Letërsi - QOSJA, Rexhep - Panteoni i rralluar

Vjetëve të fundit edhe në letërsinë shqipe kanë zënë të zhvillohen proza humoristike dhe satirike, që përpara aq shumë na kanë munguar. Revista Hosteni, që del në Tiranë, është bërë tribunë e shkrimtarëve që, duke qeshur, nuk përtojnë te përqeshin, të bëjnë shaka me veset e shoqërive dhe njerëzve të kësaj kohe. Edhe në Prishtinë, në kohë të fundit, janë bërë kërkesa për nxjerrjen e një reviste o fletushke të tillë humoristike satirike meqenëse edhe këtu numri i krijuesve që e shohin botën bashkëkohore me gaz në buzë e therra në duar është duke u shtuar. Kjo është një shenjë e mirë. Kur shkrimtarët qeshin ose përqeshin, domethënë se disponimi i tyre është i mirë, optimizmi më i kthjellët, kurse guximi më i madh. Në qoftë se në një letërsi kombëtare zënë të duken humoristët dhe satirikët, domethënë se letërsia është në përpjetëzën e vet historike bashkë me shoqërinë që qeshet me ta dhe i duron thumbimet e tyre.

Prej shkrimtarëve të prirjeve dhe interesimeve të ndryshme gjithmonë ka qenë më i vogli numri i atyre që janë marrë me prozën humoristike dhe satirike. Ata që shkruajnë vetëm për t´i bërë të qeshin lexuesit e vet, janë të rrallë për shkak se asnjë krijues, që ka ambicje më të mëdha se sa të jetë arlekino, nuk pranon të jetë vetëm argëtues i lexuesve apo shikuesve të veprave të veta. Në anën tjetër, as numri i atyre të tjerëve që e bëjnë gazin të gjembosur, nuk ka qenë aq i madh për shkak se ata që janë objekt i shakave të tyre nuk janë të qejfit të durojnë të bëhen ashtu gazi i botës. Shkrimtarë skeptikë nga natyra, ndërkaq, që nuk janë të gatshëm t´i bëjnë marshalla çdo dukurie të realitetit shoqëror ka pasur dhe do të ketë prore, kurse jeta gjithmonë u ka sjellë material frymëzimi shkrimtarëve të këtillë. Si përpara, kur bashkësitë shoqërore kanë qenë të organizuara sipas qejfit të të pasurve që më lehtë të zbatojnë shfrytëzimin e të varfërve dhe të vegjlive, ashtu edhe më vonë kur kanë ngadhnjyer format e barazisë relative shoqërore, jeta u ka sjellë fakte krijuesve që t´i përqeshin dukuritë e ndryshme të realitetit shoqëror. Njerëz, që me veset e karakterit të tyre u biejnë në sy të tjerëve dhe dukuri, që s´mund të quhen të moralshme, ka patur gjithmonë ashtu siç do të ketë vazhdimisht. Jo kaherë, shumë njerëz, e ndër ta edhe shkrimtarët humanistë, kanë pandehur se me zhdukjen e shfrytëzimit dhe me ngadhnjimin e socializmit do të zhduken edhe burimet e padrejtësive. Realiteti shoqëror në disa vende ka treguar se nuk është gjithnjë ashtu. është parë se natyra njerëzore nuk mund të jetë e përsosur, kurse sistemet shoqërore nuk mund të jenë ideale ashtu sikundër kanë dëshiruar humanistët e shquar për arsye se njeriu, me në fund, është njeri me të mirat dhe të këqiat e tij.

Shkrimtarët e mirë që kujdesen për progresin dhe përsosjen e shoqërisë dhe të kombit të tyre kurrë nuk kanë menduar se më së miri është ashtu çfarë është sot. Duke u nisur prej një mendimi të këtillë, ata prore i kanë kërkuar veset e shoqërisë e të individëve dhe i kanë qeshur e përqeshur. Koprracët, konformistët, gënjeshtarët, dallkaukët, demagogët, protejt politikë, mediokritetet, diletantët, mendjemëdhenjtë, fodujt, që i fusin gishtërinjtë e tyre në marrëdhënjet në mes njerëzve, kanë qenë dhe do të jenë gjithnjë burim i frymëzimit të shkrimtarëve, të cilëve nuk u është njësoj se nga ecin anëtarët e gjinisë së tyre. Krijuesit letrarë, që e kanë ndjerë nevojën të angazhohen, i kanë sulmuar dukuritë e tilla dhe individët e tillë ose në mënyrë të tërthortë, me ironi simbolike — kur s´kanë guxuar të zbulohen plotësisht, ose drejtpërdrejt me anën e humorit kur kanë dashur të theksojnë se pesha e atyre veseve nuk është aq e dukshme. Humori dhe satira kanë ecur dhe ecin kështu bashkarisht, duke e bërë fjalën e shkruar artistike një prej atyre ilaçeve që shërojnë kur përmes gazit e kur dhembjes, ose përmes gazit e dhembjes njëkohësisht.

