Letërsi - QOSJA, Rexhep - Panteoni i rralluar

Vepra e Anton Pashkut, Oh, me titullin poaq të çuditshëm sa edhe me botën që ky titull e përfaqëson, është gjithsesi njëra prej veprave interesante të letërsisë bashkëkohëse shqipe. Kjo vepër në të vërtetë është një provokim jo vetëm për lexuesit, që akoma nuk janë plotësisht të pregatitur shpirtërisht t´i përcjellin të gjitha aventurat imagjinative dhe intelektuale të disa krijuesve tanë, por edhe për kritikët letrarë, të cilët metodat e kritikës së tyre akoma nuk ia kanë përshtatur në masën e duhur interpretimit, shpjegimit dhe vlerësimit përkatës të një vepre moderne, sikundër është ajo e Anton Pashkut. Si do ta interpretojnë kritikët tanë veprën e këtij autori kur është fare e sigurtë se nuk do t´ia dalin në krye me simbolikën e saj të ndërlikuar, që lejon shpesh domethënje të ndryshme? Si do ta interpretojnë këtë vepër kur, edhe në qoftë se e zbërthejnë në përgjithësi, nuk do ta quajnë ndoshta momentalisht oportune ta zbërthejnë në veçanti simbolikën e saj të pasur? Secili kritik letrar pikë së pari do të jetë i provokuar t´i përgjigjet pyetjes se cilit lloj apo cilës gjini letrare i takon kjo vepër: tregimit, novelës, romanit, përrallës, që ka një kuptim të caktuar alegorik apo, ndoshta, poemës? Vepra e Anton Pashkut, që në të vërtetë mund të shikohet edhe si një poemë e shkruar në prozë, e dëshmon mendimin e Tomas Stern Eliotit, i cili në parathënjen që i ka vënë Anabasës së Sen Xhon Persit ka theksuar se një shkrimtar që niset prej metodash poetike mund të shkruajë poezi duke shkruar prozë, ashtu sikundër një shkrimtar, që i ndryshon këto metoda, mund të shkruajë prozë në poezi. Anton Pashku, pa dyshim, kësaj radhe ka zbatuar pikënisjen poetike edhe në qoftë se nuk ka qenë i vetëdijshëm se e ka trajtuar jetën si poet. Problemet teorike dhe estetike që një vepër e veçantë i ngrit në lidhje me letërsinë dhe artin në përgjithësi, gjithashtu, janë një prej faktorëve të rëndësishëm, që ndikojnë në interpretimin dhe, aq më parë, në vlerësimin e asaj vepre të veçantë. Nuk është çudë, prandaj, pse kritikët e verprës së Anton Pashkut do të gjenden para një dileme të madhe në qoftë se, duke e vlerësuar atë kujdesen për afirmimin e një koncepti të caktuar mbi letërsinë: çfarë çmimi t´i japin asaj? Kritikët dogmatikë, që letërsisë i shtrojnë detyra të caktuara morale dhe politike, që prej saj kërkojnë qartësinë publicistike për hir të efektit mobilizues, është afër menç që të jenë alergjikë ndaj kësaj vepre, ashtu sikundër nuk është e çuditshme që kritikët, të cilët si moderne i trajtojnë vetëm veprat që s´mund të kuptohen lehtë dhe që lejojnë mundësinë e domethënjeve të ndryshme, duke e dobësuar ashtu karakterin njohës të letërsisë, do të jenë të gatshëm t´i shkruajnë panegjirikë të vërtetë. S´mund të mohohet, ndërkaq se kushti i parë i vlerësimit të drejtë të kësaj vepre është qe kritiku të çlirohet prej përtacësisë intelektuale, të pajtohet që të ngjitet nëpër lakoret e shumta imagjinative nëpër të cilat e shpie Anton Pashku, por me gatishmërinë që të mendojë si për përparësitë ashtu edhe për kufizimet e metodës së tij krijuese.

