Letërsi - QOSJA, Rexhep - Panteoni i rralluar

Ekziston një bindje naive se popujt e ndryshëm më së miri mund të njihen, të afrohen dhe të respektohen në saje të miqësisë politike apo të shkëmbimit të të mirave ekonomike. Afrimi ndërmjet popujve, që mbështetet në politikën dhe në tregëtinë, zakonisht, është i afatit të shkurtër për shkak se miqtë politikë mund të ndërrohen, po ashtu, shpejt sikundër mund të ndërrohen edhe bashkëpunëtorët ekonomikë. Afrimi më i sigurtë ndërmjet popujve është afrimi që krijohet përmes krijimtarisë artistike në përgjithësi, kurse përmes letërsisë në veçanti për shkak se një afrim i i këtillë i lidh popujt shpirtësisht dhe e ka perspektivën me të gjatë. Një popull që nëpërmjet arteve, e në radhë të parë nëpërmjet të letërsisë e njeh një popull tjetër doemos krijon afinitete shpirtërore që të kuptojë, respektojë dhe dashurojë veçoritë dhe mentalitetin e tij kombëtar. Po ky afrim i popujve nëpërmjet të letërsisë dhe, në përgjithësi, të kulturës shpirtërore e nënkupton jo njohjen dhe respektin e njëanshëm, por njohjen dhe respektin reciprok, kurse njohja dhe respekti reciprok nënkuptojnë gërshetimin dhe ndikimin e përbashkët të letërsive dhe të kulturave të tyre.

Çështja e ndikimit të kulturave të popujve të ndryshëm, e sidomos çështja e ndikimit të letërsive, është një çështje që ju intereson jo vetëm shkrimtarëve dhe studjuesve të tyre, por edhe prisve popullorë. Në kohën e sotme, kur ndasitë fetare janë zëvendësuar ose, plotësuar edhe prej ndasive ideologjike, ky është një problem i ndërlikuar, që lidhet qoftë me shëndetin ideologjik, qoftë me dinjitetin kombëtar të popujve dhe shteteve. Nuk është çudi, prandaj, pse edhe në jetën tonë kulturore e letrare kjo çështje është aktuale dhe në lidhje me të shfaqen mendime pakashumë të ndryshme. Kështu, për shembell, një numër shkrimtarësh dhe studjuesish të tyre pandehin se ne duhet t´i shmangemi sa është e mundur më shumë ndikimit të huaj dhe të mbështetemi në trashëgiminë tonë pozitive, përparimtare e në radhë të parë në letërsinë popullore, që duhet të jetë frymëzuesi dhe mësuesi ynë kryesor. Duke u nisur prej mendimit se ne duhet të jemi të emancipuar e të pavarur në të gjitha pikëpamjet, prandaj edhe në pikëpamje të krijimtarisë letrare, ata kujdesen të gjejnë mjaft argumente, me të cilat do ta mbështetnin një mendim të tillë. Një prej këtyre argumenteve, që mirret si më kryesori, është ky: janë dashur shumë përpjekje të pareshtura që letërsia shqipe dhe kultura shqiptare të shkoqen prej ndikimit të kulturës së Lindjes, kurse populli të çlirohet prej përtacisë së njohur dhe plogështisë anadollake, me të cilat ishte pajisur gjatë shekujve të robërisë, prandaj, në qoftë se, më në fund, kemi mbërrijtur të çlirohemi prej këtyre veseve anadollake (e është pikëpyetje sa kemi arritur të çlirohemi prej tyre) si edhe prej ndikimit gjuhësor oriental, atëherë nuk kemi arësye t´i nënshtrohemi ndikimit të fortë të ndonjë kulture dhe letërsie tjetër, përpos ndikimit të krijimtarisë shpirtërore të popullit tonë, në të cilën është shprehur gjenialiteti krijues i shqiptarëve dhe veçoria etnopsikologjike e tyre. Partizanët e këtij qëndrimi, kur flasin për ndikimin e kulturave të huaja, atëherë, rëndom, kanë parasysh ndikimin eventual negativ që, përmes letërsisë dhe arteve, mund të shprehet në jetën ideologjike. E thënë shkurt, ata mendojnë me të drejtë se, si në kulturën përgjithësisht ashtu edhe në letërsinë veçanërisht, ne duhet të tregojmë se nuk jemi satelitë të askujt.

