• Proza e jetës
• Poezia
• Artikulim i ri poetik
• Sentimentalizëm anakronik
• Më shumë sentenca se poezi
• Bredhje rinore
• Valle e simboleve
• Dy obsesione të një poeti
• Kërshëria në pajtim me mundësinë
• Monotonia e thjeshtësisë
• Tregimi, novela, romani
• Kritika dhe estetika
• Jubiletë
• Shënim i autorit

PANTEONI I RRALLUAR

REXHEP QOSJA

Më SHUMë SENTENCA SE POEZI

Si mund të shihet prej shënimit biografik, të dhënë në fund të përmbledhjes së tij të parë, Bulzat, Azem Shkreli e ka filluar krijimtarinë letrare në vitin 1952 me publikimin e vjershave për fëmijë, kurse vetëm tri vite më vonë, më 1955, ka filluar të bashkëpunojë edhe me, atëherë të vetmen, revistën letrare në gjuhën shqipe në Kosovë, Jeta e re. Kjo domethënë se ai ka zënë të mirret me krijimtarinë letrare për të rritur, duke mos iu kthyer më me ndonjë përkushtim të posaçëm asaj për më të vegjlit, tani e pesëmbëdhjetë vite. Gjatë kësaj kohe Azem Shkreli ka botuar tri përmbledhje vjershash, një roman, një përmbledhje tregimesh dhe një dramë. Me përjashtim të dramës F o s i 1 e t, që është shkruar jo shumë me sukses, sipas romanit jo shumë të suksesshëm Karavani i bardhë, dhe të përmbledhjes më të re të vjershave, E di një fjalë prej guri, të gjitha veprat e tjera ai i ka shkruar ose si nxënës i shkollës së mesme, ose si student i fakultetit. Ky është një paradoks interesant, që është shënuar disa herë në letërsinë tonë bashkëkohëse: disa shkrimtarë, si krijues, janë shumë më të frytshëm në bangat e shkollës se sa më vonë kur e f illojnë jetën e pavarur me të mirat dhe obligimet që sjell kjo jetë. Një dukuri e këtillë paradoksale mund të shpjegohet në mënyra të ndryshme por, sipas të gjitha gjasave, dy janë shkaqet kryesore që e kushtëzojnë: mbasi të fillojnë jetën e pavarur qytetare, mbasi të rriten dhe të piqen, shkrimtarët e kuptojnë ose se u mungon talenti — që është shkaku i parë ose talentin e tyre e dëmton dëshira që të krijojnë një mirëqenje më të dalluar dhe të bëjnë një jetë më luksoze — që është shkaku i dytë i heshtjes së tyre. Idealct e larta të krijimtarisë dhe të ndikimit në botën shpirtërore të njerëzve ata i zëvendësojnë ashtu me idealin praktik të mirëqenjes materiale dhe të standardit. Krijimtaria, që kryesisht është e përcjellë prej vuajtjes dhe vetmisë, por që sjell një kënaqësi të nivelit më të lartë, i nënshtrohet qejfit dhe jetës së lehtë, që sjell një kënaqësi më të shkurtër dhe më të zakonshme. A janë këto dy shkaqe arësyeja e tjetërsimit prej letërsisë të Azem Shkrelit, apo është vetëm njëri prej tyre, s´mund të thuhet me siguri të plotë.

