Letërsi - QOSJA, Rexhep - Panteoni i rralluar

Të gjithë krijuesit që shkruajnë romane në njëfarë mënyre janë apo ishin edhe kritikë: qoftë kritikë të vetëvetes që nuk i ekspozojnë me gjuhën diskurzive bindjet dhe parimet e veta estetike, sikundër kanë vepruar pjesa më e madhe e shkrimtarëve, qoftë kritikë që këtë e bëjnë përmes shkrimeve të ndryshme ose lidhur me problemet artistike ose me ndonjë shkrimtarë të veçantë, sikundër kanë vepruar Riçardsoni, Smoleti, Dostojevski, Tolstoji, Zola, Mopasani Zhidi, Virgjinia Vulfi, Tomas Mani, e të tjerë, nga letërsitë e huaja, kurse Shevqet Musaraj, Jakov Xoxa, Ismail Kadare e të tjerë nga letërsia shqipe. Megjithëse shumica e shkrimtarëve të njohur kanë pasur teoritë e veta, të cilat, njëkohësisht janë përpjekur t´i zbatojnë në praktikën e tyre krijuese, posaçërisht romansierëve u janë të domosdoshme njohuritë e tilla për shkak se romani është njëra prej gjinive më të vështira të letërsisë, me problemet e të cilit mund të kapen vetëm ata që janë edhe të talentuar edhe dinë shumë. Në qoftë se një lirik, bie fjala, mund t´i organizojë pak më me lehtësi ndjenjat, përshtypjet, vizionet dhe intucionet e veta edhe në qoftë se nuk e ka ndonjë fond si më të gjerë njohurishë mbi zhanrin më të cilin shkruan, një romansier nuk do të mund të bënte këtë pa u shprehur mungesa e njohurive të tilla në veprën e tij. Kjo do të thotë se, përpos që duhet të jetë i pasur imagjinativisht, krijuesi i prozës, e veçmas i romanit, duhet të jetë edhe racionalist i mirë. Prozatori, shumë më pak se liriku është emotivisht i disponuar ndaj realitetit dhe qëndrimi i tij ndaj jetës është më tepër racional, objektiv, se sa subjektiv. Sidomos në letërsinë bashkëkohore, në të cilën më dukshëm se në shekujt e kaluar, qëndrimi i shkrimtarit ndaj jetës dhe shoqërisë është qëndrim intelektual, filosofik, krijuesit serioz i shtrohet si domosdo që të ketë një kënd të vetin prej të cilit do ta shikojë atë dhe, varësisht prej perspektivës së tij, do t´i organizojë mendimet dhe vizionet e veta. Sigurisht për këtë shkak nuk janë raste të rralla që romansierët e njohur të shekullit XX të jenë krijues të gjithanshëm që mirren edhe me kritikë (Marsel Prusti, Alen Rob Grie, Mishel Bytor, Henri Xhejmsi, Natali Sarot e të tjerë) ose me filosofi (Zhan Pol Sartri, Alber Kamy e të tjerë) ose edhe me shkenca ekzakte si me psikologjinë dhe biologjinë (Herman Broh, Aldos Haksli, e kështu me radhë).

