ku e vjetra është pengesë e së resë, dukuritë e tilla doemos janë qesharake. Katër personazhet komike të romanit Kur qesh tërë qyteti. . . janë bartës të një mentaliteti dhe të një dukurie që s´mund të jetojë, prandaj edhe janë të gjykuar të bëhen gazi i botës, i tërë qytetit. Kështu, në këtë roman të Qamil Buxhelit gjen zbatimin e plotë mendimi i Karl Marksit, i formuluar në Kritikën e filosofisë së të drejtës të Hegelit: se njerëzimi ndahet me gaz prej së kaluarës së vet.

Qamil Buxheli ka shfrytëzuar forma pak a shumë të ndryshme të komikës që t´i bëjë sa më qesharakë personazhet që janë bartës të dukurive negative në shoqëri. Ai është kujdesur, së pari, t´i bëjë qesharakë ata edhe me emrat që u ka vënë. Kështu, fjala vjen, drejtorin e shtëpisë së kulturës e ka quajtur Çuç Burazeri (mbiemri është tregues i subjektivizmit të tij veprues); regjisorin e kësaj shtëpie e ka quajtur Nuredin Trëndafili (mbiemri bëhettregues i mendjelehtësisë së tij); përgjegjësin e muzikës së kësaj shtëpie, ndërkaq, e ka quajtur Turhan Paksimadhi (mbiemri bëhet tregues se sa lart ja mban, por se sa poshtë bie ai). Kështu, mbiemrat e sinjalizojnë karakterin e tyre. Përkundër këtyre personazheve me emra qesharakë, Qamil Buxheli ka vënë personazhet që mbrojnë të renë dhe që kanë emra simpatikë: Petriti, Xha Vanxhua, Liza, Agimi dhe Viktoria. Përpos komikës së karakterit që i cilëson katër udhëheqësit e shtëpisë së kulturës dhe bashkëpunëtorin e tyre, Uçin, ai ka shfrytëzuar sidomos shpesh edhe komikën e situatës, që, njëkohësisht, e plotëson karakterin komik të atyre personazheve.

Romani Kur qesh tërë qyteti . . . vërtet, është përplot skena, dialogje, mendime, gjeste qesharake dhe vica dhe lexuesi që e ndjen veten të gatshëm t´i dorëzohet një humori të lehtë mund të gjejë kënaqësi të plotë duke e lexuar këtë vepër. Në këtë kuantitet humori, ndërkaq, qëndron dobësia më e madhe e romanit të parë humoristik të letërsisë shqipe. Personazhet komike të Qamil Buxhelit jo rrallë janë komike disi përdhunisht dhe përpjekja e autorit që t´i bëjë qesharakë në një mënyrë të dhunuar shpesh është fare e dukshme. Ato janë si lodra fëmijësh, që autori i kurdis, i lëshon të ecin, të flasin dhe të zgërdhihen si majmuna sa herë t´i teket, por jo gjithmonë varësisht prej logjikës së brendshme të veprës. Çdo shkrimtar humorist ka të drejtë ta deformojë materjen e trajtuar për hir të zbulimit të një të vërtete më të madhe jetësore, morale, shoqërore, politike, filosofike, sociale, religjioze e të tjera, por këtë deformim është i detyruar ta bëjë në një mënyrë sa më të bindshme dhe artistikisht më të arësyeshme. Duket qartë se gjatë deformimit të materjes së trajtuar Qamil Buxheli e ka pasur shumë më tepër parasysh kënaqësinë eventuale të lexuesit se sa logjikën e vetë romanit. Lëshimet që ai ia bën dëshirës për të shkaktuar sa më shumë qeshje dhe përqeshje dëshmohen si me disa situata (biseda e Uçit dhe Lizës në park dhe përgojimet e katër udhëheqësve të shtëpisë së kulturës) ashtu edhe me tregimet e shkurtëra të Xha Vanxhos të cilat, megjithëse interesante, janë vetëm ca „shtojca" humoristike. Këto „shtojca", të shpeshta në pjesën e parë të romanit, por të harxhuara shpejt, janë si një biber që shkrimtari ia qet gjellës humoristike, me të cilën dëshiron ta gostisë lexuesin. Në rastet, kur nuk i ka shkuar përdore të krijojë humorin në mënyrë të natyrshme, prej vetë situatave të ndërtuara, atëherë Qamil Buxhali s´ka nguruar të shfrytëzojë edhe forma ngapak banale të humorit. Edhe për të mund të thuhet ashtu sikundër është thënë për disa humoristë të huaj: kur nuk u shkon përdore t´i bëjnë lexuesit, ose shikuesit, të qeshin, atëherë ata pregatiten t´ua heqin brektë personazheve komike. Humori në romanin Kur qesh tërë qyteti .... është më tepër humor i sipërfaqes se sa i brendisë, prandaj edhe romani është më tepër humoristik në veçanti se sa në tërësi. Një e metë që përsëritet më së shpeshti në prozën tonë bashkëkohore është përsëritur edhe në romanin e parë humoristik: stivimi i tepruar i detajeve të parëndësishme, prandaj edhe ngelja e autorit në sipërfaqen e jetës. Në lidhje me këtë të metë është edhe gjuha e Qamil Buxhelit që, megjithëse e drejtpërdrejtë dhe, shpesh, metaforike, mund të bëhet shpejt e mërzitshme. Pas disa faqesh të lexuara, lexuesi fiton përshtypjen se Qamil Buxheli shkruan disi me përtaci, pa e gëdhendur dhe stilizuar fjalinë në masën që një stilizim të tillë e kërkon çdo prozë, prandaj edhe proza humoristike. Letërsia nuk mund të jetë transponim i thjeshtë, besnik i realitetit, prandaj as fjalia artistike nuk mund të jetë gjithnjë natyraliste. Ajo e „tradhëton" realitetin për hir të një realizmi më të thellë, më kuptimplotë, duke i dhënë mundësinë e shfaqjes edhe një të mundëshmeje, që një herë për një herë nuk duket në realitetin jetësor. Një „tradhëti" e tillë doemos duhet të vijë në shprehje edhe në letërsinë humoristike, ashtu sikundër ka ardhur në shprehje në veprat e humoristëve më të mëdhenj. Në të kundërtën do të shuhen kufinjtë mes prozës e fjalisë artistike dhe prozës e fjalisë publicistike dhe gazetareske. Duhet krahasuar tregimet më të mira të përmbledhjes Një ndodhi në plazh me romanin Kur qesh tërë qyteti... për të parë se sa janë artistikisht më të fuqishme të parat për shkak se plani fantastik në të cilin janë shkruar ato shpreh një realizëm më të thellë se romani në fjalë. Niveli gazetaresk i shprehjes së Qamil Buxhelit është pasojë e humorit të tij sipërfaqësor, ashtu sikundër mund të thuhet se humori i lehtë e pason fjalinë gazetareske. Mungesa e stilizimit të fjalisë edhe kur nuk është drejtpërdrejt e fotografuar prej jetës tregon se Qamil Buxheli nuk e ka pasur asnjëherë ndërmend nevojën e shprehjes së dendur dhe koncize. Kështu, për shembëll, atij i ndodh që t´i fillojë fjalitë njërën pas tjetrës me fjalët mirëpo, atëherë, sepse, prandaj, ndërkaq, që janë bagazh i tyre: „Sipas Çuçit e vetmja mënyrë për t´iu kthyer klientët shtëpisë së kulturës ishte që t´u kufizohej atyre frekuentimi i institucioneve të tjera. Atëhere po, donin, s´donin, njerëzit do të vinin këtu, siç vinin një herë e një kohë kur qyteti nuk kish gjëra të tilla. Mirëpo kjo nuk mund të bëhej. Prandaj qe e kotë të kritikohej Çuçi, sepse udha që të çonte përmes kopështit në shtëpinë e kulturës qe mbuluar nga bari i njomë...