Njëri prej shkrimtarëve shqiptarë, që e shikon botën duke qeshur nga gëzimi apo dhembja, është edhe Tasim Aliaj. Edhe pse i ka quajtur humoristike, tregimet e përmbledhjes së tij, Stuhi në sirtar, janë diçka më tepër: ato janë tregime satirike në pjesën më të madhe të rasteve. Vetëm ndonjëherë humori i tij është i lehtë dhe nuk synon më tepër se sa argëtimin e lexuesve. Herat më të shpeshta, megjithatë, ai është një humor që objektin e vet e bën grotesk dhe e zbulon me një sulm të rrufeshëm, sikundër mund të zbulojë vetëm satira. Në të gjitha rastet është ky një humor i këndshëm, i lezeçëm, që të bën të qeshësh dhe të mendosh, që të bën t´i bashkohesh frontit të tij. Tasim Aliaj është shkrimtar që e njeh jetën dhe i kupton problemet e shoqërisë së cilës i takon, por edhe një prej atyre shkrimtarëve të informuar, që i njeh problemet e botës bashkëkohore. Për më tepër dhe më mirë, ai di të pikasë dukuritë dhe t´i veçojë individët më karakteristikë me qëllim që t´i vejë në lojë me humorin dhe t´i sulmojë me satirën e tij. Të rinjtë, të vjetërit, intelektualët, punëtorët, fshatarët, ministrat, deputetët, drejtorët, kryetarët, shkrimtarët, këngëtarët — prej të gjithë këtyre ka individë që janë bërë objekt i shakave të tij. Duke zgjedhur njerëzit, ai zgjedh në të njëjtën kohë edhe problemet, që bëjnë pjesë në fondin e gjerë të dukurive, që ka vënë përpara grykës së topit të tij. Të vetmet krijesa që kësaj here nuk i nguc, janë gratë; bilebile, kësaj here ai është paraqitur si mbrojtës i tyre. Kështu, bie fjala, protagonisti i tregimit, Mustaqet e Tahirit, do të pësojë prej gjilperës së Tasim Aliajt për shkak se akoma nuk është mësuar ta kundrojë zemërgjerë femrën shqiptare në rolin dhe pozitën e saj të re shoqërore. Në shpirtin e tij akoma çohen valët e mentalitetit të vjetëruar, prandaj nxiton t´i rruajë mustaqet tek berberi mashkull para se të jetë i shtrënguar t´i rruajë tek ndonjë berbere grua.

Me andje të posaçme i përqesh Tasim Aliaj të gjithë ata individë që, porsi njeriu i futur në këllef i Çehovit, nuk e duan ndryshimin dhe nuk mund të pajtohen të shkoqen prej karrigës në të cilën janë ulur njëherë, apo prej qytetit, në të cilin janë kurdisur përgjithmonë. Ai i bën qesharakë kur me një humor të butë, me shaka të lehta i çon prej karrigës dhe i shpërngul prej qytetit, duke i nisur për në bazat tek të tjerët paraqiten e shkojnë vullnetarisht. Qesharak është ai nëpunësi i Ministrisë në tregimin 730 metra mbi nivelin e detit, kur thotë: „Dua të qëndroj, të ngulem aty ku jam njëherë e përgjithmonë", aqë sa është simpatik bashkëbiseduesi i tij që ia kthen: „Vetëm hunjët e gardhit rrinë ngulur në një vend. Prandaj ata kalben shpejt dhe ne i ndërrojmë vit për vit". Një numër i mirë i tregimeve të përmbledhjes Stuhi në sirtar kanë motiv të përbashkët transferimin e kuadrove nëpër viset e ndryshme të vendit. Tipat që kërkojnë pretekste t´i shmangen një detyre të tillë, Tasim Aliaj i përqesh dhe mund t´i përqeshë pse ata janë qesharakë me moralin e tyre të vjetëruar dhe me gatishmërinë që mirëqenjen dhe rehatinë personale ta vejnë mbi interesat e bashkësisë shoqërore. Si babaj që lutet mos t´ia çojnë djalin „në Veriun e ngrirë, në Veriun e stuhisë" në tregimin Lutja e fundit, ashtu edhe shefi qe e duron kritikën e nëpunësit të vet, por pas shpinës ia kurdisë punën ta çojë në bazë, ndonëse e çojnë atë përpara, në tregimin Stuhi në sirtar, janë prej farës së njerëzve me bindje mikroborgjeze. Tasim Aliaj nuk i don fodujt, burokratët, mikroborgjezët, demagogët dhe, për dallim prej të tjerëve që, gjithashtu nuk i duan por janë të heshtur para tyre, ndjen kënaqësi të posaçme t´i bëjë gomarë të vërtetë. Me një humor të këndshëm, por rrënimtar, e ka tallur ai drejtorin që, për çdo të dytën fjalë, është i gatshëm të thotë Unë jam, unë jam dhe unë jam. Kur i përqesh tipat e këtillë, ai i bën grotesk me sjelljet e tyre aq sa edhe me pamjen e tyre. Drejtori i tregimit Unë jam, unë jam duket i këtillë: „Pak flokë. Shum bark! Me mëlçi sigurisht të zmadhuar. Shpnetka besoj po ashtu. Mushkëritë e ajrosnin me vështirësi këtë minierë".