Në anën tjetër janë shkrimtarët dhe studjuesit e tyre që pohojnë se ne, si një popull i vogël, me një kulturë akoma modeste, me një traditë jo aq të gjatë dhe të pasur, duhet të mësojmë sa më shumë prej të tjerëve, e në radhë të parë prej letërsive të popujve të mëdhenj në numur, të cilët kanë një traditë shumë më të gjatë dhe më të pasur si dhe një letërsi shumë të njohur. Duke mos i marrë parasysh kushtet tona historike dhe shoqërore aq sa as ritmin specifik të zhvillimit të kulturës shqiptare dhe të letërsisë shqipe, ata mendojnë se ne duhet të mbajmë hapin me të tjerët: të qëndrojmë në nivelin e ideve, të formave dhe të kërkesave të tjera bashkëkohore të shprehjes artistike. Pikëpamjen e vet ata e dëshmojnë shpesh edhe në praktikën krijuese: entuziazmin për Jeseninin e zëvendësojnë shpejt me entuziazmin për Lorkën, entuziazmin për Apolinerin me entuziazmin për Eliotin, entuziazmin për Kafkën me entuziazmin për Heminguein, entuziazmin për Xhojsin me entuziazmin për Kamynë, kurse entuziazmin për Sartrin me entuziazmin për Xhorxh Orvelin, e të tjerë. Nuk është rastisje, prandaj, pse në letërsinë tonë mund të hasen vepra, të cilat të lënë përshtypjen se nuk janë shkruar prej shkrimtarit shqiptar dhe të cilat, po të kishin vlerën e duhur artistike, fare lehtë do të mund t´i nënshkruante ndonjë francez, anglez, rus apo amerikan. Duke dashur t´i shmangen të ashtuquajturit izolacionizëm letrar dhe kulturor, ata gjenden kështu në një gozitë tjetër, të skajshme, që, në disa raste të posaçme, do të mund të quhej epigonizëm.

Pajtimi si me palën e parë ashtu edhe me të dytën është i pamundur për shkak se, si njëra ashtu edhe tjetra, qëndrojnë mënjanë të vërtetës, e cila, e thënë me terminologjinë marksiste, nuk gjendet në mesin e këtyre mendimeve të kundërta, por në gërshetimin e tyre dialektik.

