Letërsi - QOSJA, Rexhep - Panteoni i rralluar

Shkrimtarja bashkëkohore, Elena Kadare, është njëra prej grave të pakta — mjerisht akoma të pakta — shqiptare, e cila që prej fillimeve krijuese është marrë me prozën, kurse vepra e saj e fundit, Një lindje e vështirë, në qoftë se nuk do të mund të quhej i pari, sigurisht do të mund të quhej romani më i mirë i letërsisë shqipe, i shkruar prej një gruaje. Mbas novelës së saj mjaft të gjatë dhe mjaft mirë të pritur prej lexuesve dhe, veçanërisht, prej rinisë, Shuaje dritën, Vera, nuk ishte e paarësyeshme të parashihej se një ditë prej ditësh kjo shkrimtare do ta provojë edhe llojin më të vështirë të prozës — romanin, por ishte e vështirë të parashihej se prirja e saj e dëshmuar në novelën e përmendur dhe në tregime do të dëshmohet me një sukses akoma më të madh në roman.

Në të gjitha prozat e botuara deri tani është parë se Elena Kadare ka hapësirën e vet specifike të frymëzimeve, së cilës nuk i shmanget me qejf dhe se e intereson një pro blematikë e posaçme jetësore, të cilën nuk dëshiron ta tradhëtojë, e që do të mund të quhej problematikë tipike e gruas. Kjo do të thotë se ajo mirret me trajtimin e asaj problematike që e njeh më së miri, që e ndjen më së shumti, do të thotë të asaj problematike që supozon se do t´i japë mundësinë më të madhe ta shprehë në mënyrën më të plotë përvojën dhe prirjen e vet artistike. Edhe vetë titujt e pjesës më të madhe të prozave të saj, ashtu sikundër edhe titulli i këtij romani, Një lindje e vështirë, e tregojnë fare qartë orientimin themelor të Elena Kadaresë: si shkrimtare ajo dëshiron të jetë, dhe në të vërtetë është, përfaqësuese shpirtërore e gruas shqiptare, kurse trajtimit të fatit të saj ja ka falur të gjitha interesimet, të gjitha dëshirat, të gjithë vullnetin dhe të gjithë prirjen e vet krijuese. Prozat e saj e dëshmojnë ashtu një të vërtetë të pamohuar dhe aq shpesh të provuar: të vërtetën se shkrimtarët e mirë mirren pikërisht me trajtimin e asaj materie jetësore që ju përgjigjet më së miri afiniteteve të tyre shpirtërore e krijuese dhe me aqë materie jetësore sa mund ta durojnë krahët e tyre të fortë apo të dobët. Në përkushtimin e Elena Kadaresë që të mirret kryesisht me një materie të caktuar gjithsesi duhet parë origjinalitetin e frymëzimeve të saj. Në përkushtimin e vendosur të kësaj gruaje, ndërkaq, që të shkruajë kryesisht mbi gratë nuk është vështirë të vërehet një pandehje, qoftë edhe e pavetëdijshme — dhe ngapak naive — e shkrimtareve, që e ka shprehur, ndërmjet tjerash, edhe shkrimtarja e njohur angleze, Dorothy Riçardson, se për botën e gruas më së miri mund të shkruajnë vetë gratë.

Në romanin e saj të parë, Një lindje e vështirë, Elena Kadare mirret pikërisht me trajtimin e një materie të tillë: me trajtimin e halleve tipike shqiptare të gruas shqiptare, që akoma mund të quhen halle të vjetra, por që sot në pjesën më të madhe të truallit shqiptar zgjidhen në një mënyrë të re, ndërsa në një pjesë tjetër akoma zgjidhen ashtu sikundër janë zgjidhur shekuj me radhë. A nuk ishte gruaja shqiptare një monedhë e thjeshtë, të cilën prindërit e manipulonin sipas qejfeve dhe interesave të veta? A nuk ishte ajo një monedhë të cilën, përpos prindërve dhe vëllezërve, e manipulonin shpesh edhe anëtarët e tjerë të farefisit? A nuk i caktohej asaj njeriu i jetës që në foshnjëri? A nuk martohej ajo shpesh për një njeri të cilin nuk e kishte parë kurrë më parë? A nuk ishte fati i gruas një kapitull tragjik në jetën e kolektivit shqiptar? Në saje të përfundimit të romanit të Elena Kadaresë, Një lindje e vështirë, mund të pohohet se janë bërë shumë ndryshime në fatin e gruas shqiptare por, gjithashtu, nuk mund të mohohet se këto ndryshime, mjerisht, nuk i kanë kapur të gjitha trevat shqiptare. Në shumë fshatra të Kosovës, fjala vjen, fati i gruas është akoma i pandryshuar dhe ajo i jeton edhe sot e gjithë ditën shumë vuajtje të nënave dhe gjysheve tona.