Megjithëse përshtypja e parë e lexuesit mund të jetë se imagjinata e Anton Pashkut nuk zbret kurrë në gurrën e jetës sonë të sotme, është e sigurtë se veprën e tij më të re, tekembramja si edhe shumicën e shkrimeve të përparme, i kanë frymëzuar pikërisht problemet tona. Në qoftë se me fjalën jetë duhet nënkuptuar edhe idetë, mendimet, ëndërrimet, mençuritë dhe marritë e njerëzve të një kohe dhe të një mjedisi, atëherë është e sigurtë se ai në asnjë rast nuk pranon t´i harrojë bashkëvendësit e vet, të cilët, ç´është e vërteta, nuk i përkëdhel shumë. Po problemet që trajton ai në njërën anë janë tepër të stilizuara, të veshura në petkun, shpesh, të padepcrtueshëm të fantastikës, të pabesueshmes, të çuditshmes, të ireales, kurse në anë tjetër janë probleme akoma të paartikuluara, të cilat mund t´i hetojë vetëm intuita e krijuesit, që në kahet akoma latente sheh një rrjedhë të gjerë. Të gjitha vështirësitë që shtrohen para durimit dhe kënaqësisë së lexuesit të kësaj vepre kanë të bëjnë, prandaj, me planin fantastik, ireal në të cilin janë ngritur frymëzimet dhe persiatjet e këtij autori, me aspektet e vrojtimit të tyre aq sa edhe me mënyrën e shprehjes së tyre. Në pjesën më të madhe të rasteve, prozatorët tanë i përmbahen metodës krijuese realiste, tradicionale, prandaj edhe njeriun e trajtojnë si një krijesë racionale, që mendon, vepron dhe sillet gjithmonë në një mënyrë racionale dhe të vetëdijshme. Interesimi i tyre krijues përqëndrohet rreth vetëdijes së personazheve. Me ndryshim prej tyre, Anton Pashku i përmbahet një metode tjetër krijuese, të afirmuar në romanin psikologjik të shekullit njëzet, që mbështetet në pandehjen se pjesa iracionale e njeriut, ndërdija, flet për vetëdijen e tij, ndoshta, më tepër se vetë vetëdija. Përkundër të parëve të cilët e lexojnë njeriun prej syve, i dyti e lexon njeriun pas këlkatëseve të tij. Për këtë shkak ëndërrat dhe halucinacionet kanë një rëndësi aq të madhe në shkrimet e këtij shkrimtari; dhe, duke u nisur prej këtij supozimi edhe në veprën më të re, Oh, ai fund e krye mirret me trajtimin e këtij „realiteti" të dytë të njeriut, të konsideruar si shprehje e realitetit të tij të vetëdijshëm. Ashtu sikundër e pohojnë psikanalitikët se ëndërra i shpreh mendimet, dëshirat, dëshpërimet, preokupimet e përditshme të individit, po ashtu, edhe Anton Pashku sikur e pohon se në natën fshihet dita e njeriut.

Në të vërtetë në prozën Oh realiteti është shprehur ashtu sikundër mund të shprehen lëvizjet, sjelljet, gjestet e njerëzve të ulur në një dhomë në pasqyrën, e cila është vendosur në tavanin e dhomës së tyre, por me kushtin që pranë kësaj pasqyre të jetë i vendosur edhe një manjetofon tek do të regjistrohen të gjitha monologjet dhe dialogjet e tyre. Duke mos e parë këtë pasqyrë, të vendosur mbi kokat e tyre, domethënë duke qenë të sigurtë se askush nuk i përcjellë dhe nuk interesohet për fatin e tyre, ata sillen, diskutojnë ose flasin vetë me vete ashtu sikundër nuk do të silleshin, të flitnin dhe të diskutonin po të dinin se pasqyra me manjetofonin janë instaluar mbi ta. është e kuptueshme se njeriu që ka fatin e rrallë t´i shikojë këta njerëz përmes pasqyrës së vendosur mbi kokat e tyre do të jetë i befasuar se çfarë grimasash bëjnë ata, për çka krejt mund të flasin, për çfarë problemesh interesohen dhe me çfarë gjuhe shprehen. Njeriu që ka pasur fatin e rrallë ta përcjellë këtë pasqyrë është autori, kurse pasqyra përmes së cilës i ka përcjellë ata njerëz në çastet intime të gjestit, të mendimit dhe të ëndërrës janë vetëdija dhe ndërdija e një protagonisti të mbyllur në një dhomë, që janë aktive brenda një kohe fare të shkurtër: një nate.