Shkrimet e para të Azem Shkrelit, vjershat dhe prozat, janë pritur me interesim si prej masës së lexuesve ashtu edhe prej kritikës sonë të asaj kohe dhe, lirisht mund të thuhet, në letërsinë shqipe të Kosovës edhe ai hyn në radhën e atyre shkrimtarëve, prej të cilëve është pritur më shumë se ç´kanë dhënë, dhe, më në fund, të cilëve janë përpjekur t´ua krijojnë, dhe ua kanë krijuar, kushtet me qëllim që t´i përmbushin premtimet e tyre. Në vend se t´i shfrytëzonte kushtet që janë kujdesur t´ja krijojnë dhe të mirrej me krijimtarinë letrare më me interesim dhe përkushtim se ç´është marrë, ndërkaq, Azem Shkreli ka zënë të interesohet më vonë për sfera të tjera veprimtarie, shumë më zellshëm se sa për vetë krijimtarinë artistike. Në këtë mënyrë vokacionin artistik, që të gjithëve u është dukur se është vokacioni i tij i parë dhe jetësor, ai e ka vënë në plan të dytë, ose të tretë, kurse në plan të parë të interesimeve dhe të ambicjeve të veta ka vënë një vokacion tjetër, që e kanë edhe shumë e shumë njerëz të tjerë. Krijimtaria letrare me kohë është bërë për të një punë e rastit, së cilës i është kthyer kur ka pasur kohë, kur është gjetur në çastet e kotësisë dhe prej misionit jetësor e ka shndërruar në një hobi të paobliguar me të cilin njeriu mirret, por edhe pa të cilin mundet, ashtu sikundër është hobi mbledhja e pullave postale, e brinave të kaprojve ose, tekembramja, e sapunave të ndryshëm. Nuk është çudi, prandaj, pse koleksioni i veprave të tij nuk është pasuruar ç´prej se e ka filluar krijimtarinë letrare, ose është pasuruar shumë më ngadalë se ç´ka mundur të pasurohet jo vetëm në pikëpamje të kuantitetit — çka s´mund t´i zihet aqë për të madhe, por as në pikëpamjë të kualitetit — ç´ka duhet t´i zihet për të madhe. Kjo nuk do të thotë se Azem Shkreli është dashur të mbyllet në dhomën e tij dhe të mos mendojë për asgjë tjetër pos për letërsinë. Askush sot nuk ka të drejtë të kërkojë prej shkrimtarit që të mbyllet në kabinetin e punës, ta helmojë veten me kafe dhe duhan, të bëhet rob ose robot me laps në dorë, që jeton vetëm me fantazmat e imagjinatës së tij natë e ditë. Edhe shkrimtari vetëveten, por edhe lexuesit shkrimtarin, sot e shikojnë ndryshe se ç´e kanë shikuar në shekujt e kaluar, e sidomos në kohën e romantizmit. Shkrimtari nuk është më fetish i divinizuar dhe lexuesit nuk kanë nevojë të presin me vite ta shohin kur të dalë prej tempullit të tij krijues, ashtu sikundër nuk e presin më ashtu as besimtarët papën. Edhe shkrimtarët kanë dalë në arenën e jetës dhe më tepër se kurrë përpara kanë zënë të përpiqen të ndikojnë edhe si subjekt shoqëror në kahet e historisë e të shoqërisë. Mund të thuhet, madje, se ky angazhim i tyre praktik është pozitiv dhe u bën nder shkrimtarëve përpjekja që të inkuadrohen në aktivitetin politik shoqëror sidomos në këtë kohë kur ndikimi i fjalës së shkruar nuk është gjithmonë efikas. Në një kohë kur në fushën e aktivitetit shoqëror e politik mund të përvidhen fare lehtë edhe njerëzit e paaftë, që nuk kanë ideale më të larta se sa plotësimin e huqeve subjektive dhe karieriste, është mirë që shkrimtarët të bëjnë përpjekje praktike t´i kontribuojnë mirëvajtjes së punëve të përditshme qytetare dhe të luftojnë në arenën e jetës së përditshme për ngadhnjimin e arësyes e të ndjenjës së ndershme, por të ruhen mos t´i nënshtrohen edhe vetë oreksit karierist, si cilësi e njerëzve shpirtërisht dhe intelektualisht të kufizuar.