Romani i Elena Kadaresë, i shkruar në formën e romanit tradicional realist, mbështetet në një fabulë që, në shikim të parë, duket mjaft e thjeshtë: një vashë shqiptare, këtu e quajtur, Bardha, martohet për një djalë shqiptar, këtu të quajtur Fadil; megjithëse ata e dashurojnë njëri tjetrin sinqerisht, prindërit e vashës vendosin ta ndajnë atë prej djalit për shkak se e motra e tij nuk pranon të martohet për të birin e xhaxhajit të saj. Mbas vuajtjesh të shumta dhe peripetishë të ndryshme Bardha dhe Fadili ynë bashkohen rishtazi, por në saje të ndihmës së forcave të organizuara shoqërore. Duke u nisur prej kësaj skeme fabulare, që duket e njohur dhe me modifikime të ndryshme e trajtuar edhe në romanet e disa prozatorëve të tjerë shqiptarë, të cilët një temë të këtillë e trajtojnë edhe kur nuk e ndjejnë sa duhet, Elena Kadare në të vërtetë ka trajtuar dramën shpirtërore të dy të rinjve, në njërën, kurse dështimin e moralit patriarkal, në anën tjetër. Drama shpirtërore e këtyre dy të rinjve, sipas saj, është e kushtëzuar objektivisht — prej rrethanave në të cilat kanë lindur dhe subjektivisht — prej shtresave mitologjike, që ruan akoma ndërdija e tyre. Si efekti artistik ashtu edhe efekti moral i këtij romani nuk qëndrojnë në konfliktin e ndërtuar brenda kësaj fabule sa në krajatat shpirtërore, psikologjike të dy kryeprotagonistëve, së cilëve Elena Kadare ua kushton faqet më të bukura të tij. Në qoftë se një pjesë të interesimit të vet e ka koncentruar rreth demaskimit të këtyre normave tradicionale kanunore të moralit primitiv shqiptar — me çka nuk sjell asgjë të re dhe të panjohur në letërsinë shqipe, pjesën tjetër të interesimit Elena Kadare e koncentron rreth shfletimit të shtresave mitologjike të dy protagonistëve kryesorë — me çka sjell një dimension të ri në letërsinë shqipe ose, së paku, në atë pjesë të saj që mirret me një tematikë të ngjashme. Krenaria e fortë, ose, sedra, si e quan shkrimtarja njëfarë kryeneçësie specifike të Bardhes dhe të Fadilit, në të vërtetë është pasojë e shtresave mitologjike të ndërdijes së tyre, që akoma e shoqërojnë ndërdijen e shumicës së shqiptarëve dhe zgjohen, aktivizohen, tërbohen në momente të caktuara dhe në situatat kur janë në pyetje normat e moralit tradicional. Elena Kadare na tregon kështu praktikisht se sa është e vështirë rruga e emancipimit të plotë shpirtëror të shqiptarit e sidomos e gruas shqiptare; ajo sikur na thotë se rruga e këtij emancipimi është akoma e shtruar me gjembat, të cilët mund të çelin edhe në shpirtin e vetë njeriut dhe mund të ujiten edhe me duart e njerëzve të rrethit të tij më të ngushtë apo më të gjerë. Prej romanit të saj del qartë se një emnacipim i plotë është akoma një lindje e vështirë, që në shumë raste mund të përfundojë me sukses vetëm në qoftë se në kryerjen e saj asistojnë edhe forcat e organizuara shoqërore ashtu sikundër asistojnë, më në fund, në ribashkimin e dy përgëdheltarëve të imagjinatës së Elena Kadaresë. Romani Një lindje e vështirë, prandaj, mund të mirret si një studim sociologjik-psikologjik mbi dy lloje shkaqesh që e vështirësojnë ndarjen e njeriut bashkëkohës prej të kaluarës së tij, e cila e përcjell si hieja në ditën e kthjellët të verës. Me gjuhën figurative të artit, në këtë studim sociologjik-psikologjik pohohet se etnopsikologjia e njeriut, megjithëse e kushtëzuar në pikëpamje historike dhe shoqërore, me vështirësi të caktuara ju nënshtrohet ndryshimeve pozitive posaçërisht në mjediset ku e vjetra ka mundur të jetojë me shekuj e konservuar. Aty tek historia farkohet sipas vullnetit të organizuar kolektiv edhe psikologjia etnike më shpejt ndryshon, përsoset, duke u liruar prej veçorishë të vjetra dhe duke u plotësuar me veçori të reja.

