• Proza e jetës
• Poezia
• Artikulim i ri poetik
• Sentimentalizëm anakronik
• Më shumë sentenca se poezi
• Bredhje rinore
• Valle e simboleve
• Dy obsesione të një poeti
• Kërshëria në pajtim me mundësinë
• Monotonia e thjeshtësisë
• Tregimi, novela, romani
• Kritika dhe estetika
• Jubiletë
• Shënim i autorit

PANTEONI I RRALLUAR

REXHEP QOSJA

BREDHJE RINORE

është e sigurtë se ne shqiptarët nuk kemi pasur kurrë më tepër vjershëtorë dhe vargënues se në këto ditët tona të përshkuara edhe prej përpjekjesh të shquara letrare po edhe prej një prodhimi shpesh jo aqë kualitativ letrar. Kur e shikon prodhimtarinë letrare dhe bën krahasimin e veprave të botuara në poezi dhe të atyre në prozë nxjerr përfundimin e padëshiruar se ndjenjat tona disi ia kanë zënë frymën mendjes sonë. Pa marrë parasysh se sa është kjo koha jonë një kohë aqë e përshtatshme për një prodhim ashtu të madh në vargje, se sa është kohë e përshtatshme për një ndjenjë aqë të zgjuar lirike, ne kemi gjithnjë e më shumë shkrimtarë të cilët e shohin të nevojshme t´i përjetësojnë në vargje hallet dhe gëzimet e veta më shpesh se hallet dhe gëzimet e shoqërisë. është pakëz e papritur që në këtë shekull të progresit dhe prioritetit të pamohuar të shkencës, teknikës dhe gjykimit intelektual, shkrimtarët e shohin të nevojshme dhe të arësyeshme t´i drejtohen aqë shpesh vetëm ndjenjës në vend se ndjenjës bashkë me arësyen dhe intelektin njerëzor.

Ndoshta vetëm edhe në kohën e Rilindjes sonë kombëtare — në kohën që i pararendte fitimit të pavarësisë, dhe në dy dhetëvjetëshat e pastajmë kemi pasur kaq shumë vjershëtorë si tani. Po, megjithatë, siç kanë dalë atëherë, edhe tani është e kuptueshme që prej kësaj morie vjershëtarësh që përbëjnë një kor të gjerë gjithfarë zërash: opitimistë e të ngrysur, deklamativë e meditativë, romantikë e realistë, ose sentimentalë e naivë, si do të thonte Shileri - të dalin edhe poetë të njimendtë, veprat e të cilëve, ndoshta, do të hyjnë në Panteonin e thesarit tonë artistik. është e pamohuar se në fazën e tanishme të letërsisë sonë, kur brenda një viti paraqiten për botim shtatëdhjetë e pesë përqind më tepër përmbledhje vjershash se tregimesh e novelash dhe romane e drama, ne jemi të pushtuar prej një prodhimtarie letrare lirike, niveli i përgjithshëm i së cilës mund të quhet i mirë, ose shumë i mirë, në krahasim me nivelin e prozës, po ashtu në përgjithësi. Brenda këtij kuantiteti lirik, megjithatë, ka më shumë vepërza se vepra, më shumë vargënues se poetë.

Nuk mund të quhet kjo farë dukurie që është shfaqur vetëm në pjesën e letërsisë shqipe në Kosovë. Duhet shikuar përmbledhjet poetike të botuara në Tiranë për të parë se edhe atje botohen mjaft vepra të tilla, ndër të cilat më së shumti vend zënë ato që as përafërsisht nuk i afrohen një standardi të dëshiruar. Vepra të vogëltha, libërtha të kufizuara edhe tematikisht edhe formalisht, që nuk mund të kënaqin nevojat e zhvilluara dhe të shtuara shpirtërore të lexuesve të zgjuar shqiptarë. Edhe në vendet e huaja është konstatuar që moti një dukuri e këtillë, që ka përfshirë të gjitha format e shprehjes artistike. Estetët, e sidomos sociologët, që mirren nie studimin e dukurive artistike, kanë zënë të trumpetojnë se në kohën tonë ka shumë shkrimtarë që janë mjaft të frytshëm, por ka pak artistë të njimendtë. Dhe pse mos të ketë kaq shumë artistë të vetëquajtur kur një piktor mund ta quajë pikturë copën e bezit në të cilën ka derdhur me bisht të gomarit një sasi të ngjyrës së tëholluar në kusinë e tij të ndryshkur!