Koha kur letërsitë dhe, në përgjithësi, kulturat e popujve të ndryshëm evropianë apo edhe të kontinenteve të të tjera janë krijuar shkoqur njëra tjetrës ka perënduar njëherë e përgjithmonë dhe, sipas të gjitha gjasave, ka perënduar shumë shekuj përpara. Para kësaj kohe ishte e mundur të lulëzonin qytetërime të pavarura, plotësisht origjinale dhe autoktone, por njerëzimi ka pësuar shumë dëme për shkak të këtij izolimi të vendeve dhe popujve të ndryshëm posaçërisht në pikëpamje të zhvillimit shkencor dhe teknik. Këtë dukuri e kanë konstatuar Marksi dhe Engelsi të cilët, në veprën e tyre të njohur, të botuar pas vdekjes, Ideologjia gjermane, kanë shkruar sa vijon: „Në fillim të zhvillimit historik çdo zbulim është dashur rishtazi të përsëritet për çdo ditë dhe në çdo vend veç e veç. Se sa pak ishin të sigurta mos të dështonin forcat e formuara prodhuese qoftë edhe kur tregëtia ishte relativisht mjaft e gjerë, tregojnë fenikasit, zbulimet e të cilëve për një kohë të gjatë ishin të harruara me përjashtimin e këtij kombi nga tregëtia si pasojë e pushtimeve të Aleksandrit dhe, për këtë shkak, të dekadencës së shfaqur. Po kështu ka ngjarë edhe me pikturimin në xham gjatë Mesjetës". Këtë borxh të shtrenjtë që njerëzimi ja paguante shkallës së ulët të zhvillimit dhe izolimit kulturor dhe ekonomik të popujve do ta ndërpresë borgjezia njëherë e përgjithmonë me ndryshimet e mëdha që do të sjellë në mënyrën e prodhimtarisë, në qarkullimin ndërkombëtar të mallrave si dhe në jetën politike dhe shoqërore. Duke e nxitur qarkullimin e pasurisë materiale, ajo do të sjellë ndryshime të mëdha edhe në fatin e pasurisë shpirtërore të popujve të ndryshëm. Në saje të zhvillimit të komunikacionit dhe të rrjetës tregëtare, borgjezia në të njëjtën kohë e ka bërë të mundshëm shkëmbimin e ideve, të mendimeve, të përvo jave artistike dhe, në përgjithësi, të të mirave shpirtërore të vendeve dhe popujve të ndryshëm, duke i vënë në marrëdhënje ndikimesh dhe gërshetimesh kulturat e tyre njëherë e përgjithmonë. Marksi dhe Engelsi edhe këtë dukuri e kanë shpjeguar në Manifestin e Partis komuniste, në të cilin thonë: „Me eksploatimin e tregut botëror borgjezia i ka dhënë karakter kozmopolit, prodhimtarisë dhe konsumit të të gjitha vendeve. Në vend të nevojave të vjetra, të kënaqura me prodhimet shtëpiake, vijnë të rejat që për plotësimin e vet kërkojnë prodhimet e vendeve dhe klimave më të largëta (...). Në vend të autarkisë dhe izolimit të vjetër lokal dhe nacional vjen komunikacioni i gjithanshëm, varësia e gjithanshme reciproke e kombeve. Siç është në prodhimtarinë materiale, ashtu është edhe në prodhimtarinë shpirtërore. Prodhimet shpirtërore të kombeve të veçanta bëhen e mirë e përgjithshme, Njëanshmëria dhe izolimi nacional bëhen gjithnjë e më të pamundur, kurse prej letërsive kombëtare dhe lokale krijohet letërsia botërore". Ideja për letërsinë botërore bëhet posaçërisht e popullarizuar që prej decenieve të para të shekullit nëntëmbëdhjetë, kurse romantikët janë shkrimtarët e parë që interesimin e njohur të shkrimtarëve të shekujve të përparshëm për letërsinë klasike greke dhe romake e zëvendësojnë me interesinim për letërsinë e gjithë popujve të tjerë. Kureshtja e romantikëve që të mësojnë sa më shumë për kulturat dhe letërsitë e popujve të ndryshëm qoftë edhe më të largët, është e shoqëruar edhe prej gatishmërisë që të pësojnë ndikimin e tyre. Pikëpamjet e tyre kozmopolite në lidhje me gërshetimin e kulturave të ndryshme janë artikuluar posaçërisht qartë në kritikën e poetit të madhe gjerman, Gëte, i cili në parathënjen e biografisë së Shilerit, të shkruar prej kriktikut anglez Tomas Karlajlit, përpos tjerash, shkruan „Që prej disa kohësh po flitet për një letërsi të përgjithshme botërore dhe po flitet me të drejtë: sepse, të gjithë popujt, të trazuar dhe të përzjerë gjatë luftëra ve të tmershme e pastaj secili i izoluar — mbasi i kanë njohur gjërat e huaja, i kanë përvetësuar ato dhe kanë zënë të ndjejnë kërkesa deri atëherë të panjohura shpirtërore. Për këtë shkak është shfaqur ndjenja e marrëdhënjeve fqinjsore dhe, në vend të izolimit të deriatëhershëm, shpirti jonë është mbushur dëshirë që të pranojmë një qarkullim pak a shumë të lirë kulturor". Varësia e gjithanshme materiale dhe shpirtërore e popujve — për të cilën flasin klasikët e marksizmit, dhe etja e tyre shpirtërore për njohjen reciproke — për të cilën flet Gëte, vijnë duke u zgjeruar dhe thelluar gjithnjë e më shumë sa më afër shekullit tonë. Përparimi teknik i arritur në këtë shekull që, sikundër thuhet, është më i madh se përparimi teknik gjatë gjithë shekujve të shkuar të qytetërimit botëror, i ka tejkaluar kufinjtë, që dikur qëndronin ndërmjet popujve dhe kontinenteve të ndryshme. Qarkullimi i informatave përmes mediumeve të informimit, para të cilave nuk qëndrojnë as barierat më të forta shtetërore dhe politike, ka ndikuar shumë në afrimin e popujve në pikëpamje të njohurive që kanë njëri për tjetrin. Kureshtja njerëzore për të njohur popujt dhe kontinentet e tjera, për të ditur sa më shumë për ta, kurrë nuk ishte e kënaqur si në këtë kohë. Njeriu i sotëm është i bombarduar rregullisht me lajme mbi njerëzit, ngjariet, të shkuarën, të tanishmen dhe kulturën e vendeve dhe popujve të ndryshëm. Për popujt e ndryshëm dhe kulturat e tyre, njerëzit nuk mësojnë më vetëm përmes lajmeve të gazetave dhe të radios, por edhe përmes fotografisë së televizionit.