Vepra e Anton Pashkut, Oh, është vepër mbi njerëzit e shqetësuar të kohës sonë të cilët, duke qenë të shqetësuar dhe të tëhuajur mendojnë për problemet, që janë motivet themelore të shqetësimeve të tyre. Si shkrimtar i cili përmes pasojave që shprehen në botën shpirtërore të njeriut i sugjeron edhe shkaqet e tyre, por duke mos emërtuar kurrë me gjuhën e vetëdijës, ai është kujdesur që ato probleme t´i vështrojë prej tri aspektesh të ndryshme: prej aspektit historik — që është dimensioni i parë simbolik, prej aspektit aktual — që është dimensioni i dytë dhe prej aspektit utopik — që është dimensioni i tretë simbolik i veprës së tij. Megjithëse që të tri këto aspekte gërshetohen, plotësohen dhe ndriçohen reciprokisht, aspekti i parë dhe i treti në të vërtetë janë në shërbimin e aspektit të dytë, në saje të të cilit ai edhe e ndërton vizionin e tij mbi situatën e sotme të njeriut. Në këtë botë të Anton Pashkut shihen njerëz që vuajnë prej mizoginisë, mizandrisë, mizogatisë, mizokalisë, mizokozmisë, genofobisë dhe fobive të tjera; bota e veprës së tij është e banuar, pra, prej njerëzish me dëshira, vullnete dhe aktivitete plotësisht të kundërta, të cilët nuk mund ta gjejnë gjuhën e përbashkët. Kështu, për shembëll, disa prej këtyre njerëzve mendojnë se nuk duhet të shikojnë asgjë përtej çatisë së përdheckes së tyre; disa të tjerë nuk janë në gjendje të shohin se ç´po ngjet rreth përdheckes së tyre për shkak se shikojnë vetëm përkrye çatisë së Kozmosit; në ndërkohë, pala e të tretëve, vazhdon ndjekjen e njeriut.

Si në tregimet e përmbledhjeve të para, ashtu edhe në këtë vepër, Anton Pashku vazhdon të insistojë në paraqitjen sa më të hollësishme të së keqes, të shemtisë, të ideve të njëanshme, të veprimeve të çuditshme të njerëzve dhe ky insistim mund të nxisë supozimin se ai nuk është shumë i interesuar për anën tjetër të çështjes. Po nuk e ka titulluar më kot O h prozën e tij kësaj radhe, megjithëse deklarimin e vet në anën e së mirës ai nuk e shpreh duke zgjuar ndjenjën sentimentale të lexuesit. Mospajtimin e tij me situatën e tillë të njeriut dhe me idetë ekstreme të disa personazheve ai e shpreh me anën e ironisë, me të cilën i përcjell mbrojtësit e këtyre ideve. Kështu, bie fjala, protagonistët që simbolizojnë qoftë kozmopolitizmin, qoftë autarkinë e mbylljes në vetëvete, ai i detronizon moralisht dhe ideologjikisht me paraqitjen e veseve psikike, që shprehen në mendimet, në gjestet e tyre fizike. Duke i përshkruar ëndërrimet e tyre fantastike në një mënyrë sa më groteske, ai jo vetëm se i bën qesharakë apo tragjikë, por i bën fare të pakuptimtë. Po vlerën e ideve të këtilla në të njëjtën kohë ai e rrënon edhe me simbolikën historike të veprës, të realizuar përmes episodit mbi përçarjen, luftën e pasuksesshme dhe, në fund, kapitulimin e ilirëve nën pushtimin romak. Ky episod, në të cilin, përpos tjerash, thuhet se ne „shpesh e kemi humbë kryet për pasqyra me dy faqe dhe për seli ma të madhe ..." dhe se kurrë nuk kemi mbetur pa Batot, edhe pse vazhdimisht ishin të kërcënuar prej Augustave, është një paralele alegorike e situatës bashkëkohëse, prandaj në të njëjtën kohë një ironizim i saj përmes mësimit të historisë.