Motivet e tregimeve humoristike dhe satirike të Tasim Aliajt, kryesisht, janë nga aktualiteti shoqëror. Ndryshimet që po bëhen në një shoqëri të re, e cila kërkon rrugë më të përshtatshme të progresit të vet, i kanë sjellë material këtij shkrimtari që të marrë në shenjëzën e pushkës së tij ata që nuk i kuptojnë apo nuk duan t´i kuptojnë këto përpjekje. Me andje të posaçme i tallë ai edhe individët, që akoma nuk janë liruar prej veseve të ndryshme etnike. Në qoftë se shumica e shkrimtarëve shqiptarë janë orvatur t´i luftojnë veset e ndryshme etnopsikologjike, sikundër është hakmarrja. për shembëll, me patetikën e shprehjes romantike, kombëtare, Tasim Aliaj e ka zgjedhur rrugën e humorit satirik që në këtë rast del më interesante, më efikase dhe, më në fund, më funksionale. Me gjithë ndryshimet e mëdha që i ka sjellë revolucioni socialist në mentalitetin e njerëzve tanë, është e vërtetë se akoma kanë mbetur individë të tillë që nuk ngurojnë ta konservojnë të vjetrën. Në kushtet e reja, kur është formuar brezi i njerëzve të liruar krejtësisht prej asaj barre të rëndë, është e qartë se ata mund të jenë vetëm qesharakë. Kjo domethënë se trajtimi humoristik i disa dukurive dhe zakoneve, që akoma ruhen në jetën dhe në shpirtin e popullit tonë, është me të vërtetë trajtimi më i arësyeshëm artistikisht. Të këqiat që na kanë rënduar trupin dhe gulshuar shpirtin shekuj me radhë, është e udhës t´i përcjellim me tallje, duke e pakësuar ashtu mundësinë e efektit të tyre në të qenmen tonë. Në trajtimin e dukurive të këtilla, Tasim Aliaj ka patur suksesin më të madh. Kujt nuk do t´i duket qesharak dhe tragjik në atë naivitetin e tij protagonisti i tregimit, Të drejtat e përjeishme, Saliu, i cili, për të bijen e tij kërkon „një dhëndër jo dosido", domethënë një dhëndër që do të jetë përkah origjina familjare i barabartë me të, megjithëse ajo vetë është dashuruar në një shofer.