Angazhimi shoqëror dhe politik i shkrimtarit ndonjëherë mund të jetë i dobishëm edhe për vetë krijimtarinë e tij: në atë mënyrë ai mbërrin të depërtojë në rrethet e ndryshme shoqërore, të njohë drejtpërdrejt problemet e ndryshme dhe ta pasurojë veten ashtu me një përvojë, të cilën ndryshe vështirë se do të mund ta fitonte. Një aktivitet i këtillë, ndërkaq, mund të jetë i dobishëm për shkrimtarin vetëm në qoftë se nuk e absorbon plotësisht dhe nuk e shkoq prej krijimtarisë. Azem Shkreli, sigurisht, nuk ka mbërrijtur të gjejë masën e duhur dhe të krijojë një harmoni ndërmjet aktivitetit imagjinativ e meditativ dhe aktivitetit praktik, shoqëror e politik. Vita contemplativa dhe vita activa në rastin e tij nuk e kanë gjetur gjuhën e përbashkët për shkak se forma e dytë e aktivitetit është shprehur negativisht në formën e parë të aktivitetit dhe e ka penguar zhvillimin e saj normal. Azem Shkreli ka hequr menç se aksioni i realizuar përmes një vepre artistike të shumtën e herave është i një efekti më të madh, më afatgjatë dhe më frytdhënës se ndonjë aksion praktik i shkrimtarit. Sociologu i arteve dhe i kulturës, Lysjen Goldman me të drejtë ka vënë në dukje në veprën Hulumtimet dialektike se për një krijues „vetë vepra është jo vetëm aksion, por edhe një prej aksioneve më efikase që mund të ndërmarrë ai". Duke ju larguar jetës meditative gjithnjë e më shumë dhe duke iu afruar poaq më shpejt jetës së sallave dhe të konferencave, Azem Shkreli në njëfarë mënyre e ka privuar veten volishë që ta zhvillojë, provokojë dhe pasurojë talentin e vet, që të zgjerojë kulturën letrare, prandaj edhe mundësisht që të krijojë vepra të rëndësishme letrare, për të cilat letërsia dhe kultura jonë kanë nevojë të shquar. Ai është tëhuajur mengadalë prej një krijimtarie në të cilën ka mundur të bëjë diçka po ta seliste prirjen e vet dhe i është përveshur një veprimtarie tjetër, në të cilën mund të bëjë fare pak për shkak se të tjerët mund të bëjnë më shumë. Talenti s´është kapital që mund të depozitohet në kokë si të hollat në bankë dhe të shtohet për çdo muaj siç shtohen të hollat edhe nëse s´i kujton fare; ai mund të shpenzohet në punë të kota dhe në punë të dobishme, ose mund të rudimentohet fare. është e sigurtë se vitet që i ka humbur në njëfarë mënyre Azem Shkreli nuk mund t´i kthejë por ai, ndoshta, mund t´i kthehet më seriozisht letërsisë sa është akoma heret. është fat kur prej letërsisë shkoqet ndonjë skriboman që s´ka prirje, por është dëm kur prej saj tëhuajet një krijues, i cili ka dëshmuar që mund të jetë së paku një shkrimtar korekt. Po një kërkesë e këtillë, për botëkuptimin e dikujt, mund të jetë edhe e kotë, e panevojshme për shkak se njerëzit i kushtohen atij aktiviteti, për të cilin ndjejnë se kanë prirje dhe e braktisisin atë, për të cilin e shohin me kohë se s´janë mjaft të pregatitur.

