Letërsi - QOSJA, Rexhep - Panteoni i rralluar

Edhe me romanin më të ri Kështjella, Ismail Kadare i ka vënë kritikët dhe lexuesit para rrezikut që të mos e kuptojnë sikundër duhet, prandaj edhe që të mos e shijojnë dhe vlerësojnë në mënyrë adekuate këtë vepër të tij. Një rrezik i këtillë është aq më i madh dhe aqë më i mundshëm për shkak se ai i është përveshur trajtimit artistik të një problematike historike, të një ngjarjeje të rëndësishme të historisë shqiptare, me trajtimin e së cilës janë marrë aqë shpesh romansierët, novelistët, dramaturgët dhe poetët tanë si përpara ashtu edhe në këtë kohë, e sidomos gjatë 4—5 viteve të fundit. Do të ishte lajthitje të besohet — pran daj edhe një rrugë e hapur për të mos depërtuar tek domethënja e këtij romani — se ky poet dhe prozator i talentuar, që me çdo vepër përpiqet se si t´u sjellë, dhe u sjell, befasi të të reja e të këndshme lexuesve shqiptarë, do të provonte të tregonte, pas tyre që janë treguar deri tani, edhe një përrallë të re mbi Skënderbeun dhe luftërat e tij kundër hordhive osmane në shekullin XV. është e nevojshme që lexuesi, e aqë më parë kritiku, i romanit Kështjella, ta ketë të qartë që prej fillimit se kjo nuk është një vepër, as përkah domethënja as përkah prosedeu, shëmbëllyese me prozat e tjera kushtuar asaj periudhe historike dhe heroit legjendar Gjergj Kastriotit. Për këtë shkak është e domosdoshme të kërkohet motivi, që e përmban vetë vepra, i cili e ka nxitur Ismail Kadarenë të trajtojë një problematikë të tillë mjaft të shfrytëzuar, por kurrë të shterur si duhet në gjithë peshën dhe rëndësinë e saj.

Shkrimtar që shquhet me një shkallë të gjerë interesimesh dhe frymëzimesh, që e ndjen veten mirë dhe të sigurtë si gjatë trajtimit të problematikës bashkëkohore ashtu edhe gjatë trajtimit të problematikës historike, Ismail Kadare kësaj radhe e ka shfrytëzuar historinë si një mundësi kreative që të nxjerrë prej saj një përvojë të caktuar, e cila do të jetë bashkëkohore, do të thotë e ka shfrytëzuar historinë si mundësi që përmes saj të flasë për problemet e kohës sonë. Edhe kësaj here, po thuaj, si edhe në romanin Gjenerali i ushtrisë së vdekur, ai e ka shikuar historinë si një mësuese të jetës, ashtu çfare e kanë shikuar gjithmonë ata që kanë mësuar prej saj dhe që, më në fund, u kanë sugjeruar të tjerëve që të mësojnë prej saj. Për ta kuptuar krejt Kështjellën e tij është e nevojshme, pra, të kihet mirëkuptim për përvojën historike dhe për përsëritjen e kësaj përvoje me përmbajtje të ngjashme, por, natyrisht, nëpër forma të ndryshme. Për ta kapur domethënjen e këtij romani, gjithashtu, është e nevojshme të ketë lexuesi ca njohuri mbi historinë e botës së sotme e sidomos mbi historinë e rrugës socialiste të Shqipërisë. Duke u nisur prej kësaj përvoje, kritiku dhe lexuesi mund të gjenden, ndërkaq, edhe para një rreziku tjetër: që njohuritë e veta historike t´ia veshin kësaj vepre, duke i atribuar ashtu atë domethënje që autori, ndoshta, nuk e ka pasur asnjëherë ndërmend. Ky gjithsesi është një rrezik më i vogël se sa trajtimi i Kështjellës si një roman i thjeshtë historik për shkak se lexuesi si element plotësues, struktural i veprës, ka të drejtë ta plotësojë atë me ato asociacione historike, politike, sociale, shoqërore, etike, antropologjike, filosofike e të tjera që ajo ia zgjon atij. Veprat e rëndësishme, që vijnë duke e shtuar numrin e lexuesve gjithnjë e më tepër, janë kuptimisht dhe artistikisht të pashtershme pikërisht në saje të plotësimeve që ua bën çdo lexues i ri në çdo ambient të ri dhe në çdo kohë të re.