Romani i Razi Brahimit, Kthesa të forta, si vepër të cilën e ka shkruar një kritik, që i ka provuar mundësitë e veta jo vetëm si prozator, i lajmëruar tani më tepër se një decenje në letërsinë shqipe, po edhe si kritik dhe historian i letërsisë, që me vështrimet, esetë dhe studimet e veta ka dëshmuar se mund të shkruajë edhe për atë që krijon vetë dhe shkrimtarët e tjerë, pa dyshim i nxit persiatjet e tilla. Në dy përmbledhjet e kritikave Fjalë për letërsinë (1960) dhe Shënime letrare (1965) ai i ka kushtuar kujdesin më të madh romanit si një gjinie në ekspanzion dhe më të popullarizuar pas luftës në letërsinë shqipe që, mjersht, përkah niveli artistik akoma nuk ka mbërrijtur të ngritet krahpërkrah lirikës sonë. Duke shkruar aq me kujdes dhe interesim për romanin tonë dhe duke vënë në dukje të metat, prandaj edhe nevojën e përsosjes së tij të mëtejshme, ai, sigurisht, ka dashur të provojë edhe vetë me Kthesat e forta se si do të duhej të dukej ky roman. Kur një kritik me një stazh shkencor, i cili e merr kritikën si vokacion të vetin kryesor dhe e ushtron aq vite me bindje të formuara dhe përkushtim, sikundër vepron Razi Brahimi, tani një kohë si më të gjatë, vendos të shkruaj romane, atëherë kjo provë e tij në njëfarë mënyre mund të mirret edhe si përpjekje që t´i zbatojë në praktikë edhe normat sipas të cilave i vlerëson veprat e të tjerëve dhe, më në fund, edhe t´u tregojë atyre se çfarë do të duhej të ishin romanet. Razi Brahimin mund të mos e kenë nxitur motive të tilla aq sa nevoja shpirtërore që të shprehet në këtë formë të gjerë dhe të plotfuqishme, por për shkak se romani i tij është botuar në një moment të caktuar, kur prej shkrimtarëve shqiptarë kërkohet edhe një formë e posaçme e angazhimit, shkrimtarët dhe lexuesit mund të jenë të nxitur t´i besojnë një mundësie të këtillë. Kjo pandehje, për më tepër, është një supozim i mundshëm edhe për shkak se Razi Brahimi e vazhdon në këtë roman rrugën e kërkimit të përmbajtjeve dhe, të formës çfarë e ka nisur para nja dy vitesh shkrimtari Ismail Kadare me romanin Dasma, rreth të cilit janë zhvilluar diskutime dhe polemika të dobishme në Tiranë dhe të parëndësishme në Prishtinë si dhe shkrimtarët Fatmir Gjata, Petro Marko dhe Guri Miçinoti me romanet e dështuara Brezat, Ara në mal, dhe Nëntë ballë, e të tjerë. Qëllimet pragmatike të këtyre autorëve janë të njëjta ashtu sikundër janë përafërsisht të njëjta edhe linjat e tendencës dhe të formës që ndjekin romanet e tyre. I vetmi ndryshim është se ndonjëri prej tyre përcjell në planin e industrializimit të vendit dukuritë më aktuale, kurse ndonjë tjetër në planin e zhvillimit bujqësor dhe të ngritjes së kooperativave fshatare.

Romani Kthesa të forta është një prozë jo aq e gjatë mbi ndryshimet që po bëhen në jetën shoqërore dhe në psikologjinë e njeriut bashkëkohor shqiptar, të parët e të cilit shekuj me radhë jetonin jetën e tyre të prapambetur dhe në shumë fshatra primitive. Theksi i angazhimit të autorit bie në domosdonë e kthesave kualitative shoqërore, që po bëhen në fshatin shqiptar dhe psikologjinë, që po bëhen në shpirtin e shqiptarit. Problemi që trajton Razi Brahimi është problemi i kolektivizimit, i lokalizuar në një prej skajeve të Myzeqesë së pasur, në të cilën shqiptari, pranë pasurisë natyrore, për shkak të atij mentalitetit të njohur tradicional, të ruajtur në gjendje statike gjatë formave shfrytëzuese të pushteteve të përparme, jetonte i varfër dhe i mjeruar. Ndryshimet që sjell zhvillimi socialist i vendit synojnë përmirësimin e jetës së këtyre fshatarëve, edhe pse disa prej tyre, natyrisht një numër fare i vogël, nuk janë në gjendje akoma t´i kuptojnë bash mirë masat që nxisin dhe sendërtojnë ndryshimet e tilla. I takuar në imagjinatën e tij me ata individë të rrallë që kryesisht rrjedhin prej brezit të vjetër dhe mbeturinave të klerit, është e natyrshme që Razi Brahimi të ketë drejtuar linjën kritike të romanit të vet kundër tyre, me qëllim që t´i demaskojë sa më qartë dhe t´i tregojë shoqërisë se vet se pengesa akoma mund të ketë në rrugën e ngadhnjimit të socializmit. Duke vënë kështu në dukje se as sot, më tepër se njëzet e pesë vite pas ngadhnjimit të socializmit, nuk është ashtu e lehtë lufta për ngadhnjimin e së resë në të gjitha poret e jetës shqiptare në fshat ai ka dashur të ndikojë në vigjilencën e kësaj shoqërie. Njerëzit, mjerisht mengadalë vijnë duke kuptuar të renë dhe, sidomos disa nga pjesëtarët e brezit më të vjetër me vështirësi vijnë duke iu adaptuar ndryshimeve që po bëhen, dhe që synojnë mirësinë dhe lumturinë e të gjithë njerëzve barabar. Në nishanin e kritikës së tij janë gjetur kështu individualizmi, reaksioni, religjioni po edhe sjelljet mikroborgjeze të akcilëve të ndryshëm si ndër fshatarët ashtu edhe ndër intelektualët. Përkundër kësaj pale individësh dhe dukurishë negative, Razi Brahimi ngrit kullën e lartë të ndërgjegjes së atyre që luftojnë kundër tyre dhe bëhen pishtarë të depërtimit të së resë dhe ngadhnjimit të proceseve të reja. Kullën e tillë në romanin e tij në të vërtetë e përbën masa e gjerë popullore. Protagonisti i tij, Gani Varfi, është i vetëdijshëm se kurrfarë force nuk mund të zëvendësojë mbështetjen në masën e gjerë dhe në mirëkuptimin e saj. Ai edhe praktikisht, kur len komoditetin e jetës së kryeqytetit dhe shkon në bazë, edhe teorikisht kur nëpër mbledhje i sqaron masat e reja, është luftëtar i zjarrtë kundër të gjithë atyre që në ndonjë mënyrë bëhen pengesë e zhvillimit progresiv shoqëror, qoftë kundër reaksionarëve të hapët, qoftë kundër dukurive karieriste dhe egoizmit. Që në faqet e para të veprës Razi Brahimi i thotë nëpër gojën e tij edhe këto fjalë transparente: „Për njeriun gjëja kryesore nuk është të jetë pranë bashkëshortit dhe shpëtimin e ndihmën nuk duhet ta kërkojë vetëm në ngushëllimet e vogla të jetës familjare . . . Në luftë përleshen ushtri të tëra mendimesh, ndjenjash, pikëpamjesh njerëzish . . . Kur hyn në këtë luftë, dora e butë e gruas apo edhe dora e fortë e burrit nuk janë të zojat të të mbajnë e të të drejtojnë, po nuk pate shumë shokë, po nuk njohe frontin dhe po nuk u prire nga qëllime të larta . . ." I vetëdijshëm se me çfarë cilësishë duhet të jetë i pajisur komunisti, ai edhe kujdeset të mos qullet prej dorës së butë të gruas, të ketë, ashtu siç e ka, një front të gjerë shokësh dhe ta vazhdojë pa kompro mis luftën ideologjike kundër së vjetrës.