Aq sa ndikojnë mjetet e informimit në njohjen e popujve, po aq ndikojnë prodhimet industriale në stilin e jetës, në unifikimin e mënyrës së jetës së tyre. Banorët e vendeve të ndryshme, me zakone dhe veçori etnike të ndryshme, vishen, argëtohen, pushojnë, punojnë, jetojnë në mënyra përafërsisht të ngjashme apo edhe të njëjta. Industria me prodhimet e saj stereotipe, pa dyshim, ka sjellë shuarjen e ca karakteristikave të jashtme folklorike dhe kombëtare. Në këtë proces janë përfshirë edhe shqiptarët. Përpos në fshatrat, mjerisht, akoma të prapambetura, njeriu ynë as nuk jeton as nuk vishet më si përpara tri deceniesh e lene më si në shekullin e kaluar. Në vend të plisit ai vë në kokë shpesh kapelën apo kasketën; në vend të tirqve ai vesh pantollonat prej stofi; në vend të kavallit dhe të lahutës ai shpesh dëgjon burinë apo violinën; në vend të kalanicës ai përdor pjatën, kurse në vend të lugës së drurit përdor pirunin. Krahas ndryshimeve në jetën e njerëzve, industria dhe teknika kanë sjellë ndryshime edhe në fushën e arteve figurative: në pikturë, në skulpturë dhe në arkitekturë. Studjuesi i ndikimeve të teknikës në artet figurative, Pjer Frankastel, ka konstatuar në veprën e tij të njohur Arti dhe teknika se teknika ka sjellë universalizimin e formave figurative, ashtu si edhe të stilit jetësor: „Pavarësisht prej dashurisë që disa qarqe kanë ndaj formave folklorike apo formave të artit popullor një rrymë e fuqishme e tërheq shoqërinë bashkëkohore që të përdorë tipe të njëjta objektesh qofshin ato nga natyra figurative apo utilitare. Sot ndërtojnë dhe vishen njësoj në Paris, Yarshavë, Rio de Zhaneiro dhe në Pakistan. Ekspozitat e pikturës janë jashtëzakonisht të ngjashme prej Sidnejit deri në Osllo, Madje edhe atje ku shfaqet njëfarë stagnimi, si në Bashkimin Sovjetik, aplikohen forma të gjuhës figurative që u rezistojnë disa përvojave bashkëkohëse, por që e vazhdojnë artin e djeshëm të perëndimit, duke mos krijuar kurrfar formash apo materialesh". Nuk do mend se teknika, e cila mund të drejtojë pak a shumë stilin dhe formën e arteve figurative për shkak se ato janë të varura prej teknikës, nuk mund të ushtrojë një ndikim të tillë edhe në krijimtarinë letrare. A do të thotë kjo se procesi i universalizmit të formave dhe të shijeve, që në njëfarë mënyre është i nxitur prej mediumeve të komunikimit dhe teknikës, nuk është shprehur edhe në artin e fjalës? Sigurisht po, por, sigurisht, jo në atë masë. Shkrimtarët e një vendi sot mund të informohen shpejt dhe lehtë se si shkruajnë shkrimtarët e vendeve të tjera; romanet më të mira franceze, apo amerikane, apo sovjetike mund të gjenden shpejt në përkthim apo në origjinal në bibliotekat e çdo shteti dhe shkrimtarët e tjerë mund të shohin se si janë shkruar ato. Secili romansier ka mundësi të shohë se çfarë prosedeu dhe teknike krijuese përdor një shkrimtar tjetër, kurse këtë mundësi nuk e kanë pasur shkrimtarët e shekujve të largët. Edhe në letërsinë bëhen zbulime në pikëpamje të teknikës së shprehjes. Kështu, për shembëll, teknika e monologut të brendshëm, të cilën e ka afirmuar, megjithëse nuk e ka përdorur vetë i pari, romansieri i madh, Xhems Xhojsi, është një prej të mirave, të cilën, me modifikime të ndryshme, e zbatojnë pjesa më e madhe e romansierëve bashkëkohorë.