Në qoftë se tek ne deri dje jemi ankuar se na mungojnë shkrimtarët, është e sigurtë se prej tashit po dëgjohen ankimet se kemi shumë vjershëtarë. Nuk është e vërtetë, ndërkaq, se në letërsinë e sotme shqipe ka shumë poetë lirikë; e vërteta është se numuri i poetëve të mirë lirikë në krahasim me numurin e vjershëtarëve është i vogël, ashtu siç është i këtillë edhe përpjesëtimi i prozatorëve të mirë e të dobët. Një pjesë e madhe e lirikëve tanë mund të pagëzohen vargërues jo pse nuk janë autoktonë, por pse janë një prodhim shtatanik i presionit që po bën moda edhe në atmosferën tonë letrare.

Në momentin e tashëm, veprat letrare tek ne nuk janë pa konsumatorë, ndonëse shumica e lirikëve janë duke mbetur pa ta. Për një dukuri të këtillë faji i takon prapambeturisë sonë të përgjithshme kulturore, por edhe shkrimtarëve që nuk u shkon medja se veprat e tyre kanë kuptimin e botimit vetëm në qoftë se i kanë edhe lexuesit e vet. S´ka nevojë të theksohet se as në këtë pikëpamje ne s´jemi të vetmuar. Në mjedisin tonë tani po shfaqen ato dukuri me të cilat që moti janë ballafaquar ambientet më të zhvilluara se yni, e që shpejt do të kalojnë në ambientet e tjera, që qëndrojnë pas nesh. Në simpoziumet që organizojnë shkrimtarët e vendeve të ndryshme nuk është dukuri e rrallë të konstatohet se, me gjithë një prodhimtarie të madhe letrare, ndikimi i librit është vazhdimisht më i vogël. Politika është bërë zot i njerëzimit bashkëkohor dhe, e thënë rastësisht, i ka bërë diletantë të poezisë disa poetë tanë dhe diletantë të shkencës disa shkencëtarë tanë. Përkundër lirikëve që kanë humbur kontaktin me lexuesit, qëndron një palë tjetër e tyre që bëjnë sakrifica të mëdha artistike për të fituar simpatinë dhe interesimin e këtyre lexuesve. As fati i kësaj palës së dytë, prapëseprapë s´është më i mirë se i asaj të parës. Shkrimtarët që në njërën dorë marrin skalpelin për t´i zhdukur veset e në tjetrën dorë çantën me ilaçe për t´i shëruar plagët e njeriut bashkëkohor, janë bërë monotonë me ato moralizimet dhe udhëzimet e tyre patetike, po aq sa janë bërë të mërzitshëm edhe ata të tjerët që vetëm dënesin dhe, të tulitur, e shikojnë botën prej tinarëve të tyre diogjenianë.

Shkrimtari ynë i ri, Milaim Berisha, disi është gjetur në një udhëkryqe të këtij fati të ndërlikuar të fjalës së shkruar artistike, prandaj në përmbledhjen e tij të lirikave, Epshct e gjakut, janë manifestuar dukshëm ca prej dukurive karakteristike të fazës së tashme në të ciiën gjendet poezia shqipe në Kosovë. Kjo më së miri mund të vërehet në mungesën e një qëndrimi konsekuent sipas të cilit do t´i sendërtonte kërkimet e veta poetike. Një dukuri e tillë nuk është shprehur vetëm në vargjet e tij, të cilat e dëshmojnë prirjen e një poeti akoma të papërvojë letrare, por ndoshta me një perspektivë të mirë. Ajo vërehet edhe tek poetët tanë të tjerë, që jo rrallë nuk dinë se ç´duan. Në librin e parë të Milaim Berishës duken baticat po edhe zbaticat që po e vërshojnë në këtë moment poezinë tonë. Akoma duke kërkuar mënyrën e shprehjes, ai s´ka arritur t´i japë një fizionomi të caktuar dhe monolite përmbledhjes së vet. Në mungesë të përvojës, ai e ka bërë shumë heterogjene atë si në pikëpamje të tematikës ashtu edhe në pikëpamje të shprehjes. Mund të të shkojë mendja se, ndoshta jo vetëdijshëm, ai ka dashur të shfrytëzojë përvojën e poetëve tanë të ndryshëm, që nuk është e kristalizuar tani për tani. Me Epshet e gjakut Milaim Berisha sikur ka dashur t´ua plotësojë kërshërinë edhe lexuesve që nuk janë të interesuar për lotët e gëzimet e poetëve, po edhe atyre lexuesve të tjerë që nga natyra janë të pajisur me kureshtjen që të dinë se ç´ndodh në shpirtin e atij që flet.