Jo rastësisht, shkrimtari Ismail Kadare i është përveshur trajtimit të një problematike historike e cila i ka dhënë volinë të shtrojë një paralele me kohën e sotme dhe, jo rastësisht, e ka quajtur Kështjella romanin e tij më të ri. Nuk është rastisje, gjithashtu, pse në letërsinë shqipe ashtu sikundër edhe në letërsitë e popujve të tjerë të Ballkanit, shfrytëzohet shpesh materja historike si mundësi e realizimit të domethënjeve me interes bashkëkohor, ashtu sikundër nuk është rastisje që pikërisht kështjellat dhe avllitë janë simbole të shpeshta të letërsive ballkanike. Qëllimi i Ismail Kadaresë pa dyshim nuk ka qenë të trajtojë një ngjarje historike apo të glorifikojë një personazh të historisë kombëtare, sado i madh dhe pozitiv qoftë roli i tij në të kaluarën e shqiptarëve, por të shtrojë një paralele alegorike — simbolike ndërmjet një periudhe të shkuar të kësaj historie me historinë bashkëkohore të Shqipërisë. I Jiruar pak a shumë, ndonëse jo tërësisht, prej romantizmit kombëtar aq sa edhe prej dëshirës që të kënaqë kërshërinë e lexuesve, për të ndodhurat e përgjakshme historike, ai ka dashur të trajtojë idenë e luftës ndërmjet të madhit dhe të voglit me shkaqet dhe pasojat që u prijnë dhe i mbyllin luftërat e këtilla. Edhe në shkrimet e tjera, qoftë në poezinë, qoftë në prozën, ai është marrë më shumë më trajtimin e ideve, kurse personazhet dhe situatat që ka krijuar vetëm se u kanë shërbyer këtyre ideve të tij. Në krijimtarinë e Ismail Kadaresë mund të vërehet një tendencë karakteristike për një pjesë të madhe të letërsisë bashkëkohore, që e kanë vërejtur teorikët dhe studjuesit e saj: tendenca e meditimeve dhe e trajtimit të ideve me karakter të përgjithshëm. Simboli i Kështjellës i është përgjegjur mirë këtij shkrimtari që ta strehojë dhe ta intensifikojë idenë e tij ashtu sikundër e ka strehuar idenë e tij, mjaft aktuale për njerëzimin e sotëm, Alber Kamy nën simbolin e Murtajës.

Përse pikërisht një problematikë historike e shfrytëzon Ismail Kadare për të folur për problematikën bashkëkohore? Përse hudhet aqë larg për të na folur për probleme kaqë të afërme? Shkaqet, sigurisht, janë kuptimore dhe artistike.

Historia nuk përsëritet: kjo është një e vërtetë që e di gjithkush, një frazë që njeriu e dëgjon prej bangave të shkollës. Ngjarjet e një periudhe historike janë të vdekura per njerëzit e gjallë, ashtu sikundër janë të vdekur edhe njerëzit të cilët kanë marrë pjesë në to. Nuk mund të thuhet, megjithatë, se është e vdekur edhe përvoja që rrezaton prej atyre ngjarjeve apo prej veprave të atyre njerëzve. E sotmja është një si kurorëzim i rrugës historike dhe njeriu e njeh veten sot duke e njohur edhe të kaluarën e tij. Ngjarjet historike nuk përsëriten, kurse shoqëria njerëzore kurrë nuk mund të ketë atë strukturë që ka pasur njëherë, dhe kjo domethënë se shoqëria nuk mund të jetë kurrë në atë gjendje materiale dhe shpirtërore, në të cilën ka qenë dikur. Po përvoja historike përsëritet nëpër forma të ndryshme dhe Ismail Kadare sikur e sugjeron simbolikisht përsëritjen e një përvoje të tillë edhe në kohën tonë. Nuk është çudë, prandaj, pse me trajtimin, qoftë shkencor, qoftë artistik të historisë mirren ata njerëz, shkencëtarë ose krijues imagjinativë, të cilët janë shpirtërisht të angazhuar rreth problemeve të kohës së tyre. Si shkrimtar i angazhuar, Ismail Kadare di të shkruajë mbi problemet e kohës sonë, por, njëkohësisht, si shkrimtarë i angazhuar ai shkruan edhe mbi ngjarjet historike në romanin Kështjella.