Nuk mund të thuhet se poeti dhe prozatori Azem Shkreli e ka braktisur plotësisht letërsinë dhe se ka mbetur si krijues atje tek ka filluar, por vetëm se nuk ka mbërrijtur atje tek është shpresuar se do të mbërrijë. Po të krahasohen vjershat e përmbledhjes së tij më të re E di një fjalë prej guri, me vjershat e dy përmbledhjeve të përparme Bulzat (1960) dhe Engjujt e rrugëve (1963) do të vërehet fare kollaj se njëfarë ngritje e tij është e dukshme si në pikëpamje të vëllimit të temave dhe ideve prej të cilave është frymëzuar, ashtu edhe në pikëpamje të mënyrës se si i ka trajtuar ato. Në vjershat e përmbledhjes së parë — më shumë, kurse në ato të së dytës — më pak, ai e ka kënduar vendlindjen e tij, Rugovën, me një ton ekzaltues që, zakonisht, edhe vjen në shprehje në vjershat e një të riu që sapo është shkoqur prej rrethit të fëmijënisë por ka ruajtur ndjeshmërinë dhe shijen e mjedisit ku ka lindur. Në këto vjersha ai më së shpeshti është frymëzuar prej jetës së thjeshtë, baritore të fshatarëve të Rugovës dhe në to më së shpeshti përmenden grykat, malet, bjeshkët, tëbanat, kostarët, malësoret, gjyshet, gjyshat, tufat, gurrat dhe rekuizitat e tjera që, rëndom, e përcjellin një poezi rustikale. Në njëfarë mënyre të gjitha këto këngë janë, sikundër i quan vetë poeti në një cikël të përmbledhjes së dytë Engjujt e rrugëve, kangë arkaike, si me tonin ashtu edhe me disponimin që i karaterizon ato. Azem Shkreli më rrallë ka mundur t´i shohë të këqiat dhe plagët e jetës së fshatit se sa të mirat dhe ekzotikën e saj, prandaj në vjershat e tij, shpesh është shprehur një ndjenjë e flashkët, sentimentale, dhe njëfarë idealizimi i asaj jete. Shumica e vjershave të dy përmbledhjeve të para të Azem Shkrelit në të vërtetë janë tregime ose anekdota të vargëruara rreth situatave apo të ngjarave në fshatrat e Rugovës. Ai posaçërisht ka pasur qejf të frymëzohet prej fjalëve të urta dhe mendimeve të rralla të pleqve të fshatit, prandaj edhe vjershat e tij gjithnjë e më dukshëm janë shndërruar në meditime poetike. Pjesa më e madhe e vargjeve të tij më shpesh janë zhvillim i një mendimi të tillë të urtë se sa shfaqje dhe konkretizim figurativ i një disponimi të caktuar. Azem Shkreli atëherë ka shkruar më tepër për çka ka mbajtur mend dhe për çka ka dëgjuar në vendlindje se ç´është frymëzuar drejtpërdrejt prej jetës.

Prirja për një si persiatje poetike e Azem Shkrelit posaçërisht ka ardhur në shprehje në përmbledhjen e tij të tretë, E di një fjalë prej guri, e cila përmban vjersha meditative të një domethënje pak a shumë më të plotë se dy përmbledhjet e tij të përparme. Në këtë përmbledhje të re ka pakëz vjersha në të cilat një ide e caktuar nuk është flamuri i tyre dhe ato nuk hynë në vjershat e saj më të mira, megjithse nuk vuajnë as prej disa të metash prej të cilave vujanë vjershat thjesht meditative. Këto janë poezitë e cikleve Në Shën Naum, Para elegjisë dhe Me Migjenin, që i cilëson një theks intim dhe ndonjëherë autobiografik. Në vjershat e këtyre cikleve ka gjetur shprehjen njëfarë disponimi hove-hove i ngrysur, që mund ta shpjerrë lexuesin tek përfundimi se përmbledhjen më të re të Azem Shkrelit e karaterizon një ton që kufizon me pesimizmin. Përkundër këtyre vjershave, vlera më e madhe e të cilave është pikërisht ngrohtësia e ndjenjës, lirizmi i butë dhe lehtësia e shprehjes, vijnë vjershat e cikleve të tjera, në të cilat dominojnë idetë, mendimet dhe që e përcaktojnë disponimin e përmbledhjes në përgjithësi, meqë përmbajnë qëndrimin racional të poetit ndaj jetës dhe shoqërisë. Edhe vetë tituJli i përmbledhjes, si titull simbolik — E di një fjalë prej guri — e tregon disponimin e vërtetë dhe angazhimin e Azem Shkrelit. Jo vetëm se është shprehur në disa prej vjershave më të mira të përmbledhjes, por një angazhim i tillë është zhvilluar parimisht në vjershën programatike Katër këshilla vetes në të cilën, përpos tjerash, thuhet:

Një disponim i kthjellët dhe një ton aktiv ka gjetur kështu shprehje në vjershat e cikleve Kushtimi, Idhuj të rrejshëm dhe, sidomos, në poemën E dij një fjalë prej guri, titulli i së cilës është bërë edhe titulli i përmbledhjes. Në këto vjersha Azem Shkreli është frymëzuar prej disa problemeve shoqërore dhe morale aktuale si dhe prej idealit të njohur revolucionar dhe në to e ka shfaqur qëndrimin e vet kritik — në rastin e parë apo qëndrimin himnizues — në rastin e dytë. Ideja transparente e përmbledhjes, fjala prej guri e Azem Shkrelit, është konkretizuar posaçërisht në poemën E di një fjalë prej guri, në të cilën ai e ka kënduar edhe njëherë idenë madhështore të revolucionit dhe, edhe njëherë e ka përsëritur këtu tek ne atë këngën gati të harruar, mbi rolin e punëtorit dhe të fshatarit në arenën e historisë. Ai e ka thënë ngapak me pozë, dhe jo i çliruar plotësisht prej tonit publicistik, se të gjithë ata që nuk orientohen në varësi prej idealit të revolucionit, janë të gjykuar për vdekje, janë banorët e varreve të së shkuarës.