Porsi shumica e poetëve tanë të tashëm, edhe Milaim Berisha ka ndjekur atë ravën e njohur që në një përmbledhje të fusë pak vargje për veten (Pak vargje intime) dhe pak vargje për të tjerët. Sigurisht për arësye të këtillë ka pranuar të jetë romantik dhe sentimental e, nganjëherë, edhe deklarativ gjatë trajtimit të ca temave prej të cilave është frymëzuar në përmbledhje. Në zgjedhjen e temave dhe motiveve, ai kësaj here nuk ka provuar të jetë me çdo kusht i ri dhe befasues, i vetëdijshëm se ato përpjekjet për të qenë vetëm i ri përfundojnë shpesh në njëanshmëri, që nuk i sjellin farë kontributi letërsisë sonë Kujdesi i këtillë e ka shpënë që në disa vjersha të përsërisë temat e njohura të poezisë sonë që prej Rilindjes e këtej, të cilat janë përsëritur e bluar aqë shumë sa gati nuk ka mbetur mundësia të nxisin frymëzime dhe shprehje të reja. Të tilla do të ishin: e kaluarja, atdheu, shëmbëlltyra kreshnike e Skëndebeut, zgjimi i popullit tonë nga prapambeturia dhe errësira shekullore, por edhe temat e njohura të poezisë sociale: emancipimi i gruas shqiptare, elektrifikimi i fshatrave, e të tjera. Milaim Berisha, gjithashtu, ka kapur edhe temën e njohur të dashurisë ndaj vendlindjes, të përkushtimit ndaj prindërve, si edhe atë të përkrahjes së luftës së drejtë të popullit vietnamez, dhe të gjithë popujve të tjerë të vegjël që sot janë duke derdhur gjakun për të shpëtuar nga kthetrat e formave bashkëko hore të imperializmit.

Poet që s´i reshtet as një angazhimi didaktik, Milaim Berisha i vënë një mison të lartë e human poezisë kur thotë:

(Derisa...)

Këtij parimi të proklamuar, ndërkaq, ai s´i ka qëndruar besnik dhe, duke dashur t´i ikën pozitës së njohur të letërsisë tendencioze, e ka maskuar dhe bërë disi të mjegullishëm. Në Epshet e gjakut mund të vërehen mjaft oscilime që bëjnë të thehen mendimet e formuara njëherë rreth këtij poeti. Lexuesi nuk do të jetë në gjendje të shohë tamam qartë se nga është i kthyer poeti Milaim Berisha, cila është rruga e tij krijuese, cila është kredoja poetike që do të ndjekë ai. Pas vargjeve të sipërme, ai ka nxituar të shtrojë edhe elementet e një ars poetike tjetër, që shumë më tepër e kundërshton se ç´e përligj atë të parën:

(Poeti)