Duke e shkruar romanin Kështjella, Ismail Kadare nuk ka dashur të krijojë një freskë historike letrare, por duke trajtuar një detaj historik t´i japë shprehje gjuhës simbolike të historisë. Prej romanit të tij lexuesi do të kuptojë se Ballkani, si urë kaluese ndërmjet Lindjes e Perëndimit, si zonë e takimit të interesave të fuqive të mëdha, u është bërë shpesh atyre një kështjellë, të cilën është dashur ta pushtojnë para se të vazhdojë tutje në rrugën e pushtimeve të tyre shkatërrimtare. Ai që do të përpiqet ta njohë pak a shumë historinë ballkanike duke u nisur prej përvojes së të shkuarës, ose që ta kuptojë historinë e së shkuarës duke u nisur prej përvojes së sotme, do të vijë tek rezultati tek i cili ka ardhur edhe Ismail Kadare: pushtuesit e huaj i janë vërsulur gjithmonë kështjellës ballkanike si përpara ashtu edhe sot nën parullë e mbrojtjes së një ideje të përgjithshme, që u ka shërbyer si pretekst i pushtimeve. Përmes mbrojtësve të Kështjellës së tij, ai e formulon prandaj një mendim të këtillë transparent: „Kështu e kanë zakon ata. Qëllimin e vërtetë për të na pushtuar e fshehin gjithmonë prapa një ideje të përgjithshme". Në romanin e tij ai është përpjekur të demaskojë konkretisht bartësit e këtyre ideve, gjoja universale, që i deformojnë me dhunën e tyre edhe kur ato janë pozitive. Historia njerëzore shpeshherë e ka dëshmuar zbatimin tragjik të këtyre ideve abstrakte, që u kanë shërbyer qëllimeve konkrete të bartësve të tyre. Përvoja historike na mëson se kryqzatorët kanë ndërmarrë kryqëzatat e tyre kundër botës arabe dhe islame me parullën e mbrojtjes së idesë së kristianizmit; turqit i janë sulur Ballkanit, por edhe viseve të tjera të Evropës, nën parullën e mbrojtjes së idesë së muhamedanizmit; fashistët hitlerianë dhe rnusolinianë kanë dashur të pushtojnë botën nën parrullën e mbrojtjes së idesë së tyre fashiste; Izraeli sot u është sulur popujve arabë me flamurin e cionizmit në dorë. Duke i fshehur qëllimet e tyre të vërteta „prapa një ideje të përgjithshme", Shtetet e Bashkuara të Amerikës bëjnë sot çmos të gulshojnë luftërat çlirimtare të popujve të vegjël të Azisë, Afrikës dhe të Amerikës Latine. Me parullën e mbrojtjes së një ideje të përgjithshme, gjoja të ruajtjes së idesë burimore marksiste-leniniste, tanksat sovjetike kanë pushtuar Çekosllovakinë para dy-tri vitesh. Ata që e njohin historinë pak a shumë mund ta dinë se si i kanë konkretizuar pastaj ato ide gjoja të mëdha, gjoja universale, si bartësit e tyre të të shkuarës ashtu edhe këta të kohës sonë.