është e qartë, pra, se proceset e sotme kulturore flasin për afrimin e shijes, të interesimit dhe të mënyrave të shprehjes të krijuesve bashkëkohorë. Izolimi kulturor, ashtu sikundër edhe izolimi shkencor, është disi i pamundshëm dhe, në qoftë se do të ishte i mundshëm, atëherë do të ishte i rrezikshëm. Kombet e Bashkuara sot janë duke u pëpjekur të formojnë një byro informative, që do t´ju dërgonte informatat shkencore të gjitha vendeve, në mënyrë që të mos derdhen shpenzime të panevojshme rreth hulumtimeve dhe zbulimeve të bëra në ndonjë vend tjetër. Mund të besojmë se një byro e tillë artistike do të ishte e panevojshme por, në qoftë se izolimi shkencor do të ishte katastrofal për ardhmërinë e një populli, është e sigurtë se edhe izolimi letrar dhe kulturor do të ishte një rrezik i madh për ardhmërinë e kulturës së atij populli. Izolimi kulturor dhe letrar, për më tepër, sot është një vetëvrasje e vetëdijshme, të cilën mjerisht, mund ta bëjnë vetëm individët, por, fatlumnisht, kurrë të gjithë krijuesit. Çdo letërsi kombëtare ka nevojë të ndjejë zërin e letërsive të kombeve të tjera, kurse përkthimet, përpos funksioneve të tjera, kryejnë edhe funksionin fisnik të gërshetimit të ndjeshmërive, të shkëmbimit të ideve, të afrimit dhe mirëkuptimit ndërmjet popujve. Shkrimtarët apo studjuesit e tyre që sot mendojnë se një letërsi kombëtare duhet të frymëzohet prej letërsisë popullore dhe prej traditës së vet në mënyrë të vetëdijshme apo të pavetëdijshme i bëjnë, pra, një shërbim të keq kulturës shpirtërore të popullit të tyre.

A do të thotë kjo, ndërkaq, se ndikimet e pranuara prej letërsive të popujve të tjerë duhet t´i drejtojnë kahjet, frymëzimet dhe format e shprehjes në një letërsi kombëtare?