Ndonëse e ka ngritur protagonistin e vet në piedestalin e iniciatorëve të ndryshimeve që bëhen në fshatin e Myzeqesë, Razi Brahimi është kujdesur, njëkohësisht, megjithëse jo me sukses, që atë mos ta shkoqë prej mesatares njerëzore, dhe mos ta bëjë hero prej letrash çfarë janë shumë prej protagonistëve të romaneve të këtilla në letërsinë shqipe. Ai don të bëjë përshtypjen sikur nuk është nisur në portretizimin ideologjik dhe moral të peronazheve të veta prej reçetave të njohura mbi të ashtuquajturin romantizëm të realizmit socialist, të cilin e kanë predikuar më përpara Maksim Gorki e më vonë edhe Anri Lefevri. Duke besuar se heronjtë e tillë, që nuk kanë asgjë të përbashkët me njerëzit e rëndomtë dhe se janë pjellë e imagjinatës së shkrimtarit, ai është kujdesur që ndjenjat, mendimet dhe përjetimet e personazheve të tij, e sidomos të personazhit kryesor, të zhvillohen brenda kufinjve normalë njerëzorë, që edhe ndikimet e tyre të jenë të rëndomta, njerëzore. Kjo pikënisje është njëra prej arësyeve pse në romanin e tij mungojnë, edhe pse jo plotësisht, ato parullat e f lakta patetike, të cilave nuk mund t´u shpëtojnë apo nganjëherë, ndoshta, edhe nuk duan t´u shpëtojnë të gjithë shkrimtarët tanë.