Në romanin Kështjella, Ismail Kadare i ka përshkruar konkretisht mënyrat dhe format e luftës dhe të presionit të turqve kundër shqiptarëve. Kjo nuk është e vetmja shtresë kuptimore e romanit të tij. Duke shkruar për mënyrën e luftës së hordhive turke kundër shqiptarëve, për keqpërdorimin e ndërgjegjes shkencore në këtë luftë, ai vën një paralele të qartë me keqpërdorimin e sotëm të shkencës në qëllimet luftarake. Për këtë arësye, edhe anakronizmat e mundshme nuk kanë ndonjë rëndësi për vlerën artistike të romanit të tij. Pedantët e mërzitshëm, që edhe në krijimtarinë imagjinative nuk ngurojnë t´i kërkojnë të vërtetat e arkivave, mund të mos jenë plotësisht të kënaqur me kujdesin që Ismail Kadare ka treguar ndaj këtyre të vërtetave. Anakronizmat në romanin Kështjella nuk e cenojnë vlerën artistike të veprës për shkak se ai ka mbërrijtur ta shohë në thellësi, ta trajtojë dhe realizojë artistikisht të vërtetën historike të një kohe dhe të një populli. Eseisti polak, Jan Kot, ka vënë në dukje në librin Shekspiri bashkëkohës iynë se si dramaturgu i madh i Renesansës angleze nuk i ka njohur mirë as historinë as gjeografinë: sipas tij Çekosllovakia është vend që del në det; Firenca është skele detare; Ulisi citon mendimet e Aristotelit; Timon Atinasi, po ashtu, citon Senekën dhe Galenin; topat me barot bëjnë kërdinë edhe në kohën kur njerëzimi akoma nuk e njihte barotin, e të tjera. Shekspiri, megjithatë, është Shekspir dhe anakronizmat e këtilla mund t´u bien në sy vetëm qëmtuesve të pluhurosur të arkivave, që u shëmbëllejnë minjve të hutuar. E vërteta artistike është një e vërtetë e thellësive të jetës, prandaj ajo mund të puthet me të vërtetën historike në përgjithësi e jo edhe me të vërtetat historike në veçanti. Në romanin Kështjella e vërteta artistike përputhet me atë të vërtetën e përgjithshme historike; Ismail Kadare i ka qëndruar besnik frymës së kohës, kahjes së historisë, nivelit të përgjithshëm të zhvillimit material dhe kulturor, mentalitetit dhe etnopsikologjisë së njerëzve të asaj kohe. Ai është marrë më tepër me psikologjinë e tyre në përgjithësi se sa me psikologjinë e tyre në veçanti. Ai, ndoshta, nuk është përpjekur më tepër të krijojë tipe të caktuara për shkak se ka dashur të zëjë lëvizjet dhe reagimet e masës më tëpër se sa të depërtojë në botën e brendshme të individit. Në vizio nin e tij shquhen më tepër se individët dy ide që janë të bartura prej dy palëve: ideja e dhunës, që e mbron pala turke dhe ideja liridashëse, që e mbron pala shqiptare. Në romanin e tij ballafaqohen pra dy botëra, dy ideologji, dy etika kundërshtare, prandaj edhe rëndësia e individualizimit zhduket para rëndësisë së konfrontimit të këtyre dy botërave antagoniste.

Megjithëse tradicional dhe modern njëkohësisht përkah prosedeu, romani Kështjella nuk është i shtruar as si romanet e njohura historike të Leon Tolstojt, as si romanet psikologjike të Xhems Xhojsit, e as si romani poetik i Marsel Prustit. Ismail Kadare ka zgjedhur një prosede karakteristik dhe i është përmbajtur besnikërisht. Kundruall mizërisë së ushtrisë turke ai ka vënë kështjellën shqiptare me mbrojtësit e saj, që është i vetmi personazh i palës shqiptare, që nënkupton edhe personazhet e tjera brenda saj. Në romanin e Ismail Kadaresë si palë shqiptare ekziston vetëm populli, kolektivi, uniteti. Kështjella, respektivisht populli, është ai kryeprotagonisti i romanit që i then sulmet turke. Nuk është vështirë, për këtë shkak, për të parë një simbolikë edhe në kompozicionin dhe prosedeun krijues të romanit të Ismail Kadaresë.