Hapja e një letërsie para ndikimit të letërsive të popujve të tjerë në asnjë rast nuk duhet të nënkuptojë, dhe nuk guxon të nënkuptojë, cënimin e karakterit të saj origjinal, autokton kombëtar. Letërsia e privuar prej karakterit të saj autokton kombëtar mund të jetë vetëm një letërsi epi» goniste dhe në një rast të tillë ajo nuk mund të jetë kaptinë interesante as e letërsisë botërore. Çdo komb, çdo popull ka fatin e vet specifik në historinë e përbotshme, që, natyrisht, varet edhe prej fatit të popujve të tjerë; çdo popull është i pajisur me disa cilësi të papërsëritshme — ndonëse historikisht të kushtëzuara — etnike, që doemos ndikojnë edhe në karakterin e krijimtarisë së tij shpirtërore. Letërsia, në të cilën nuk vijnë në shprehje të plotë këto specifika shoqërore, historike dhe etnike nuk mund të jetë letërsi e vërtetë. Në studimin e tij të njohur mbi Tolstojn dhe ndikimin që realisti i madh rus ka ushtruar në letërsitë e perëndimit, Gjergj Llukaç me të drejtë pohon: „Çdo letërsi vërtet e madhe. pavarësisht se sa mund të pësojë ndikime, ecën rrugës së zhvillimit të vet organik, që e caktojnë kushtet shoqërore dhe historike të atdheut". Shkrimtari, që nuk frymëzohet prej fatit historik dhe ekzistencial të popullit të vet, që nuk shpreh etikën, etnopsikologjinë dhe botën karakteristike të këtij populli nuk mund të jetë shkrimtar i madh, kurse veprat e tij nuk mund t´i shërbejnë afrimit të popujve dhe ndikimit frytëdhënës të kulturave dhe letërsive të tyre. Letërsia mirret me trajtimin e së veçantës dhe sa më thellësisht, sa më plotësisht, sa më gjithanshëm të trajtohet kjo e veçantë, aq më tepër vjen në shprehje karakteri i përgjithshëm, universal i veprës letrare. Të gjithë njerëzit, dhe të gjithë njerëzit e të gjitha kombeve lindin, rriten, dashurojnë dhe vdesin, por të gjithë njerëzit e të gjitha kombeve lindin, rriten, dashurojnë dhe vdesin brenda disa kushteve të caktuara, brenda një përvoje historike dhe shoqërive, që e karakterizojnë atë komb, atë mjedis. Çdo njeri i dashuruar do t´i thotë të dashurës së tij: të dua, xhan, të dua dhe do t´i thotë se e dashuron në gjuhën e tij kombëtare, por do ta realizojë dashurinë me të brenda kushtesh të posaçme, specifike për mjedisin dhe popullin e tij. Disa shkrimtarë mendojnë se veprat e tyre do të jenë kuptimisht univesale vetëm në qoftë se mirren me trajtimin e disa dukurive universale dhe në qoftë se këto dukuri universale i përfaqësojnë përmes personazhesh të paidentifikuara, me emra simbolike, dhe përmes ngjarjesh të pacaktuara në pikëpamje kohore. Nuk është rastisje pse veprat e këtilla bëhen shpejt të mërzitshme pikërisht pse e veçantja e trajtuar në to duket abstrakte, metafizike. Me pandehjen se në atë mënyrë mund ta meritojnë më lehtë atributin e shkrimtarëve modernë, ata harrojnë se edhe prozatorët modernë, sikundër janë Xhems Xhojsi, Marsel Prusti, Virgjinia Vulfi, Viljem Fokneri, kurse sot Natali Saroti, Mishel Bytori dhe Alen Rob-Grije, u venë emra të caktuar personazheve të yeta dhe i bëjnë bartës të ngjarjeve të një mjedisi të caktuar: irlandez, francez, apo amerikan. Ashtu sikundër mund të shndërrohet insistimi realist, natyralist, në provincializëm, po ashtu, mund të shndërrohet transhistorizmi në universalizëm të rrejshëm. Një pohim i këtillë nuk do të thotë se nuk mund të shkruhen edhe vepra, në të cilat mungojnë personazhet nacionalisht të emërtuara dhe ngjarjet ambientalisht të lokalizuara, apo se veprat e tilla nuk mund të kenë vlerë, shpesh, të lartë artistike, por kjo do të thotë se veprat e tilla në asnjë rast nuk është e thënë se janë universale për vetë faktin pse nuk janë nacionale përkah përmbajtja. Letërsia, nëpër dejt e së cilës nuk rrjedh gjaku i atdheut, nuk mund të jetë vetëvetiu letërsi nëpër dejt e së cilës do të rrjedhë gjaku i botës. Shkrimtari i cili nuk e ndjen pulsin e popullit të vet, aq më pak mund të jetë shkrimtar që do të ndjejë pulsin e gjithë njerëzimit. Eskili është shkrimtar i gjithë botës për shkak se është në radhë të parë shkrimtar i grekëve të lashtë; Dante është shkrimtar i botës për shkak se është shkrimtar i italianëve mesjetarë; Shekspiri është shkrimtar botëror për shkak se është në radhë të parë shkrimtar anglez; Rabindranat Tagora është shkrimtar botëror për shkak se në radhë të parë është shkrimtar i indianëve; Tolstoj, Dostojevski, Tomas Mani, Balzaku, Marsel Prusti, Njegoshi, Naimi janë shkrimtarë të mëdhenj për shkak se janë në radhë të parë rus, gjerman, francez, malazez, shqiptar. Thellësia e trajtimit të së veçantës kombëtare e kushtëzon, pra mundësinë e ngritjes kuptimore të saj në të përgjithshme njerëzore. Sepse, shkrimtarët që shtrojnë çështje të rëndësishme kombëtare njëkohësisht shtrojnë çështje të rëndësishme të gjinisë njerëzore; shkrimtarët që janë në gjendje të shohin dhe shprehin synimet kombëtare njëkohësisht i shprehin edhe synimet historike botërore. Shkrimtarët e mëdhenj janë bërë të mëdhenj duke trajtuar atë që më së miri e kanë njohur dhe, meqenëse e kanë njohur më së miri fatin dhe ekzistencën e popullit të vet, është e kuptueshme pse gjithë shkrimtarët e mëdhenj janë në radhë të parë shkrimtarë kombëtarë.

