• Proza e jetës
• Poezia
• Artikulim i ri poetik
• Sentimentalizëm anakronik
• Më shumë sentenca se poezi
• Bredhje rinore
• Valle e simboleve
• Dy obsesione të një poeti
• Kërshëria në pajtim me mundësinë
• Monotonia e thjeshtësisë
• Tregimi, novela, romani
• Kritika dhe estetika
• Jubiletë
• Shënim i autorit

PANTEONI I RRALLUAR

REXHEP QOSJA

MONOTONIA E THJESHTëSISë

Njerezit që kanë prirje për shaka dhe humor zakonisht janë nga natyra optimistë. Ata qeshin shpesh pse janë ashtu optimistë dhe janë optimistë pse mund të qeshin. Rifat Kukaj është njëri prej shkrimtarëve tanë që mjaft shpesh qeshën si në jetë ashtu edhe në veprat letrare, ndonëse më shpesh në jetë se sa në veprat. Në jetën e përditshme ai mahitet shpesh në adresë të shokëve, kolegëve, grave dhe burrave dhe të gjithë ata ndjejnë simpati ndaj shakave të tij të sinqerta dhe padjallëzore. Atë prirjen e tij prej humoristi dhe atë optimizmin jetësor, Rifat Kukaj i ka sjellë edhe në letërsinë tonë në kohën kur numri i shkrimtarëve që ishin të disponuar ta shikonin jetën me buzë në gaz ishte tejet i vogël në Kosovë. është plotësisht e natyrshme që një krijues me natyrë të tillë t´ia fillojë më së pari të mirret me shkrime për më të vegjlit. Fëmijët kërkojnë një letërsi argëtuese dhe edukative; ata duan mendime të lehta dhe të qarta, ndjenja të kthjellta dhe optimiste. Duke qenë prore plot gaz dhe hare ata dhe e kërkojnë një letërsi të hareshme, përmes së cilës do t´i kënaqin ëndërrimet e tyre të shpeshta dhe aq shpesh të parealizueshme. Tani disa vite Rifat Kukaj i plotëson me vjershat dhe prozat e veta këto kërkesa të tyre me një sukses të dalluar ndër shkrimtarët tonë të fëmijëvet.

Prej letërsisë për fëmijë Rifat Kukaj ka kaluar më vonë në letërsinë për të rriturit, por duke mos hequr kurrë dorë prej asaj të parës. Krahas shtimit të përvojës jetësore dhe krijuese atij i janë shtuar edhe ambicjet letrare dhe dëshirat që ta provojë prirjen edhe në këtë fushë të krijimtarisë. Prova e tij nuk ishte e kotë: ai ka filluar të shkruajë dhe të botojë me sukses edhe vjersha e tregime për të rriturit. Cilësitë kryesore që i ka treguar në letërsinë e fëmijëve, Rifat Kukaj i ka sjellë edhe në këtë anë: qartësinë e shprehjes, optimizmin e madh jetësor dhe lehtësinë e krijimit. Kjo lehtësi e tij është bërë gati befasi në ambientin tonë, ku shkrimtarët brenda disa vitesh mezi mbërrijnë të botojnë nga një përmbledhje të vogël vjershash apo tregimesh. Mbas publikimit të disa përmbledhjeve vjershash, tregimesh, radiodramash dhe një romani për fëmijë, ai ka zënë të publikojë po me atë ritëm edhe veprat e veta për të mëdhenjtë, duke treguar kështu se është njëri prej shkrimtarëve tanë më të frytshëm. Këtë vit i është botuar përmbledhja e vjershave Ujvarë malli, kurse për botim ka paraqitur edhe përmbledhjen e tregimeve Kupa. Bataret e tij letrare, si duket, nuk do të rrallohen fare dhe tani i mbetet ta provojë fatin edhe në lëmën e romanit. Rifat Kukaj shkruan ashtu lehtë sepse është i pasur me imagjinatë krijuese, pse nuk kujdeset ta lëshojë shikimin mjaft thellë dhe pse, më në fund, mendimet dhe përjetimet e veta i ndal në sipërfaqe ose diku afër sipërfaqes së jetës. Ai e shikon jetën si një stadium patinazhi, në të cilin të gjithë njerëzit janë të rrokur në vallen e rrëshqitjeve artistike dhe, duke rrëshqitur, vetëm qeshin, puthen, shtrëngohen dhe mendojnë se si ta bëjnë më të hareshme të nesërmen.