S´ka dyshim se Ismail Kadare ka mundur t´i zhvillojë akoma më tepër disa ide, t´i thellojë tutje disa skena dhe situata të romanit. Ushtrinë turke, atë botë hibride, mistike, moralisht të shfrenuar dhe gjithsesi të çuditshme, ka mundur ta përshkruaj më thellësisht dhe ta shikojë prej më shumë këndësh etike, psikologjike, filosofike, religjioze, e të tjera. Duke u thelluar më tepër si në paraqitjen e psikologjisë së kësaj turme, duke i atomizuar më tepër disa ide, konflikte dhe situata, ai ka mundur ta shtojë akoma më shumë tensionin artistik dhe t´i pasurojë shtresat e romanit në përgjithësi. Të gjitha këto, ndërkaq, ai nuk i ka bërë. Duke mos i shfrytëzuar këto mundësi të përshtatshme, ai, ndoshta, i është shmangur me sukses një rreziku të dukshëm që aqë shpesh shprehet në prozën tonë: rrezikut që të mirret me stivimin e imtësive dhe detajeve artistikisht të parëndësishme, që nuk janë funksionale në një vepër letrare. Romanit Kështjella mund t´i shtohet nga diçka, por prej tij nuk mund të hiqet asgjë: asnjë skenë, asnjë fjali, asnjë fjalë, asnjë detaj. Gjithmonë është më mirë kur një vepre letrare ekziston mundësia t´i shtohet se sa t´i hiqet diçka. Shkrimtari i madh, Tolstoj, ka shënuar në ditarin e tij në vitin 1853 sa vijon: „Kurrfarë plotësimesh gjeniale nuk mund ta bëjnë veprën aqë të mirë sa shkurtimet". Pavarësisht pse nuk e ka shfrytëzuar temën plotësisht, vrojtimet e Ismail Kadaresë në romanin Kështjella janë tejet inventive, të thella, të papritura, befasuese dhe njeriu në asnjë rast nuk do të dijë që përpara se tek do ta shpjerë qëllimin e vet shkrimtari. Lexuesi nuk do ta dijë se si do të marrë fund një dialog, një situatë ose, më në fund, romani në tërësi. Ligji i së papriturës, që do të duhej të çmohej si një ligj i rëndësishëm në prozën letrare, ka gjetur zbatim të plotë në këtë roman.

Me gjithë të metat, që duken, romani Kështjella e dëshmon prirjen e madhe të Ismail Kadaresë si krijues, e, sidomos, si poet që shkruan edhe në prozë. Fjalia e tij është koncize, plot kuptim dhe tension dhe kjo do të thotë se ai është në gjendje të shkruaj jo vetëm qartë, por edhe bindshëm. Në këtë roman shprehja e tij asnjëherë nuk ka zbritur në nivelin e shprehjes publicistike dhe gazetareske, çfarë i ka ndodhur aq shpesh në romanin e parafundit Dasma. Edhe në romanin Kështjella stili dhe shprehja e Ismail Kadaresë shqasin nganjëherë drejt një monotonie, por para se të bëhen monotone fjalitë e tij të njëtrajtshme, racionale, zakonisht, vjen ndonjë fjali metaforike — simbolike, që edhe lexuesin më indiferent e luan vendit, duke i ushtuar në vesh si një tingëllimë e fuqishme, e tmerrshme apo e këndshme. Fjalitë e këtilla, të krijuara herat më të shpeshta prej krahasimeve, metaforave dhe simboleve kontekstuale, janë jashtëzakonisht asociative, evokative dhe kuptimisht të plota. Këto fjali jo vetëm se janë edhe emocionalisht të dendura, por njëkohësisht i zgjerojnë shumë rrathët e domethënjes së kontekstit në të cilin gjenden. Kështu, për shembëll, kemi fjalinë: „Devetë, që ishin shkarkuar, qenë ulur e po pushonin aty-këtu. Tani që mbrëmja kishte rënë plotësisht, siluetat e tyre dukeshin si male të vogla paqësore". Në këtë mënyrë i sheh devetë kryekomandanti i ushtrisë turke dhe një fjali e këtillë do të thotë: Devetë janë të vetmet qenje paqësore të taborit turk, por kjo do të thotë, njëkohësisht, se është e madhe frika që ndjejnë pashai, of icerët dhe ushtarët e tyre në një tokë të panjohur, që kanë ardhur ta pushtojnë. Ismail Kadare i përshkruan posaçërisht me mjeshtri lëvizjet masive të ushtrisë turke dhe në përshkrimet e tilla vjen në shprehje fuqia asociative e fjalisë metaforike-simbolike, mundësitë e së cilës janë shumë më të mëdha se sa të fjalisë tradicionale realiste. Ndonjëherë me një fjali të vetme metaforike-simbolike ai ka kursyer faqe të tëra si, bie fjala, me rastin e përshkrimit të ushtrisë turke gjatë tërheqjes pas sulmit të parë: „Britmat dhe zhurmat e luftës tani i kish zëvendësuar një zallahi e shurdhët, e ulët si një pëshpëritje gjigandësh. Dukej sikur një kafshë e madhe me mijëra gjymtyrë po kruhej ngadalë e në mënyrë të vazhdueshme mbi sipërfaqen e tokës". Disa faqe më vonë, mbasi turqit të tërhiqen edhe pas një sulmi të pasuksesshëm kundër kështjellës shqiptare, shkrimtari thotë se: „kampi i madh i ngjante një sfungjeri gjigant, që po mbushej me gjak dhe djersë". Me rastin e parë kur ushtria turke është akoma e freskët dhe e padërmuar, ai e krahason me gjigantin, kurse në rastin e dytë kur ajo është e lodhur dhe e gjysmuar, ai e krahason me sfungjerin që nxjerr gjak dhe djersë.