Parimit të parë, sipas të cilit poezisë i shtron një mision të caktuar, ai i është përmbajtur vetëm në një numur të vogël vjershash (Kanga e rinisë, Përlindjet e ditëlindjet tona, dhe në ndonjë tjetër). Atij tjetrit, në anën tjetër, që është më tepër parim i tij intim se parim për publikim, i është përmbajtur më shpesh dhe më me përkushtim. Edhe Milaim Berishën e tërheqin më shumë tingujt e rinj të poezisë sonë, që janë të rinj edhe përkah motivet që i nxisin, edhe përkah mënyra në të cilën janë shprehur. Po kësaj here ai nuk ka qenë në gjendje t´u japë një shprehje të duhur preokupimeve të veta poetike. Përkundër poetëve tanë që selisin shprehjen bashkëkohore dhe që kërkimet e veta lirike i realizojnë duke qemtuar figurat, simbolet, metaforat, e që pak a shumë u përgjigjen kërkesave të ndikimit në botën iracionale, në imagjinatën e lexuesve, ai kësaj radhe ka mbetur në zgripin e mundësive të këtilla. I tërhequr prej dy dëshirash: dëshirës që të pasojë rrugën e poezisë moderne me përmbajtje e shprehje, dhe dëshirës që të pasojë zërin e një poezie të angazhuar, realiste, ai nuk ka pasur ç´të bëjë tjetër pos të oscilojë kur andej e kur këtej, ashtu siç ka bërë. Në Epshet e gjakut mund të vërehen lehtë pehatjet që janë karakteristike për poetët të cilët lakohen varësisht prej literaturës së lexuar. Jo vetëm lexuesi kureshtar që është i prirur të vërejë shembëllesat më të fshehta, po edhe ai më pak i interesuar për ngjashmëri të këtilla, do të pikasë në këtë përmbledhje ndikimin e vargjeve të Migjenit (në Këngën e rinisë) dhe të poetëve të ndryshëm të realizmit socialist, po ashtu sikundër do të vërejë në disa vjersha të tjera ndikimin e poetëve të shprehjes moderne. Në vargjet e Milaim Berishës shihet ajo që mund të shihet edhe te shumica e poetëve tanë të rinj: ndikesa e paasimiluar mirë e poezisë moderne jugosllave. Pa traditë të pasur të një poezie çfarë ja kanë çelur rrugën simbolizmi dhe surealizmi, si dhe pa kulturë të mjaftuar poetike, disa prej tyre vetëvetiu vijnë në situata të çuditshme që të mos krijojnë as poezi moderne, as poezi që është më e afërt me lexuesit tanë. Shumë prej konvencave poetike, që janë përdorur dhe përdoren në poezinë simbolike dhe fenomenologjike, dhe që kanë një kuptim të caktuar të varur prej strukturës përkatëse të vargut, tek ne shndërrohen në shprehje abstrakte, pa kuptim dhe pa efekt mbi natyrën e njeriut, mbi imagjinatën dhe emocionet e tij.

Në vargjet e Milaim Berishës, porsi në një pjesë të vargjeve të disa poetëve të brezit të tij, simbolet dhe metaforat — që tek poetët e huaj prej të cilëve këta kanë pësuar ndikim, janë përdorur në një kontest të caktuar — nuk kanë domethënje konkrete as efekt përkatës. Edhe pse është deklaruar njëherë kundërshtar i disa rekuizitave të poezisë sonë, Milaim Berisha mjaft shpesh ka baratuar pikërisht me to në Epshet e gjakut. Janë këto fjalët më të shpeshta që figurojnë në kohë të fundit nëpër të gjitha gazetat dhe revistat tona: hini, deti, lulëkuqet e gjakut, bukuria e ballsamosur, lulëkuqet e Kosovës, e të tjera. Me anën e tyre dhe simotrave të tyre, në poezinë tonë po depërtojnë trajta të shprehjes që, duke u përsëritur prej një vjershëtari tek tjetri, e bëjnë atë të uniformizuar, ashtu sikundër është e uniformizuar edhe poezia programatike dhe politike. Zgjerimi i njohurive poetike, si një e mirë e domosdoshme për çdo krijues serioz, në mungesë të një zgjerimi të themeltë të tyre, shndërrohet, kështu, në një të keqe që e fut në kallupe poezinë tonë. Prandaj edhe në këtë mes është i arësyeshëm ai mendimi i Franc Meringut se njohuritë gjysmake janë shumë më të rrezikshme se padituria. Simbolet dhe metaforat në të cilat janë dashuruar poetët tanë, porsi romantikët e dikurshëm në varret e trimave të historisë, dallohen në vargjet e tyre aq shumë saqë e dëshmojnë epigonizmin e tyre.

S´duhet lexuar më tepër se dy-tri përmbledhje të botuara sivjet, e ndër to edhe Epshet e gjakut, për të vënë re se si deti i gjerë e i gjelbër — që aqë shpesh po i ujitë, dhe hini — që aq shpesh po i plehëron lulëkuqet e gjakut në Kosovë, janë bërë si topi që kalon prej dore në dorë. Në qoftë se deti ishte simbol i lirisë në vargjet e poetëve të shekujve të kaluar, tek këta të tashmit vështirë se ka ndonjë kuptim ose efekt tjetër pos lojës së fjalëve. Po kjo gjë mund të thuhet edhe për fjalët abstrakte çfarë janë bukuria e ballsamosur, koha, kënga e këngës e të tjera. S´ka dyshim se edhe me to mund të krijohen dhe duhet të krijohen poezi, por në rastet për të cilat është fjala shihet se ato janë të përvjedhura prej literaturës së lexuar, se nuk janë pjesë të rritura normalisht të organizmit të vjershës. Me to poetët tanë vetëm sa i krijojnë vetes iluzionin e fluturimeve në lartësitë e shprehjes refleksive duke u përkundur me tingujt e imagjinuar të poezisë moderne dhe moderniste.