Në vjershat më të mira të përmbledhjes më të re të Azem Shkrelit njeriu e ndjen pulsin e jetës, por në disa prej vjershave të tjera të kësaj përmbledhje e ndjen, njëkohësisht, edhe zërin e poetit, i cili dëshiron të mbajë ligjërata morale përmes vargjesh. Disa prej vargjeve të tij nuk i drejtohen aq botës emocionale të lexuesit dhe e provokojnë në një masë të vogël imagjinatën e tij; ato janë, kryesisht, vargje që i drejtohen intelektit të tij. Azem Shkrelit gati asnjëherë nuk mund t´i ndodhë ta dëmtojë mendimin ose përfytyrimin me anën e ndonjë figure, që do të ishte në mospajtim logjik me fillin e mendimit por, gjithashtu, atij nuk i shkon lehtë përdore ta strukturojë vargun në mënyrën që ta thellojë psikologjikisht dhe emocionalisht vjershën në tërësi. Për këtë arësye vargu i tij është i lëmuar, i gëdhendur, korekt, por shumë rrallë asociativ dhe befasues. Azem Shkreli, gjithsesi, nuk është krijues që provon të çelë rrugë të reja as në pikëpamje të ideve të trajtuara, as në pikëpamje të figurës poetike e as në pikëpamje të gjuhës së poezisë. Ai kënaqet të ecën rrugëve që në poezinë shqipe janë çelur tani dhjetë — pesëmbëdhjetë vite, prandaj edhe përshtypja e arësyeshme se ecja e tij nëpër këtë rrugë është disi e sigurtë. Në poezinë e tij mund të vërehet një disiplinë krijuese, me të cilën nuk mund të krenohen edhe shumë poetë tonë të tjerë, por jo edhe xixa e një prirjeje të dalluar apo imagjinate të fortë. Në qoftë se vargu i Azem Shkrelit bëhet ndonjëherë përafërsisht i paqartë, ose i rëndë, atëherë ai mund të bëhet i paqartë ose i rëndë për shkak të dendësisë gnomike, e në qoftë se bëhet përafërsisht i mërzitshëm atëherë ai bëhet i mëzitshëm dhe monoton për shkak të varfërisë së asociacioneve, tensionit të ulët dhe ideve të njohura, që janë trajtuar në to. Duke u kujdesur ta shquajë dhe ta bëjë sa më estrad mendimin e vet, Azem Shkreli jo njëherë është bërë poet moralizues. Toni didaktik, që e rëndon poezinë e tij, mund të vërehet edhe prej titujve të disa vjershave sikundër janë Katër këshilla vetes, Çka mësova unë, Porosia, por moralizuese janë edhe vjershat Kurtha, Kupa e Odinit, Njerëzit, e të tjera. Vjersha Njerëzit, për shembëll — që, mjerisht, prej kritikës është shpallur si vjershë antologjike — është vetëm një sentencë e thënë në mënyrën „e ndërlikuar" të vargut. Kjo, le ta quajmë vjershë, e përbërë prej dy vargjesh, që përfundojnë me pikëpyetje në fund:

nuk është poezi, meqë përmban vetëm një mendim të njohur që, pa fije vështirësie, mund të kthehet në një mendim të thjeshtë: sikur ta analizonin mirë unin e tyre, disa prej njerëzve do ta puthnin e disa do ta pështynin vetëveten. Pohim i kotë: sikur ta pështynin vetëveten të gjithë ata që meritojnë të jenë të pështyer vetëm për shkak të moralit të tyre problematik shoqëror, atëherë krejt rrugët tona do të shndërroheshin në lumenj të vegjël të pështymës.