Si kritik që i njeh disa prej problemeve kyçe të prozës bashkëkohore shqipe, Razi Brahimi ka shpëtuar prej deskripcionit të thatë të fakteve të parëndësishme të cilin, po ashtu, nuk mund ta kalojnë me sukses edhe shumë shkrimtarë tanë dhe prejt të cilit vuajnë shumë prej prozave tona të gjata. Ai ka përpara sysh njeriun, botën e tij shpirtërore, përjetimet dhe kthesat e tij emocionale gjatë procesit të ndryshimeve shoqërore, e jo vetëm punën dhe efektin e punës së tij, sikundër i ka ndodhur Ismail Kadarës në romanin Dasma. Ai, edhe pse e thekson rolin e punës, nuk e bën atë hero në vend të njeriut. Yidat, maqinat, zhurmat e tyre, sado të përshkruara me plasticitet, nuk mund të bëhen kurrë objekt i artit në vend të njeriut dhe, në qoftë se bëhen, atëherë e dehumanizojnë misionin e letërsisë. Razi Brahimi e shikon dhe, e trajton rolin e njeriut gjatë punës, aksioneve, veprimeve konkrete, siç është bërë shpesh në gjininë e epikës e jo veprimin e produkteve të tij, siç kanë bërë natyralistët e shekullit të kaluar. Ndonëse i shpëton faktografisë, prandaj edhe natyralizmit Razi Brahimi nuk ka mundur t´u shpëtojë dobësive të tjera, që shfaqen në të gjitha prozat, në të cilat shkrimtarët e caktojnë përpara kornizën ku do ta fusin përmbajtjen e pasur të jetës. Lexuesi i romanit të tij mund të parashikojë që prej faqeve të para se çfarë konf liktesh do të zhvillohen në të, çfarë do të jenë veprimet e personazheve dhe se çfarë do të zgjidhen ato konflikte. Romani Kthesa të forta pikërisht pse në mënyrë pak a shumë të thjeshtësuar ndjek atë vijën e njohur të luftës së të resë me të vjetrën, të progresit me regresin, të aksionit me sabotimin, nuk i len mundësi lexuesit të jetë i befasuar prej zgjidhjeve të papritura dhe, në prozën narative, të domosdoshme. Ai do ta dijë që prej fillimit se kush fiton dhe kush dështon dhe, ç´është më keq, do ta dijë se në këtë luftë doemos duhet të përleshen bartësit e idesë revolucionare, në njërën anë dhe sabotuesit e saj, ndër të cilët doemos duhet të hyjë ndonjë prift apo hoxhë, në anën tjetër. Muri që ndan këta njerëz është ajo nyeja e fortë dhe e njohur e prozave tona dhe lexuesi që përpara mund të dijë se ç´ndjejnë dhe ç´mendojnë palët e barikaduara në anët e tij të kundërta. Përcjellja kryesisht horizontale e veprimeve dhe reagimeve të individëve është e natyrshme të sjellë një skematizim në paraqitjen e botës së tyre emocionale ashtu sikundër edhe në vetë vizionin jetësor të shkrimtarit. Nuk do mend se Razi Brahimi është kujdesur t´i shpëtojë këtij skematizmi dhe një përpjekje e tillë më së miri shihet prej linjes së dytë që fut në roman: përcjelljes së jetës intime të Gani Varfit dhe të shoqes së tij Vojsavës, e cila, edhe pse subjekt i veprës, në fund mbetet aq e parëndësishme në krahasim me tendencën e autorit, saqë nuk çon kurrfarë peshe në vetëdijen e lexuesit.

Shkrimtar që pasurinë estetike ia nënshtron ndikimit praktik të veprës së vet, Razi Brahimi e ka ngushtuar ashtu mundësinë e përfshirjes së gjerë të dukurive jetësore dhe të përjetimeve të njeriut. Ai, edhe protagonistin e tij artistikisht më të përkujdesur, Gani Varfin, përpiqet ta njohë kryesisht „në punë e në shtëpi, vetëm e në shoqëri, me shokët dhe me vartësit". Sferat e tjera të së qenmes së njeriut janë të përjashtuara prej sferës së interesimit të tij, e kjo domethënë se është e ngushtuar fusha nëpër të cilën mund ta imagjinojë shkrimtari botën njerëzore të veprës së vet. Duke e tërhequr haptazi kërshërinë e lexuesit drejt qëllimit ai nuk i len atij mundësinë që të kënaqë interesimet, që të njohë dhe shohë më shumë, që të ndjejë dhe përjetojë më tepër se ç´mund të imagjinojë me imagjinatën e vet. E reduktuar në paraqitjen e dukurive, kryesisht, sipërfaqësore, që janë të përcjella edhe prej reagimeve dhe persiatjeve të përcipta të protagonistëve, proza e Razi Brahimit pak a shumë, është e varfër përkah shtresat emocionale, psikologjike, meditative dhe, natyrisht, artistike.