Cilësitë themelore që janë shprehur në veprat e gjertanishme të Rifat Kukajt janë shprehur edhe në përmbledhjen Ujvarë malli, në të cilën vetëm me një numër poezishë ka provuar t´i ikën vijës së optimizmit të tij të madh dhe, aq shpesh, naiv. është e kuptueshme, prandaj, edhe përshtypja e lexuesit se asgjë më pak se titulli nuk i përgjigjen kësaj përmbledhje. Dhembja, durimi, ngrysja, malli, serioziteti filosofik nuk i përgjigjen disi fare këtij shkrimtari, i cili është i prirur dhe i mësuar ta shikojë çdo gjë me buzëqeshje të gazmendshme. Një mallë i tillë nuk ka se si t´i përgjigjet titullit të përmbledhjes së tij kur jeta për të është gjithmone e ndriçuar: ditën prej rrezeve të ngrohta të diellit, e natën prej rrezeve të bukura të poçave të neonit.

Në përmbledhjen Ujvarë´ malli vjershat më të dobëta janë pikërisht ato me të cilat Rifat Kukaj e ka „tradhëtuar" qenësinë e veprës së vet të gjertanishme. Në poezitë e këtilla ai nuk është në gjendje të gjejë ngjyrën më të mirë të disponimit, por as formën më të përshtatshme të shprehjes. Ai është i ri, origjinal, i papërsëritur dhe plotësisht në terenin e vet vetëm kur frymëzohet prej gëzimeve jetësore dhe vjershat e tij më të bukura janë ato të gëzimeve jetësore. Në këtë përmbledhje ai ka futur një temë të pikëllueshme: temën e mërgimtarit, të cilën aq shumë e kanë shfrytëzuar poetët tonë të Rilindjes kombëtare dhe të paraluftës. Rifat Kukaj ka provuar, kështu, të trajtojë një temë të vjetër por të shfaqur në kohë të re dhe në kushte të reja, me shkaqe, pasoja e dhembje të reja, dhe, të them sinqerisht, nuk ka pasur sukses. Merita e tij më e madhe është pse e ka nxitur dhe vënë para interesimit të shkrimtarëve një problematikë të tillë, së cilës mund t´i kushtohet kujdes më i madh. Në ciklin e vjershave Psherëtime anadolli kjo temë është trajtuar me të njëjtit tinguj dhe me të njëjtin mall, me të cilin e kanë trajtuar edhe shkrimtarët e letërsisë sonë të Rilindjes kombëtare. Rifat Kukaj nuk ka mundur të çlirohet as prej ndjenjës së tyre melankolike dhe sentimentale, po as prej formës së tyre tradicionale poetike. Edhe mërgimtarët e tij e përjetojnë fatin e vet, pothuaj, në të njëjtën mënyrë sikurse edhe të shpërngulurit e para disa deceniesh apo shekujsh. Ata i mundon malli ndaj vendlindjes, ndaj natyrës së saj të bukur, ndaj zakoneve të bukura patriarkale të vëllezërve të tyre dhe këtë mall të vetin e miklojnë në kujtesë pa pushuar. Lektisjen e tyre disi të zbutur, aspak tragjike, e shuajnë hove-hove me lajmet që ua sjellin zogjtë e ndryshëm, si bilbilat, për shembëll, ashtu siç e kanë shuar Luigj Gurakuqi, Ndre Mjeda dhe Filip Shiroka me lajmet e mira që ua kanë sjellë dallëndyshet dhe lejlekët. Kështu, për shembëll, Rifat Kukaj shkruan në stilin e sentimentalizmit të tejkaluar të Rilindjes në vjershën e nëntë të ciklit Psherëtime anadolli:

Duke mos qenë në gjendje ta përjetojë më thellësisht fatin e mërgimtarëve, duke mos qenë në gjendje të identifikohet me mjerimin e tyre jetësor dhe shpirtëror, Rifat Kukaj nuk është në gjendje të fusë në orbitën e frymëzimit një problematikë të vrazhdë sociale. Kurdo ka provuar t´u japë shprehje këtyre „psherëtimeve anadollake", ndjenja e tij poetike ka dalë disi e zbutur, e qullur dhe nuk mund ta prekë lexuesin me fuqinë e vet e as me bukurinë e vargut në të cilin është shprehur. Mallin e tyre në vargjet e Rifat Kukajt, edhe pse kërkojnë ta shuajnë me sasitë e mëdha të ujit të detit, e kanë disi të vogël për të kërkuar mjete aq efikase zjarrfikëse:

Tjetër hov poetik kanë vjershat e tjera të Rifat Kukajt, në të cilat është shprehur edhe ai hovi i njohur i disponimit të tij. Duke qenë poet i pjesës së ndriçuar të jetës, vjershat e këtilla rrjedhin më lehtë, më spontanisht dhe në tërësi artistikisht janë më të freskëta dhe më të bukura. Ky disponim ka kushtëzuar një shprehje më të dendur dhe më ekspresive nëpër vargje të shkurtëra që e rrumbullaksojnë mirë ndjenjën dhe përjetimin. Në vargjet e këtilla nuk u dalin pengesa as ndjenjave as përfytyrimeve të tij: ndjenja është ndjenjë e plotë e jo sentimentale si në „psherëtimet", kurse mendimi më i mprehtë. Duke shkruar për përjetimet e lehta që i shkaktojnë bukuria e natyrës, plazhave dhe dasmave, Rifat Kukaj njëkohësisht ka mundur të shprehet lehtë. Përkushtimin e vet ndaj frymëzimeve të këtilla ai e ka dëshmuar edhe në këto vargje të vjershës Kujtimet e vrame:

Dhe me të vërtetë, ku nuk ka blerim, vasha, dashuri, dasma, hare të përgjithshme, vargu i Rifat Kukajt duket më i plogësht me ritmin e vet poetik. Kur largohet prej tyre ai disi e humb atë ritmin karakterisitik të shprehjes së tij, figurat dhe metaforat i dalin më të rënda dhe me të paqarta, kurse vargjet ecin si lokomotivat e vjetëruara. është e qartë edhe prej përmbledhjes Ujvarë malli se Rifat Kukajt nuk i flejnë në shpirt problemet „serioze", prandaj as shprehja asociative simbolike. Edhe kur ka provuar të nxjerrë farë kuptimi simbolik prej ndonjë vjershe, siç është rasti me Lumin e fjetun, prapë shprehja e tij ka mbetur vetëm në nivelin e një përjetimi të frymëzuar thjesht emocional.