Ndërkaq, në qytet e në rreth kish marrë një hov të madh ndërtimi i shtëpive, fabrikave, shkollave, rrugëve, urave".

Këto janë dobësi të një romani humoristik që do të ishte akoma më i pasur me to sikur mos të ishte humoristik. Një vepër që do të trajtonte të njëjtën problematikë pa aspektin humoristik të vrojtimit, sigurisht, nuk do të shpëtonte prej moralizimeve të drejtpërdrejta, patetikës, dhe tonit politik. Humori është aspekti i vrojtimit që i përgjigjet shumë më tepër materjes së trajtuar këtu se sa seriozitetit patetik që vjen në shprehje në prozat tona të shkruara mbi temat e ngjashme. Humori është kripa e kësaj vepre që i jep shije, që e bën simpatike dhe artistikisht më serioze se ç´do të ishte në mungesën e tij dhe që, më në fund, mund t´ia shtojë dukshëm numrin e lexuesve. Romani Kur qesh tërë qyteti . . . mund të quhet një prej veprave të rëndësishme që janë botuar në këtë vit shumë të frytshëm të romanit shqiptar. Ai është aqë më i rëndësishëm për shkak se është romani i parë humoristik në letërsinë shqipe përmes të cilit Qamil Buxheli na ofron një kënd të ri, interesant, optimist dhe jo mjaft të aplikuar në letërsinë bashkëkohore, të shikimit të jetës. Në këtë kohë kur njerëzimi është tragjikisht më serioz se ç´ka qenë ndonjëherë gjatë historisë, kur serioziteti është bërë dëshmi e dilemave dhe dhembjeve që e përshkojnë botën bashkëkohore, Qamil Buxheli me romanin e tij na jep mundësinë të mendojmë mirë, të gëzohemi, të jemi të gatshëm t´i falim mëkatet e vogla të të tjerëve dhe ta shikojmë jetën me besim. Duke lexuar një vepër të tillë, pavarësisht prej të metave që doemos e përcjellin çdo vepër të parë të llojit të vet, lexuesi e ndjen veten të çliruar, të çelektrizuar dhe të etshëm paqë e butësi. Veprat e këtilla gjithmonë duhet të jenë të mirëpritura për shkak se në kolektivitetin njerëzor, zakonisht, gjenden edhe individë që u shëmbëllejnë kuajve të zi: gjysmën e parë të ditës ua mendojnë të keqen të tjerëve, kurse gjysmën e dytë edhe vetëvetes. Humori është ilaç për psikologjitë e tilla. Humori i Qamil Buxhelit në asnjë rast nuk është i kotë dhe i paqëllim; ai është mënyra e tij njerëzore me të cilën dëshiron t´i japë jetës kahjen e dëshiruar. „Qeshja — thotë Mishel Gustard në eseun Qeshja dhe disiplinat psikologjike — ka edhe funksion pedagogjik, kritik, korektues dhe formues, që s´është shfaqur askund aqë qartë si tek Sokrati, ironia e të cilit, në të vërtetë elementi themelor i majetikës së tij, i ka kontribuar shumë krijimit të etikës dhe të mënyrës sonë të të menduarit". Mbetet të shfaqet dëshira që edhe kjo vepër humoristike e Qamil Buxhelit të ndikojë në ngritjen e etikës së këtyre njerëzve tanë që aq shpesh ia tregojnë njëri tjetrit dhëmbët e tigrit gjatë luftës së përditshme jetësore.

1970

Më lartë
webmaster@letersi.com