Domethënjet simbolike të aspekteve, të përfaqësuara prej episodeve të veçanta, Anton Pashku i ka shtruar brenda kornizës së simbolikës së përgjithshme të veprës, në të cilën ai është marrë me çështjen: a ka kuptim aksioni i njeriut në botën e sotme, në të cilën nuk mund të mendojmë e mos të kujtojmë gjahtarët që duan të vrasin, të vrasin çdo gjë të gjallë apo, madje, edhe Los Alamosin dhe Hiroshimën? Do të ishte lajthitje të besohet se Anton Pashkun e interesojnë vetëm persiatjet pasive të njeriut e jo edhe aksioni i tij konkret. Jo rastësisht protagonistit të vet, që simbolizon pasivitetin e persiatjeve të shqetësuara, i ka vënë përballë vashën, që skaj tij mirret me ndërtimin e një piramideje dhe që, e nevrikosur për shkak të pasivitetit në të cilin ai është i kredhur, më në fund e braktis. Në qoftë se, prandaj, plaku që flet për luftërat e ilirëve dhe përçarjet e tyre është simbol i racionalizmit, i përvojës historike, vasha është simbol i ndjenjës dhe aksionit konkret. Duke e thjeshtësuar simbolikën e pasur dhe aq shumë të degëzuar të kësaj proze mund të thuhet se Anton Pashku sikur ka shtruar këtë dilemë në prozën e tij: si mund t´i bashkojë njeriu fuqinë e mendimit, rëndësinë e përvojës dhe ngrohtësinë e ndjenjës me qëllim që t´i japë kuptim aksionit në këtë botë gjahtarësh dhe militaristësh, në këtë botë tek peshku i madh e gëlltit të voglin, ashtu sikundër i gëlltit në akuariumin, të cilin e sheh, në fillim dhe në fund të prozës, protagonisti i tij? Aksionin dhe pasivitetin Anton Pashku i ka shikuar kështu në lidhje dialektike, duke mos kuturisur t´i japë përgjegjen çështjes së shtruar. Ai na ka ballafaquar me pyetjen, kurse përgjegjja varet prej çdonjërit prej nesh.

Sa më përket mua, pyetjes së tij mund t´i përgjigjem me një pyetje të re: urdhëroni, vëllezërit e mi, fshatarë dhe punëtorë — që po vriteni pa ndërprerje me shoqi-shoqin; drejtorë, shefa, kryetarë, dhe shkrimtarë, — që përtej qeseve tuaja pak interesoheni të shihni gjësend tjetër; komunistë — që për shkak të kullës së Kozmosit s´e shihni përdhecken e vendlindjes, patriotë — që pandehni se ne s´kemi nevojë për askend pos për veten tonë, urdhëroni, pra, dhe përgjigjuni! Përgjigjuni, ju lutem, çfarë kuptimi mund të ketë një aksion i përgjithshëm në qoftë se s´mund të krijohet uniteti i aksioneve të veçanta!