Që të realizojë sa më shpejt idenë e romanit të vet, ai ka nxituar tepër duke kaluar shumëçka që e bën interesante dhe të begatshme me ndjenja dhembjesh dhe gëzimesh këtë jetën tonë njerëzore. Personazhet e tij, pavarësisht se ndër ta ka edhe të tillë të cilëve nganjëherë kujdeset t´ua zëjë nuancat e reagimeve dhe përjetirneve shpirtërore, janë, më në fund, të zbetë psikologjikisht, dhe thuaja, mund të radhiten në kategorinë e presonazheve letrarë që të bëjnë më tepër përshtypjen e kukllave se të njerëzve të rëndomtë. Kthesat e tyre eventuale shpirtërore janë kodra të vogla, të cilat Razi Brahimi i rrafshon fare kollaj me intervenimet e tij të pamotivuara artistikisht. Ashtu, sikundër është skica e kompozicionit dhe konflikti i tij romanesk i thjeshtë, ku çdo gjë është reduktuar në konfliktin rreth ngritjes së kooperativës, po ashtu, është e ngushtuar sfera e meditimeve, veprimeve, prandaj edhe e përjetimeve të personazheve të tij. Kështu, bie fjala, krejt rrethin nëpër të cilin sillet interesimi i personazheve e përbëjnë bujqësia dhe politika. Sigurisht këto do të jenë shkaqet kryesore pse edhe romani i Razi Brahimit që do të mund të numërojhej ndër romanet e shkruara me ambicje programatike, ka një kompozicion jo vetëm tradicional, po edhe disi të thjeshtë linear: ekspozicionin — vajtjen në bazë të protagonistit kryesor; kulminacionin — konfliktin në lidhje me ngritjen e kooperativës; zgjidhjen — përfundimin alegro të të gjitha vështirësive.

Shkrimtar më tepër i formuar në procesin e gjykimit kritik, Razi Brahimi edhe në pikëpamjet e shprehjes letrare dhe të stilit të vet përgjithësisht, ia nënshtron lirinë imagjinative precizitetit racionalist. Fjalia e tij ndjek një vijë të qetë, pa kërcime, pa valë, pa metafora, pa asociacione dhe fare rrallë mund të të sjellë emocione të forta e të papritura. Me ndryshim prej Jakov Xoxës apo edhe Fatmir Gjatës, fjalitë e të cilëve shpesh janë si ata lumenjtë e rrëmbyer, plot vorbulla dhe katarakte, fjalia e Razi Brahimit është si ata lumenjtë e qetë të fushës që të pëlqejnë t´i shikosh po që të bëhen shpejt monotonë me atë rrjedhjen e tyre të rehatshme. As humori i kohëpaskoshëm, me të cilin ai e stolis Vasil Koreshin simpatik, as qoklimet e rralla të Ganiut me të shoqen nuk janë në gjendje ta thejnë njëfarë monotonie që ia shkakton fjalia e thatë e Razi Brahimit lexuesit, i cili mund ta ketë edukuar shijen mbi prozën bashkëkohore përplot shprehje figurative metaforike dhe asociative. Fjalia e tij padyshim, mund të jetë shembëll e një shprehjeje korekte, racionale, të domosdoshme në kritikën e mirë, po jo edhe në prozën e sotme që nuk i reshtet kurorëzimit me shprehjen poetike. Kjo domethënë se Razi Brahimi edhe në këtë roman e ka manifestuar racionalizmin e tij prej kritiku, që e ka shumë më të fuqishme pjesën intelektuale se sa imagjinative të prirjes së tij krijuese. Duke mos e pasur gjerësinë e vrojtimit epik të Jakov Xoxës apo të Shevqet Musarajt, e as dimenisionin e shprehjes së Ismail Kadaresë apo të Fatmir Gjatës, ai, gjithsesi, është treguar prozator më modest në përfshirjen e materjes së pasur jetësore dhe në prezentimin e saj të stilizuar. Me Kthesat eforta Razi Brahimi ka dëshmuar në këtë mënyrë se është shkrimtar që nuk mund të marrë shumë prej jetës dhe atë që e merr nuk mund ta thellojë dhe përgjithësojë ashtu sikundër duhet të bëhet në veprat letrare, të cilat mund të jetojnë më gjatë se në momentin e vet historik.

Në qoftë se mirren parasysh mendimet e tij të shfaqura në eseun mbi Parimet krijuese të De Rades, atëherë mund të shtrohet dyshimi në mos ai me këtë roman nuk ka pasur ambicje më të mëdha se sa të inkuadrohet drejtpërdrejt me fjalën e vet artistike në përpjekjet e sotme të përgjithshme për transformimin social dhe moral të botës shqiptare, të cilën ndërtimi i socializmit e ka vënë në rrugën e progresit të vërtetë dhe të ardhmërisë së lumtur. Sipas të gjitha gjasave ky dyshim është i arësyeshëm dhe Razi Brahimi është kujdesur të jetë në radhë të parë shkrimtar që me fjalën e vet letrare do të ndikojë në kthesat pozitive shoqërore. S´është e çuditshme, prandaj pse edukatori ja ka zënë frymën artistit.

1969

Më lartë
webmaster@letersi.com