Në përmbledhjen e tregimeve Stuhi në sirtar janë marrë në nishan të pushkës satirike të Tasim Aliajt edhe dukuri të tjera të aktualitetit shoqëror. Nuk janë vetëm disa drejtorë — burokratë dhe foduj të prapambetur ata që s´e diktojnë zërin e kohës, por edhe ndonjë tjetër prej atyre që mirren me krijimtari artistike dhe me çështje të tjera të arteve e të kulturës, mund të jenë qesharakë në qoftë se nuk e dinë se cili është roli i tyre në shoqëri. Edhe ata mund të jenë qesharakë me ato njëanshmëritë e tyre. Në njëfarë mënyre kjo do të thotë se çdokush që i shkon punës nëpër skaj mund të vijë në rrezikun që të bëhet objekt talljeje për të tjerët. Sot për Tasim Aliajn është aktuale çështja pse disa krijues e ngjirin zërin e vet qoftë në letërsi, qoftë në muzikë. Kësaj radhe ai është ngritur me një humor të butë kundër këngëtarëve të operas të cilët këndojnë ashtu çfarë nuk mund t´i kuptojë dot kush. Ata thonë se kështu e don koha, por Tasim Aliaj vëren se koha nuk e don që të mos dihet se çka don të thotë dhe ç´fjalë shqipëron një këngëtar. „Opera — thotë ai me ironi në tregimin Në opera — është gjini shumë e ngatërruar, modernizimi të ngatërron akoma më keq, prandej mbase duhen ngatërruar ca edhe fjalët". Tasim Aliaj është kritik i veseve në cilëndo fushë dhe formë u shfaqshin ato, por ai nuk është më pak i mëshirshëm as ndaj atyre që kritikojnë vetëm për të kritikuar. Njerëzit gjithmonë kanë vuajtur prej dëshirës që të kritikojnë dhe të zbulojnë të meta edhe aty tek ato nuk ekzistojnë. Kritikomania, në njëfarë mënyre, është bërë një mani e këtij shekulli. Atyre që s´e peshojnë fjalën e kritikës së pavend, Tasim Aliaj ua ka kushtuar tregimin interesant Zëri i pelikanit. Kritikastët bashkëkohorë do ta gjejnë veten në këtë tregim humoristik prej të cilit dalin gjilpëra të vogla, që nuk shkojnë thellë për arësye se, ndoshta, edhe shkrimtari satirik është anëtari më i denjë i familjes së kritikëve.

Pjesa më e madhe e tregimeve humoristike të Tasim Aliajt me motive nga jeta bashkëkohore shqiptare janë të përshkuara prej një satire në pikën e fundit të zbutur dhe disi të mirëkuptueshme. Në to ai është më tepër humorist se sa satirik. Ai thumbon por me një gatishmëri ndjese dhe me bindje se veset dhe dukuritë e sulmuara janë të përkohshme. Problemet e atakuara ai i bën triviale duke ua zbutur rëndësinë me gazin që do të shkaktojë zbulimi i tyre tek lexuesit. Kjo do të thotë se ato nuk janë dukuri aqë të rëndësishme dhe se jeta do t´i eliminojë vetë së shpejti.

Përkundër këtyre tregimeve, në të cilat dominon komika, ekziston pala tjetër e tregimeve të Tasim Aliajt, në të cilat plotësisht dominon satira. Këto janë tregimet e tij me motive nga jeta shoqërore e vendeve perëndimore. Me pezm të veçantë ka demaskuar dhe qesëndisur ai drejtësinë, gazetarinë, dhe lëmitë e tjera në të cilat vërehen vetë paradokset e moralit të shoqërisë kapitaliste. Satirat e tij politike janë posaçërisht të frymëzuara kur heq kindet e moralit të maskuar të kësaj bote, në të cilën drejtësia është një padrejtësi ndaj të varfërve, gazetaria është një kuzhinë në të cilën zihen reçetat dhe injeksionet që i jepen këtij trupi të kalbur, kurse rrenat janë ushqim i përditshëm i të gjithë atyre që sundojnë në këtë botë. Tregimet Përgënjeshtrimi, Testamenti, Shiritat e gjelbër dhe Falje e papranuar janë të përshkuara prej një humori të zi çfarë nuk është selitur deritani në letërsinë shqipe. Kontradiktat, që Tasim Aliaj zbulon në këtë botë, janë me të vërtetë interesante. A ka paradoks më të madh se sa kur një i dënuar për vdekje pranon të presë dënimin më me qejf se sa të shkojë si prift i ushtrisë pushtuese amerikane në Indokinë? A ka paradoks më të madh se sa kur artisti, i cili në një film luan rolin e kriminelit, me të vërtetë është kriminel që i ngul thikën në zemër regjisorit? A ka paradoks më të madh se sa kur në garat për t´u regjistruar në klubin e gënjeshtarëve një milioner shtihet i vdekur e çohet vampir pikërisht në momentin kur e inaugurojnë anëtar të klubit? Në atë botë, thotë Tasim Aliaj, të gjithë gënjejnë dhe të gjithë bëjnë gara se kush do të gënjejë më me mjeshtri. Si ministrat ashtu edhe nëpunësit e tyre, si gazetarët ashtu edhe artistët, si gjyqtarët ashtu edhe avoketnit, si pasanikët, ashtu edhe sherbëtorët e tyre — të gjithë rrejnë deri në shkallën që të jetë rrena ideali i tyre më i madh në jetë. Kush nuk rren nuk mund të ekzistojë. Atje të gjithë vjedhin pandërprerje dhe yjedhin gjithçka saqë në xhepin e një avokati gjendet veshi i një kompozitori. Dhe, për të qenë e keqja më e madhe, atje ka mjaft të çmendur, të çmendur në mënyrën e vet, po asnjëri prej tyre nuk është i mbyllur në çmendinë.