Sikundër shihet, të gjitha personazhet e veprës së Anton Pashkut janë bartës të një simbolike të caktuar, ose, thënë më mirë, janë personazhe — ide, ashtu sikundër janë edhe episodet e veçanta bartëse të një aspekti simbolik. Kësaj simbolike ai ja ka nënështruar të gjitha mundësitë e prosedeut të vet krijues. Nuk është çudë, prandaj, pse vepra e tij nuk mund lë kënaqë jo vetëm lexuesin që s´është i gatshëm të kërkojë simbolikën e të gjitha personazheve dhe episodeve të saj, por as njeriun që në një vepër të shkruar në prozë, kërkon gjerësi, situata, hapësira më të shumta të jetës. Po ai është shkrimtar që përqëndrohet në një pikë, në një objekt dhe që atë objekt dëshiron ta përshkojë tejpërtej, ta shfrytëzojë simbolikisht gjer në maksimum. Megjithëse të len përshtypjen e krijuesit që vorbullën e madhe të jetës e kundron prej një largësie të madhe dhe, madje, e sheh të kthyer prapsht, është e sigurtë se ai e kundron prej largësisë me qëllim që të shohë më thellë. Në këtë pikëpamje ai të përkujton biologun që me mikroskop e studjon objektin e interesimit të vet dhe që sa më shumë ta largojë mikroskopin aq më qartë do ta shohë atë objekt. Në qoftë se të impresionon me qartësinë e vizionit dhe thellësinë e shikimit, ai, megjithatë, të dëshpëron me ngushtimin e këtij vizioni. Afërsinë ai nuk e don për arësye se i bëhet që ajo nuk i jep mundësinë t´i shohë në hollësi objektet e interesimit të vet, t´i shohë tërësisht. Duke kundruar piramidën që ndërton vasha pranë tij, protagonisti, që mund të quhet alias Anton Pashku, thotë sa vijon në lidhje me shikimin prej së afërmi: „tash e shihsha vetëin nji faqe të saj, vetëm nji faqe, madje vetëm nji pjesë të faqes, të anës kah unë, madje-madje vetëm nji pjesë të faqes, të anës kah unë, sepse nga ajo afërsi nuk mundsha me pa ma shumë, me e pa tanë atë faqe, tanë atë anë, secilën imtësi të saj". Ashtu sheh edhe autori ynë. Në mënyrën e vrojtimit të tij, që në të vërtetë është më tepër persiatje figurative se sa vrojtim analitik-realist, duhet parë si përparësitë ashtu edhe kufizimet e metodës krijuese të Anton Pashkut: përparësitë, që qëndrojnë në thellimin simbolik të vizioneve, kurse kufizimet, që qëndrojnë në deformimin dhe ngushtimin e madh të tyre. I vetëdijshëm se një ngushtim i tillë mund ta shpierë në iracionalizëm dhe hermetizëm të plotë, nuk është çudë pse ai është shtrënguar të kurdisë disa episode që, vërtet, janë simbolikisht kompakte dhe e plotësojnë njëra tjetrën po, megjithatë, të lënë përshtypjen se vepra më tepër është e ndërtuar, e harrnuar prej tyre se sa e shkrirë prej një cope. Gjithashtu metoda e këtillë krijuese kushtëzon shkallën e ngushtë të ndjenjave, mendimeve dhe të reagimeve shpirtërore të njeriut në veprën e tij. Njeriu i Anton Pashkut është si një mi, në të cilin bëhen eksperimente të caktuara për qëllime të caktuara. Kjo domethënë se të gjitha veprimet, mendimet, reagimet, emocionet e njeriut dhe të gjitha lidhjet e tij me shoqërinë ai ua nënështron kallupeve të veta letrare; në veprën e tij jeta u bindet normave formale letrare në një mënyrë disi të dhunuar. është i kuptueshëm, prandaj, pohimi paradoksal se edhe vepra e tij i nënshtrohet një tendence, por me ndryshim prej veprave që i nënështrohen tendencës politike, ajo i nënështrohet tendencës estetizante, formaliste. Nuk mund të jetë njeriu në asnjë rast indiferent ndaj pasurisë imagjinative të prozës së Anton Pashkut, por nuk mund të jetë, gjithashtu, indiferent as ndaj përpjekjeve të tij që të jetë sa më eliptik, sa më i mbyllur, sa më hermetik. Dhe, kjo tendencë ka ardhur gjithnjë e më dukshëm duke u shprehur dhe forcuar në krijimtarinë e tij; gjersa në tregimet e përmbledhjeve të para Tregime, Nji pjesë e lindjes dhe Kulla ishte më i drejtpërdrejtë, në dramën Sinkopa dhe në veprën Oh, shprehja e tij është bërë edhe më eliptike, më e pakapshme. Në qoftë se vepra si tërësi i nënështrohet kërkesës që të jetë sa më eliptike, është e kuptueshme që edhe fjalia t´i nënështrohet një kërkese të tillë. Fjalia e Anton Pashkut është, po thuaj, e studjuar në pikëpamje të strukturës figurative dhe ritmike dhe me anën e saj ai i kondenzon mendimet dhe ndjenjat. Ashtu sikundër i tregon filmi i ngadalësuar të gjitha cilësitë vizuele të objektit të fotografuar, po ashtu, fjalia e Anton Pashkut i fotografon mendimet dhe ndjenjat e personazheve prej aspektesh të ndryshme. Duke përsëritur kur një frazë të tërë të fjalisë, kur vetëm të njëjtën fjalë brenda të njëjtës fjali ai arrin ta thellojë përmbajtjen. Me ndryshim prej shprehjes së Xhems Xhojsit, për shembëll, fjalitë e të cilit herat më të shpeshta janë asociativisht të dezintegruara për shkak se asociacionet brenda të njëjtës fjali janë të lidhura me objekte të ndryshme, asociacionet e të njëjtës fjali të Anton Pashkut janë të integruara për shkak se nuk i shmangen të njëjtit objekt. Kjo domethënë se fjalia e tij në relacion me realitetin është plotësisht realiste dhe e qartë. Nuk është, ndërkaq, të gjitha herat e qartë përkah domethënja për shkak se breshëri i simboleve, metaforave dhe asociacioneve na shpje në një botë të cilën të gjitha herat nuk e kemi të qartë. Fjalia e tij ashtu, më në fund, si edhe vepra në tërësi është një rebus, që mund të deshifrohet me vuajtje të madhe dhe të cilin nuk mund të kenë durim të përpiqen ta deshifrojnë të gjithë lexuesit.