Nuk është vështirë të konstatohet se prozën e saj më të mirë dhe, më voluminoze, Elena Kadare e ka shkruar jo vetëm që të konstatojë një gjendje, që të rrëfejë një ngjarje të rëndomtë në fshatin shqiptar, por edhe që të demaskojë normat konservative, primitive të kanunit dhe, në përgjithësi, adetet prapanike të shqiptarëve. Angazhimi i saj moral, ndërkaq, nuk është bërë shkak që, për hir të efektit shoqëror të lëndohet e vërteta artistike e romanit të saj, ose, e thënë më drejt, nuk është bërë shkak që kjo e vërtetë të cënohet në masën në të cilën kjo ngjet në një pjesë të prozave që janë shkruar viteve të fundit rreth kësaj teme. Personazhet e romanit të saj, në pjesën më të madhe të rasteve, veprojnë, mendojnë, ndjejnë, gëzohen dhe vuajnë ashtu sikundër veprojnë, mendojnë, ndjejnë, gëzohen dhe vuajnë njerëzit e përditshëm, të pushtuar prej problemeve të tilla jetësore, familjare dhe shoqërore. Me ndryshim prej disa prozatorëve të tjerë shqiptarë, të cilët, në përpjekje e e sipër që t´i nxjerrin personazhet e tyre sa më shpejt në bregun e shpëtimit, shqasin në patetikë, deklaratizëm dhe verbalizëm, duke i shndërruar ato shpesh në lëkura njerëzore të mbushura me kashtë, ajo pak a shumë ja del në krye t´i motivojë psikologjikisht veprimet dhe ndjenjat e tyre.

E mira nuk bëhet për të motiv i shpërthimeve patetike, kurse e keqja nuk bëhet motiv i akuzave, mallkimeve dhe dënimeve verbale. Duke mos ju reshtur as trajtimit të disponimit të kthjellët as trajtimit të disponimit të vrerët të disa personazheve, Elena Kadare mbërrin t´i bëjë ata njerëz, vërtet, realë, të përditshëm dhe, vërtet, të natyrshëm. Po një pohim i këtillë në asnjë rast nuk do të thotë se të gjitha personazhet e saj dhe në të gjitha rastet kanë një natyrë dinamike, se varësisht prej situatave nëpër të cilat kalojnë, pësojnë edhe ndryshime adekuate shpirtërore. E meta më e madhe e këtij romani, ndoshta, qëndron aty pse ata kalojnë nëpër pakëz situata jetësore dhe ky shkak e bën të ngushtë vizionin jetësor të Elena Kadaresë. Personazhet më të suksesshme të romanit Një lindje e vështirë janë pikërisht Bardha e Fadili dhe ato janë personazhet më të suksesshme dhe artistikisht më të bindshme për shkak se Elena Kadare vetëm ato i shpie nëpër disa situata provokative nëpër të cilat e provokon botën e tyre psikologjike, duke ju dhënë ashtu mundësinë të tregojnë forma të ndryshme të disponimit dhe lloje pakashumë të ndryshme ndjenjash. Në qoftë se një pohim i tillë deri diku do t´i përgjigjej edhe një personazhi tjetër episodik, Lizës, nuk mund të thuhet se ai do t´ju përgjigjej personazheve të tjera. Ndjeshmëria tipike femrore e Elena Kadaresë është manifestuar posaçërisht dukshëm tamam në mënyrën e trajtimit të botës shpirtërore të personazheve: masa e vërtetë e prirjes së saj më së miri manifestohet në rastet kur përshkruan ose dashurinë ose ndjenjën amnore. Ndjenjat e tjera njerëzore — me përjashtim të ndjenjës së solidaritetit — për intuitën e saj në këtë roman janë disi të huaja dhe të rralla; Elena Kadare, tekembramja, edhe nuk lodhet shumë të zgjerojë sferën ndjenjore të personazheve, as çfarësinë emocionale në roman. Natyra simpatike e kësaj gruaje, butësia karakteristike e karakterit të saj, mirësia që rrezaton prej tërë qenjes së saj disi e kanë diktuar edhe natyrën e botës së saj imagjinative. Jo rastësisht, prandaj, e keqja në romanin e saj asnjëherë nuk është e keqe gjer në fund, personazhet negative nuk mund të shndërrohen në tipe të vërteta, kurse vetëm e mira është, vërtet, e mirë. Elena Kadare, pra, është posaçërisht e prirur ta shquajë të mirën, virtytin, poaq sa nuk i shkon përdore ta shquajë të keqen, vesin. Si pasojë e këtij orientimi të prirjes kemi shqitjen në realizëm naiv dhe mungesën e kondenzimit artistik të jetës.