Jo një herë Azem Shkrelit i ka ndodhur të bëjë vargje prej disa mendimesh të përgjithshme, të njohura dhe jointeresante për shkak se janë aq të rëndomta. Vjershat e këtilla, natyrisht, nuk kanë arritur të bëhen psikologjikisht të thelluara, nuk kanë atmosferë poetike e as farë konteksti si më të pasur. Kështu, fjala vjen, vjersha Mordja:

në e parë mund të duket e thellë kuptimisht por, në realitet, nuk sjell farë përjetimi të ri, as farë atmosfere poetike e as farë konteksti meditativ. Ajo mbështetet në konstatimin e një të vërtete që e di çdo njeri, domethënë që është banale për poezinë, prandaj asnjë lexuesi s´mund t´i sjellë atë përjetimin e të papriturës, që duhet t´i sjellë fjala e vërtetë artistike.

Në vjershat e këtilla Azem Shkreli nuk është nisur prej jetës, prej përjetimit real, por prej një ideje abstrakte, të cilën ka provuar ta veshë në petkun e figurës poetike. Në krijimtarinë artistike është i mundshëm dhe plotësisht i lejueshëm edhe një prosede i këtillë, por tek Azem Shkreli pikënisja përfundon me konstatime sentencioze dhe gnomike. Nuk është rastisje, prandaj, pse në vjershat e këtilla të Azem Shkrelit ka më shumë gjeste kuazifilosofike dhe moralizime të panevojshme në poezinë se sa poezi të vërtetë. E keqja më e madhe për vjershat e këtilla qëndron, pra, në faktin pse ato janë të krijuara mbi të vërtetat e njohura prej çdokujt por edhe pse ato të vërteta janë zhvilluar përmes vargjesh tejet të drejtpërdrejta, të thata dhe konvencionale. Në këtë mënyrë vlera më e madhe e poezisë së Azem Shkrelit — meditimet, është kthyer në të metën e tyre më të madhe. Duhet vënë në dukje, gjithashtu, se vëllimi i ideve dhe mendimeve që ka trajtuar Azem Shkreli në përmbledhjen E di një fjalë prej guri, është i ngushtë për ta bërë atë përmbledhje pak a shumë të rëndësishme vjershash meditative, kurse simbolet dhe figurat nëpër të cilat janë sendërtuar poetikisht ato ide dhe mendime, janë gjithaq të pakta për t´i bërë ato ide të thella, kuptimplote dhe rrezatuese. Në përmbledhjen e tij të fundit ai ka sendërtuar një përvojë të rëndomt, që ngapak i vjen era përvojë konferencash dhe, për të qenë e keqja më e madhe, e ka realizuar në formën e sentencave dhe të gnomeve prej të cilave poezia moderne është liruar. Poeti Azem Shkreli, pa dyshim, duhet ta lirojë poezinë e tij prej formulës gnomike në qoftë se dëshiron që ajo të jetë poezi e vërtetë dhe e kohës.

Në rastet kur ka mbërrijtur t´i shmanget dëshirës që të flasë prej një piedestali gjoja etik-filosofik përmes vargjesh gnomike, Azem Shkreli ka shkruar vjersha të jetuara, të frymëzuara dhe, në disa raste, artistikisht interesante, sikundër janë vjershat Legjendë, Zjarr i fjetur, Idhuj të rrejshëm, E di nj´ë fjalë prej guri dhe Madhështia. Këto vjersha, me të vërtetë të plota kuptimisht, të thelluara emocionalisht dhe asociativisht janë dëshmi se mundësitë e tij krijuese poetike nuk janë tretur plotësisht nëpër mbledhje. Me poezitë më të mira të përmbledhjes së tij të tretë Azem Shkreli e ka ngritur fjalën e vet poetike në një nivel artistik në të cilin nuk e ka pasur përpara, por është e sigurtë se nuk i ka shfrytëzuar plotësisht të gjitha mundësitë e veta të cilat, në qoftë se nuk i provokon dhe s´i kujdes më shumë me mendime të koncentruara dhe me kërshëri intelektuale, mund t´i kapë korozioni intelektual, ashtu sikundër mund ta kapë ndryshku çdo gjë, që nuk shfrytëzohet sa duhet.

1970