Mjeshtri i gjuhës dhe i figurës poetike, Tsmail Kadare është, njëkohësisht, njohës i mirë i simbolikës dhe i mitologjisë kombëtare. Përkundër disa shkrimtarëve modernë, që për trajtimin e temave ose ideve të përgjithshme i shfrytëzojnë mitet dhe simbolet antike greke e romake, por edhe biblike, ai shfrytëzon në radhë të parë historinë, mitologjinë dhe simbolikën kombëtare. Kësaj radhe, duke folur me gjuhën simbolike të historisë, ai ka realizuar një ide të rëndësishme kombëtare, por njëkohësisht edhe universale: dhuna gjithmonë ka hasur në aso kështjellash të cilat s´ka mundur t´i rrënojë kurrë. Në romanin e tij të ri historia ka, pra, dy faqe: faqen e dhunës dhe faqen e mbrojtjes. Prej tij shihet edhe një herë se historia është arenë e topave, që njeriu vjen duke i përsosur gjithnjë e më shumë dhe e kështjellave, në të cilat ata topa dështojnë. Një vepër letrare në të cilën kjo e vërtetë. e ditur dhe e përsëritur sa herë, është konkretizuar simbolikisht përmes një episodi historik nuk mund të mos jetë një vepër e rëndësishme e letërsisë sonë. Nuk është aspak çudë që një ide e këtillë, në qenësi revolucionare, gjen shprehjen në letërsinë e një populli të vogël të Ballkanit; nuk është çudë, gjithashtu, pse disa popuj të vegjël janë bërë sot bartës të ideve progresive, kurse shtetet e mëdha nuk janë më bartës të këtyre ideve për shkak se edhe idetë më progresive janë deformuar nga aspiratat dhe dëshirat që të dominojë në botë.

Romani Kështjella, ndoshta, s´mund të krahasohet përkah vlera artistike me romanin Gjenerali i ushtrisë së vdekur, por ai është, gjithsesi, një befasi e këndshme për lexuesit shqiptarë. tc cilët prej Tsmail Kadaresë mund të presin befasi të reja. Ai është i ri dhe, pos talentit të shquar — si kusht i parë, ka edhe durimin e punës — si kusht i dytë i krijimtarisë së frytshme, me çka nuk shquhen edhe shumë shkrimtarë të tjerë të letërsisë shqipe. Ndoshta kushti i parë vetëvetiu e nënkupton edhe të dytin.

1970

Më lartë
webmaster@letersi.com