Pavarësisht pse romani Një lindje e vështirë nuk vuan prej skematizmit aq sa vuajnë pjesa më e madhe e prozave të shkruara mbi temën e emancipimit të gruas shqiptare, prapë nuk mund të pohohet se nuanca të këtij skematizmi nuk janë shprehur edhe në të. Kështu, për shembëll, të cilësuar me terminologjinë e njohur shkollore, babaj i Bardhes është një personazh i zbetë negativ, kurse e ëma një personazh pozitiv; nëna e Fadilit, ndërkaq, është një personazh i zbetë negativ, kurse babaj i tij është një personazh i padiferencuar mirë pozitiv. Yërehet fare qartë se shkrimtarja është përpjekur t´i diferencojë personazhet e veta, po kjo përpjekje e saj bazohet në njëfarë skeme ngapak të çuditshme, që nënkupton alternimin e karaktereve të tyre varësisht prej familjes së cilës i takojnë: në njërën anë kemi një mashkull me karakter negativ dhe një grua me karakter pozitiv, kurse në anën tjetër kemi një mashkull me karakter thuaja pozitiv dhe një grua me karakter negativ. Njeriu mund të fitojë përshtypjen se Elena Kadare më parë ka bërë kallëpet pastaj i ka mbushur; më parë ka caktuar skemat e karaktereve e pastaj është përpjekur t´i mbushë me virtyte, respektivisht me vese. Domethënë: edhe në romanin e saj disa prej personazheve veprojnë si don shkrimtarja e jo si don logjika e parevokuar e jetës njerëzore.