Milaim Berisha ka më tepër sukses kur trajton motivet të cilat qëndrojnë më afër përvojës së tij. Në të këtilla raste shprehja e tij është më spontane, më e lehtë, më e sinqertë. Të tilla do të ishin vjershat kushtuar dashurisë, kujtimeve nga jeta djaloshare, dashurisë së prindërve, e ndonjë tjetër e ngjashme.

Mungesën e përvojës krijuese ai kësaj here e ka dëshmuar veçmas në pikëpamje të disa kërkesave formale poetike. Rregullave të versifikacionit edhe në vjershat, në të cilat përpiqet t´i respektojë, ai u është larguar më tepër se ç´është e lejueshme. Mund të vërehet lehtë se si në shumë raste është hequr zvarë pas nevojave të rimimit. Kjo domethënë se nuk është bërë ai zot i vargut, por se vargu ka vënë pushtet mbi të. Në vend se ta bënte fjalën shërbëtore të ndjenjës dhe të mendimit, tek ai shpesh ndjenja dhe mendimi janë bërë sherbëtore të saj. Ndonëse poet që e ndjen ritmin dhe melodinë e vargut, ai jo rrallë ka krijuar për hir të tyre aso vargjesh që flasin sheshas se nuk i ka shkuar përdore t´ia nënshtrojë vullnetit të vet fjalët djallëzore në poezi. Edhe këto dy vargje mjaftojnë për të parë se si e branis rima poetin Milaim Berisha:

(Koha ose Valët e detit)

Jo në pak raste ai i dyfishon fjalët duke e ulur kështu tensionin edhe ashtu të dobët të vargjeve të tij. Të shterura përkah fuqia poetike janë sidomos ato vargje në të cilat përsëriten fjalët dashtë e padashtë, herë-herë, e të ngjashme. I prirur të selisë pak a shumë muzikën e vargut, Milaim Berisha nuk është i prirur të gjejë shprehje të pashfrytëzuara metaforike. Vetëm rrallë e tek atij i shkrep të krijojë shprehje të bukura, megjithëse romantike, siç janë Flatrat e muzgut, ose Kunora gëzimplote, por i ndodh më shpesh të shprehet me dhunë, siç është rasti kur i krijon Thasët e zemrës. S´mund të mohohet se Milaim Berisha akoma gjendet në fazën e bredhjeve poetike ndonëse në këtë fillim të tij mund të vërehen edhe xixat e një prirjeje, e cila me kohë do të dijë të gjejë shprehjen e vet. Në qoftë se ai është në gjendje të shkruajë vargje çfarë janë ato të pjesës së katërt të poemës Shpirtnat e bardhë në rektim, ato të pjesës së pestë të poemës tjetër Poema e pikllimit ose fantazma e trishtimit, apo vjersha çfarë janë Pshërëtimë dhe Ernat kjo domethënë se ai ka ç´të thotë dhe do të mësohet ta thotë atë që e ndjen. Kësaj here, megjithatë, ka mbetur në koridorin e Parnasit. Shpresoj se do të bëjë përpjekje të hyjë në të, dhe se me punë do t´i sigurojë vetes pakëz vend në një qoshe të tij. Ndoshta nuk lakmon farë vendi më me rëndësi meqë atje s´ do të gjejë akoma asnjërin prej moshatarëve të vet.

Në përmbledhjen Epshet e gjakut Milaim Berisha ka thënë shumë fjalë me të cilat e vidëlon poezinë duke e treguar dashurinë e tij të madhe dhe ngapak romantike ndaj saj. Poezia, kjo vashë nazeqare që nuk u përgjigjet aq lehtë të gjitha përuljeve të dashnorëve të saj të shumtë, kësaj here është treguar e ftohtë ndaj tij. Edhe në mos ia pushtoftë zemrën me ngulmërinë e mëtejshme, mund të shpresohet se bile ndonjë puthje do të marrë prej saj. Vashat kurrë nuk mund t´u rezistojnë meshkujve të vendosur. Prandaj, Milaim Berishës duhet uruar durim të madh.

1969