Shkrimtar i pajisur me temperamentin eruptiv të krijuesve të një imagjinate të fuqishme, por edhe me pedanterinë krijuese të shkencëtarit, Anton Pashku ka dëshiruar që pedanteria e tij të vijë në shprehje edhe në pikëpamje gjuhësore. Ndoshta për këtë shkak edhe nuk e ka shkruar veprën e tij në gjuhën kombëtare letrare. Pavarë sisht prej motiveve, që ai vetë apo ndokush tjetër mund t´i quajë thjesht artistike, prej të cilave është udhëhequr kur i është shmangur gjuhës letrare, është e sigurtë se ato tnotive nuk mund të quhen të arësyeshme. As në pikëpamje ritmike, as në pikëpamje gramatikore fjalia e veprës së tij nuk do të pësonte sikur të ishte shkruar sipas kërkesave të gjuhës kombëtare letrare, në të cilën sot shkruajnë pjesa më e madhe e shkrimtarëve shqiptarë. Motivet e ndonjë shkrimtari tanë që të mos shkruajë në gjuhën kombëtare letrare nuk mund të jenë në asnjë rast artistike: gjuha kombëtare, përpos tjerash, quhet gjuhë kombëtare letrare për shkak se mundësitë e shprehjes artistike me të janë më të mëdha se sa me gjuhët dialektale apo krahinore. Në pikëpamje gjuhësore, prandaj, mund të thuhet se me dashje apo padashje Anton Pashku është gjetur në pozitat konservatore, në të cilat gjenden të gjithë ata krijues që nuk duan t´i përfillin proceset pozitive të gjuhës së popullit të vet. Nuk është e parëndësishme kur një shkrimtar i reziston një procesi që, në fund të fundit, mund të quhet më i rëndësishëm se sa një vepër e veçantë, pavarësisht prej vlerave të saj artistike.

Vepra e Anton Pashkut, Oh, pra, nuk do t´i kënaqë dashamirët e gjuhës kombëtare letrare, ashtu sikundër as lexuesit që prej letërsisë kërkojnë argëtim, porosi të lehta, realizëm sipërfaqësor. Me të drejtë mund të supozohet se pakica e tyre do ta lexojnë për së dyti duke humbur ashtu gjasën që të kapin simbolikën dhe asociacionet e saj të shumëllojshme. E pikërisht kësaj vepre duhet dëshiruar sa më shumë lexues, sidomos nga radhët e atyre individëve që, si do të thonte autori, nuk mund të shohin sa duhet dhe si duhet „mbas kodrës së pilafit" që kanë përpara. Po, pavarësisht pse mund të mos e dojë veprën e Anton Pashkut, njeriu në asnjë moment nuk mund të mos ketë respekt ndaj përpjekjeve krijuese të këtij shkrimtari me një imagjinatë çuditërisht aktive, me një vetëdije krijuese çfarë, po thuaj, nuk mund ta hasim shpesh në letërsinë tonë bashkëkohëse dhe me një guxim të pakrahasuar provues. Ai hyn në familjen e vogël të shkrimtarëve të çmuar, që s´mund t´i rezistojnë kureshtjes për të ecur qoftë edhe skajeve, por krijuesit që kanë kurajon të ecin skajit shpesh i shohin më qartë, më në hollësi disa gjëra, që nuk mund t´i shohin aq qartë ata që ecin rrugëve të çelura. Si e tillë, metoda e tij krijuese ka kufizimet, por edhe mundësitë e veta. Me kufizimet ajo shprehet në vetë krijimtarinë e Anton Pashkut dhe këto kufizime nuk mund të injorohen në asnjë çast. Shkrimet e tij, për shkak të eliptizmit të tyre, pezullojnë vazhdimisht në kufirin e rrezikut që të mos i kuptojë kush, prandaj as mos t´i lexojë. E vepra letrare që mbetet jokomunikative në momentin e daljes, megjithë gjasat që të jetë më e afërt për breznitë e mëvonshme, s´e ka as ardhmërinë e sigurtë. Ajo nuk mund të jetë kurrë estetikisht aktive si veprat që janë më komunikative dhe një mësim të këtillë Anton Pashku është dashur ta marrë, më në fund, edhe prej dramës Sinkopa. Me mundësitë e saj, ndërkaq, metoda e tij krijuese e pasuron përvojën e përgjithshme të letërsisë shqipe.

1971

Më lartë
webmaster@letersi.com