Në lidhje me vijën optimiste të poezisë së Rifat Kukajt është edhe shprehja e tij e matur, në të cilën nuk mund të diktohen shenjat e emfazës megjithëse mungesa e patetikës emocionale, më në fund, nuk i karakterizon gjithmonë të gjithë poetët e një disponimi të kthjellët. Rifat Kukaj është poet që me sukses i shmanget shprehjes, tek ne shumë të kultivuar, emfatike sa për shkak se nuk është i orientuar nga estrada, aq edhe për shkak se nuk përpiqet të jetë politikisht tendencioz. Njerëzit e hareshëm nuk kanë nevojë të bërtasin të madhe, kurse njerëzit që nuk dëshirojnë të dalin në radhët e para të kolonës s´kanë nevojë të qesin parulla. Ata mendojnë të kënaqen vetë dhe ta kënaqin kureshtjen artistike të lexuesit të vet. Duke mos qenë prej poetëve që e trondisin lexuesin, Rifat Kukaj kujdeset ta kënaq: veshin e tij me muzikën, kurse syrin e tij me ngjyrën e vargjeve. Për veshët e lexuesit të vet ai është kujdesur të fusë në vargje sa më shumë tinguj tupanash, zamparesh, surlash, qytelishë; sa më shumë cicërima bilbilash, blegërimë qengjash, shushurimë mjellmash, e të tjera. Për sytë e tij është kujdesur të japë sa më shumë peisazhe të ndryshme: bjeshkësh, liqenjsh, livadhësh. detrash, dhe të japë peisazhe të ndryshme me ngjyra të ndryshme. Rifat Kukaj është poet të cilin e tërheq në radhë të parë bukuria e natyrës, prandaj ngado shkon, si në vendlindje, ashtu edhe në shpatijet e Gorenjskës, ai e percepton më së pari bukurinë e saj. Fauna dhe flora e tërheqin interesimin e tij dhe e gozhdojnë për vete shikimin e tij. Edhe pse e shikon natyrën me sytë e dashnorit, ai nuk shkruan vargje thjesht deskriptive. Ashtu si në vjershën e lezeçme Liqeni, edhe shumë impresione të tij nga vrojtimet e natyrës, rëndom, përfundojnë me një refleks të caktuar emocional dhe kuptimor:

Janë, gjithashtu, interesante edhe nuancat që i vëren ai në shoqërinë bashkëkohore, në sjelljet dhe mendimet e njerëzve. Si poet i ndjenjës së butë dhe i shprehjes së matur, Rifat Kukaj i sheh më shumë nuancat se sa ndryshimet e prera, dhe ky është një element tjetër që e dëshmon prirjen e tij që të mos dalë në skajet e ndjenjës, mendimit apo të shprehjes. Edhe në këtë mes, ndërkaq, vjen në shprehje ai afiniteti i tij që ta shohë sipërfaqen, si, për shembëll, në vjershën Vendlindja:

Vjershat çfarë janë Liqeni, Plazha e vetmueme, Vendlindja, Rrëfimi dhe Nga Gorenjska janë vjershat më të mira të kësaj përmbledhje pikërisht pse në to është manifestuar ajo prirja e Rifat Kukajt që t´i shprehë lehtë e spontanisht përjetimet dhe vrojtimet e veta optimiste. Këtu do të hynte edhe njëra prej vjershave më të bukura të përmbledhjes, Voglushi në shi, prej së cilës shihet se sa shumë është mishëruar me letërsinë për të vegjlit ky poet.

Po, duke i kënaqur kryesisht vetëm sytë dhe veshët e lexuesit, nuk mund të thuhet se Rifat Kukaj mbërrin ta kënaqë plotësisht edhe interesimin e tij intelektual. Edhe pse nëpër vjershat e tij ka shumë ngjyra simpatike dhe shumë vargje të rrjedhshme muzikore, njeriu do të mërzitet dikur duke defiluar pa pushuar nëpër natyrë, dasma dhe argëtime. I papushtuar prej farë emocionesh të forta, farë mendimesh të thella apo farë asociacionesh të gjera, ai do të shkundet në fund prej përshtypjeve të kësaj përmbledhje siç shkundet rosa prej pikave të shiut. I rrethuar prej një lehtësie të thjeshtë nga të gjitha anët, ai do të mund të thotë ashtu siç thotë vetë Rifat Kukaj në vargun e fundit të vjershës së fundit, Vdekja e Ujvarës:

Zana ma lëshoi dorën e lehtë në qepallë...

Ma lëshoi dhe iku përgjithmonë. Thjeshtësia e frymëzimit, ndejnjës, mendimit dhe shprehjes bëhet shpejt monotone.

1969