Të gjithë ata që për hir të karakterit universal e harrojnë ose e injorojnë karakterin kombëtar të letërsisë, në të vërtetë i shërbejnë vetëdijshëm ose jo, një, le ta quajmë ashtu, politike imperialiste letrare dhe kulturore. Të këtillët qëndrojnë në të njejtin front të barikadave me ata që kur flasin për letërsinë botërore në të vërtetë flasin për letërsitë e popujve të mëdhenj, që, shpresojnë, duhet t´ua diktojnë kahet. idetë, format letërsive të popujve të vegjël. Kreatorët e diplomacisë së dominimit politik gjithmonë i kanë pasur ithtarët e vet edhe në radhët e krijuesve që diplomacinë e tyre e kanë plotësuar me politikën e dominimit kulturor. Një popull mund ta çmojë sinqerisht një popull tjetër vetëm në qoftë se i respekton verçoritë me të cilat ai ndryshon prej tij, ashtu siç mund ta respektojë një krijues i talentuar krijuesin tjetër në qoftë se ndryshon prej tij. Afrimi i popujve përmes ngjashmërive, unifikimit, është i rrejshëm; afrimi i vërtetë mund të mbështetet vetëm në respektin e plotë të ndryshimeve historike, shoqërore, etike, etnopsikologjike, kurse letërsia është mediumi më i përshtatshëm i shprehjes artistike, që mund t´i shquajë ato në plotësinë e tyre kombëtare.

Shkrimtarët shqiptarë do t´i kontribuojnë afrimit të popullit tonë me popujt e tjerë të botës, në qoftë se në veprat e tyre, që do të përktheheshin në gjuhët e huaja, i shprehin sa më thellë, sa më gjithanshëm, veçoritë historike, shoqërore, etike dhe etnopsikologjike të shqiptarëve. Ata akoma mund të frymëzohen prej letërsisë popullore dhe prej mençurisë së popullit tonë duke u ruajtur mos të biejnë në folklorizëm dhe prej letërsive të popujve të tjerë, duke u ruajtur mos të bëhen imitues të tyre. Duke i asimiluar shpikjet e shkrimtarëve të shquar të popujve të tjerë, në njërën, kurse duke e shprehur sa më plotësisht qenjen tonë kombëtare në anën tjetër, ata do të mund ta vënë letërsinë tonë krah për krah letërsive të popujve të tjerë, të bindur se ashtu e pasurojnë me një kaptinë akoma të hapët letërsinë botërore.

Një komb mund të jetë më i përparuar se një komb tjetër në pikëpamje ekonomike dhe teknike, por asnjë komb nuk mund të jetë më i dalluar se një komb tjetër në pikëpamje të prirjeve dhe aftësive krijuese. Gjenialitetin krijues nuk e kushtëzon zhvillimi ekonomik; gjenitë e fjalës artistike lindin në mjediset e zhvilluara dhe të prapambetura. Veprat e tyre përfaqësojnë zërin origjinal të popullit të tyre në parlamentin e madh të letërsisë botërore. Duke folur për romanin latino-amerikan, kritiku kubanez, Miguel Pedro Gonzales, me të drejtë ka thënë: „është koha që Amerika të kuptojë se nuk mund të vallëzojë gjithmonë sipas muzikës së të huajve. Mendoj se kjo vlen për politikën aq sa edhe për letërsinë". Dhe, mund të shtohet se kombet e sotme do të afrohen me të vërtetë në qoftë se mësohen të kuptojnë, çmojnë dhe duan muzikat, domethënë zërat e ndryshëm të njeri tjetrit.

Ne duhet të përpiqemi ta shquajmë sa më mirë zërin tonë duke u kujdesur në të njëjtën kohë të dëgjojmë zërat e popujve të tjerë.

1972

Më lartë
webmaster@letersi.com