Megjithëse ka tregime çfarë janë Gjitoni i Ali Pashës dhe Kalo në pyetjen tjetër, në të cilat humori është i vdekur, se, kryesisht, është humor për shkak të humorit, pjesa më e madhe e këtyre tregimeve janë të përshkuara prej një komike me shigjeta të mprehta. Tasim Aliaj bën përpjekje që të shkruajë tregime humoristike dhe satirike në një mënyrë bashkëkohore. Në prozat e tij ka skena fantastike në të cilat shtazët flasin, bëjnë ultimatume, kërkojnë të drejtat duke e akuzuar kryetarin e kooperativës pse nuk kujdeset sa duhet për mirëqenjen e tyre. Në tregimin Vegimet e kryetarit, gomarët, mëshqerat, demat, lopët, lepujt, gjelat, flasin porsi në fabulat. Tasim Aliaj fut në tregime elemente të fantastikës, të cilat jo vetëm e bëjnë më atraktive, po edhe më kuptimplote prozën e tij. Sipas një prosedeu të tillë janë shkruar edhe tregimet Eksperimenti shkencor dhe Testamenti. Herat më të shpeshta, megjithatë, ai i realizon tendencat e veta satirike në mënyrën e njohur të humorit dhe të satirës klasike: duke theksuar disharmoninë fizike të atyre që i satirizon si dhe mospajtimin e fjalëve dhe të emocioneve të tyre me kahet e përgjithshme pozitive shoqërore. Karakteristikë për këtë prosede të tij, që me aq sukses e ka shfrytëzuar shkrimtari rus, Gogol, janë fjalët nga tregimi Të drejtat e përjetshme: „Nga njëherë natyra sillet si e pirë dhe i lë mënjanë ligjet e harmonisë në krijimet e saj. Kështu dikujt gabimisht i zgjeron përtej masës llapat e veshëve, aq sa i ngjajnë në dy gjysma çadre, një tjetri i vë hundën që i takon një të treti dhe atij që mbetet pa hundë pastaj, i sajon fët-fët një hundë dosido, duke prishur dorën prej mjeshtri".

Edhe pse satira është vetëvetiu tendencioze, Tasim Aliaj s´ka mundur t´i reshtet moralizmit dhe tendencës së kurdisur artificialisht. Një shefi të tij, për shkak se „I duket vajtja në bazë si vajtja në ferr" i vën edhe etiketën e budallasë kur e karakterizon si njeri që „nuk shef dot përtej hundës". Në këtë mënyrë edhe ca tregime të tjera janë mbyllur me rekomandimet e Tasim Aliajt, të cilat nuk janë fare të nevojshme, as artistikisht funksionale për shkak se humori satirik vetëvetiu e sjell lexuesin tek përfundimi i i dëshiruar.

Natyrën e humorit të vet Tasim Aliaj e ka shpjeguar edhe me fjalinë „Shakatë më të bukura janë ato me të cilat nuk mund të qeshesh dot atypëraty". Kjo është e vërtetë dhe me këtë pohim ai ka dashur të tregojë se prozat e tij duhet të jenë më shumë satirike se humoristike. është pakëz e çuditshme, ndërkaq, se lexuesi qesh më tepër atypëraty me këto tregime, kurse për më vonë i mbetet më pak se ç´do të duhej. Tasim Aliaj, edhe pse në tregimet e përmbledhjes, Stuhi në sirtar, ka dëshmuar se humori e satira janë vokacioni i tij i vërtetë, ka nevojë të njohë jo vetëm jetën po dhe specifikat e shprehjes humoristike e satirike në qoftë se nuk dëshiron të krijojë vepra që mund të jenë të lexueshme vetëm në çastet kur botohen. Pak më shumë durim dhe pak më shumë guxim — ja ç´i duhet çdo talenti të satirës në fillim. Në përmbledhjen, Stuhi në sirtar, ka tregime sikundër janë Të drejtat e përjetëshme, Mysafirët, Eksperimenti shkencor, dhe Testamenti, që dëshmojnë se prirja e tij është me të vërtetë e rrallë. Por që të manifestohet kjo prirje, të cilën e gëzojnë të paktit, duhet edhe diçka të kenë shkrimtarët: gjerësi dhe thellësi vizioni. Tasim Aliaj, sigurisht, do të ketë kohë t´i dëshmojë më vonë mundësitë e tij humoristike — satirike.

1969

Më lartë
webmaster@letersi.com