Ashtu sikundër është e prirur t´i shquajë më tepër personazhet pozitive se ato negative, po ashtu, Elena Kadare është e prirur ta koncetrojë vrojtimin e vet në disa situata dhe të kalojë shpejt e shpejt përskaj disa situatave të tjera. Nuk është çudë, prandaj, pse romani Një lindje e vështirë vuan prej rënjeve të kohëpaskohshme të tensionit artistik. Kapitujt më të mirë të kësaj proze në të vërtetë janë kapitujt ku përshkruhen vuajtjet e Bardhes, të shkaktuara për shkak të ndarjes nga i shoqi si edhe kapitulli, në të cilin përshkruhen pehatjet shpirtërore të Fadilit dhe përpjekjet e tij që të vejë rishtazi kontakt me të shoqen. Disa bërryla të romanit në të cilët Elena Kadare bën përshkrime posaçërisht të hollësishme nuk i kontribuojnë tensionit të tij në përgjithësi, megjithëse nuk janë të pavlerë artistike në veçanti. Një prej bërrylave të këtillë do të ishte, bie fjala, episodi kur lehonat e spitalit e tregojnë gjerë e gjatë dashurinë e tyre të posaçme ndaj disa llojeve të posaçme të luleve. Një bërryl i tillë është si një shtojcë me të cilën autorja më tepër ja bën qejfin intuitës së vet femrore se ç´i kontribuon kondenzimit të vizionit të vet. Përkundër këtij episodi, që është një detajizim i panevojshëm dhe i pafunksion simbolik, vjen mungesa e detajizimit të nevojshëm në fund të romanit kur shkrimtarja ja shkurton lexuesit kënaqësinë që të mësojë diçka më tepër për takimin aq të pritur ndërmjet dy kryeprotagonistëve të saj. Me përshkrimet e panevojshme në njërën, kurse me mungesën e këtyre përshkrimeve, në anën tjetër Elena Kadare në realitet bën dy të këqia: në rastin e parë e privon lexuesin mundësie që ta plotësojë imagjinativisht veprën e saj, ndërsa në rastin e dytë nuk ja ofron fare atë që imagjinata e tij e kërkon. Po në lidhje me disa detajizime të panevojshme është edhe një „gabim" tjetër i Elena Kadarës: përpjekja e tipizimit të një personazhi fare periferik (Nazmijes) nëpërmjet të folmes krahinore. Tendenca e këtillë jo vetëm se është një konvencë e tejkaluar e romanit tradicional realist, por në rastin konkret është një teknikë krijuese fare e panevojshme për arësyen e thjeshtë pse një parimi të këtillë ajo nuk i është përmbajtur në asnjë rast tjetër gjatë tipizimit të personazheve të tjera të romanit të saj. Në qoftë se, ndërkaq, do të duhej t´i bëhej edhe ndonjë vërejtje tjetër, më shumë apo më pak e rëndësishme, romanit të saj, atëherë do të duhej thënë se Elena Kadare ja ka nënshtruar atë një ndarjeje disi të ashpër, ngapak skematike, në kapitujt në të cilët flitët për Bardhen dhe familjen e saj dhe në kapitullin në të cilin flitet për Fadilin dhe pak për familjen e tij, kurse fatet e tyre nuk ka arritur t´i gërshetojë në masën, në të cilën kjo do të duhej të bëhej. Kryeprotagonistët e saj, sigurisht, do të ishin më të kompletuar artistikisht sikur t´i kishte parë dhe analizuar edhe përmes njëri tjetrit. Mund të vërehet, gjithashtu, se disa kapituj të romanit janë fare të shkurtër, kurse disa kapituj të tjerë janë shumë më të gjatë. Kështu, për shembëll, kapitulli i shtatë ka dyzet e një faqe të plota, ndërsa kapitulli i shtatëmbëdhjetë ka vetëm tri faqe jo të plota. Ndarja e disa episodave të shkurtëra me tri pikat brenda të njëjtit kapitull, që është vetëvetiu një njësi e veçantë rrëfimtare e tërësisë së romanit, po ashtu, është një zgjidhje e mërzitshme, të cilën Elena Kadare dhe disa nga prozatorët tanë të tjerë mund ta përdorin më pak, megjithëse do të mund t´i shmangeshin plotësisht sikur të ishin të disponuar të aplikonin disa prej teknikave moderne të prozës.

Po të gjitha këto të meta, të mëdha dhe të vogla, janë fare të kuptueshme dhe, ndoshta, të domosdoshme në romanin e parë të një krijueseje të re sikundër është Elena Kadare. Ka rëndësi se ajo është shkrimtare e talentuar, se ka krijuar stilin e saj, se ka një përvojë letrare, të cilën nuk e kanë shumëherë shkrimtarët me stazh shumë më të gjatë krijues dhe se shprehja e saj i tregon mundësitë e një pro zatoreje që impresionit është në gjendje t´ja gjejë ekspresionin adekuat. Romani i saj i parë, më në fund, nuk vuan prej disa dobësishë karakteristike prej të cilave vuajnë një pjesë e madhe e prozave tona të kësaj kohe, e sidomos ato proza në të cilat trajtohet tema e emancipimit të gruas. Kjo e vërtetë është sinjal i sigurtë, madje, se mundësitë e saj krijuese janë edhe më të mëdha se ç´janë manifestuar në këtë vepër. Në qoftë se, prandaj, gjykojmë sipas filosofisë së popullit tonë të urtë, i cili na mëson se dita e mirë shihet në mëngjes, atëherë është e sigurtë se mëngjezi romanesk i Elena Kadaresë na ka sjellë një buzëqeshje të ëmbël, poetike, plot sharm dhe shpresa. Dhe, në qoftë se romani është akoma një provim mature në letërsinë shqipe, atëherë mund të thuhet pa mëdyshje se Elena Kadare e ka dhënë këtë provim me sukses.

Në historitë e ardhshme të letërsisë shqipe një vend do të rezervohet për këtë shkrimtare dhe ky do të jetë vend nderi — për Elenën si grua krijuese, dhe vend i merituar — për Elenën e talentuar që me poezinë e shpirtit të saj e fisnikëron edhe prozën e jetës sonë njerëzore.

1971

Më lartë
webmaster@letersi.com