• I. Shqiptimi i poezisë
• 1. Hyrje për interpretimi
• 2. Koha, Vendi, Gjuha
• 3. Kënga e durimit
• 4. Ligjëratë mbi përjetësinë
• 5. Vdekja e ëmbël
• 6. Arti poetik
• II. Fusnota
• Në vend parafjale
• Vallja e qjellit / Zemra e qiellit
• Vallja e dherit / Zemra e dherit
• Vallja e yjve / Zemra e jetës
• Vallja e përjetësisë / Zemra e përjetësisë
• Vallja e vdekjes / Zemra e vdekjes
• Kur nuk ndjekësh fare mirë / Kush ma njohu dhemshurinë
• Shënime

VDEKJA E NOSITIT

LAGUSH PORADECI

I. SHQIPTIMI I POEZISë

6. Arti poetik

6. 1. Frymëzimi — për qëndrim. — Kategoria e frymëzimit, kaq e theksuar te romantikët, kaq e përmendur, e diskutuar e më shumë e dashur përthyhet edhe nëpër veprën e Lasgushit. Lasgushi duke ia pasë kushtuar drejtpërdrejtë katër vjersha këtij problemi, jo rrallë është quajtur poet mistifikues i frymëzimit, glorifikues i tij dhe së fundi njeri që ka shkruar pak duke pritur frymëzimin hyjnor që nuk i vinte shpesh (sic!). Mirëpo arsyeja, motivi që Lasgushi do t´i shkruante edhe këto katër vjersha nuk mbështetet në dëshirën e autorit për mistifikime as për mjegullime por në kërkesën e tij që në gjithë librin e vet donte të krijonte një sistem poetik të të shenjuarit shqiptar të botës përreth, po edhe të vetes në radhë të parë, pra edhe të krijuesit e të krijimit. Në këtë vijë të shënimit të momenteve të krijuesit në procesin e shkrimit, e shenjon edhe momentin kur njeriu është qenie e plotë dhe do të flasë, të klithë, pra një moment që më shumë është përqëndrim se sa nxitje, kur del

Nuk duhet të habitemi nga fjalët Zot e Shpirt, sepse siç është parë edhe më parë në tekstin interpretues ato nuk kanë kuptimin e tyre religjioz dhe nuk kërkojnë eksplikimin e dëshirës fetare por në poezinë e Lasgushit kanë para së gjithash kuptimin e përqendrimit dhe afrimit maksimal nga vetvetja. Vetëm në një shkallë të tillë përqëndrimi fjalës së palosur i hapën kindet, vetëm në këtë pikë: thyem pak e zë të shkruaj, e shkrimi do të zgjasë:

kjo është shkalla qenësore e përqendrimit kur lidhja me jashtësinë është shumë e fortë, qenia është e hapur në një: Zjarr, që djeg në shkrepëtimët. Ku mbarojnë tundjet e qenies dhe harku i ndriçimit zvogëlohet, errët shikimi, nuk duket qielli, dheu e gjithësia, të gjitha këto tema të preferueshme të Las-gushit për të përkufizuar kosmosin e jashtëm dhe mikrokosmosin e qenies njerëzore:

Ylli i vet, do të thotë kënga e gjakut, ylli i zemrës, më s´e djeg krahërorin, sepse bëhet tekst, këngë e përvëluar. Kjo sintagmë e përsëritur edhe më në veprën e Lasgushit, këtu përkufizohet si shpagim i një mundimi krijues. Krijimi, siç na thuhet në këto vargje, është një çlirim i autorit, një zhgarkim i barrës shpirtërore, është një katarzë, spastrim, që bëhet me mundim duke u përcjellë nëpër procesin krijimtar. I gjithë ky proces është përcjellë në vjershat Shpirtit dhe Ri mbështetur në tryezë. Ndërsa rezultati i spastrimit, i shqiptimit të shqetësimit vetanak është kënga e përvëluar.

6. 2. Bukuri llaftare. —

që në thelb është vazhdim i këndimit lasgushian të procesit të krijimit artistik dhe në vete eksplikon mënyrën e lindjes së: këngës së përvëluar, këngës së zjarrtë, këngës së kulluar, këngës së llaftaruar, është varg i diskutuar më së shumti dhe më së shumti është keqtrajtuar. Tema të këtilla mbi shkrimin poetik që i ndeshim të futura në shumë vjersha të Lasgushit në kontekste më të ndryshme, në vargun e cituar e të diskutuar gjejmë një formulim të saktë lasgushian me një thënie të fuqishme poetike. Vargu përbëhet nga dy pjesë dhe përmban: 1) Programin e një krijuesi që do të shkruajë poezi dhe, 2) Plijimin e tij për të krijuar art:

Pjesa e parë mbledh gjakimin e krijuesit, deshirën, mallin, dashurinë për të krijuar dhe përmban dy nocione-figura: bukurinë e dashur që në poetiken e Lasgushit nuk është vetëm dashuri, po më së shpeshti përgjasim me dikend, përpjekje për të qenë një me diçka të afërme; do të thotë të jeshë një me bukurinë; të krijosh të bukurën, — artin poetik — — poezinë. Fjala tmerisht, të cilën për arsye të interpretimit e mbyllëm në kllapa, shpreh një intensitet në shkallën superlative, kulminative të dashurisë, dëshirimit dhe është përafërsisht përfaqësini figurativ i afektivitetit në të krijuar (-llaftari).

Pjesa e dytë përmban flijimin, mundimin për ta krijuar të bukurën, artin e këngës, me të cilën do lë bashkohet krijuesi. është procesi i krijimit dhe i flijimit. Llaftaria, njëra nga figurat çelës të shenjimit të superlativitetit të intensitetit shpirtëror, e pranishme në të gjitha temat e shkrimeve poetike të Lasgush Poradecit, del edhe në këtë varg-program dhe eksplikues të këtij programi. Llaftari... e bukur. Flijimi dhe vetëflijimi, do të thotë shqiptimi i vetes në këngë sjell të bukurën e gjakuar; flijimi në shkrim është i bukur.

Nga interpretimi i këtij vargu, jo formal, po se-mantik-poetik, eksplikohet poetika e Lasgushit, të cilës ky autor do t´i mbetet më konsekuent se çdokush tjetër në poezinë shqipe, siç shihet nga leximi i veprës në tërësi, nga rezultatet e krijimeve poetike të tij, nga variantet e fjalëve e të vjershave, nga kërkesa që prej fjalës të nxjerrë maksimumin e thënies.

6. 3. Sintagma poetike. — Rëndom kur flitet për gjuhën e Lasgushit përmendet fjalori i tij poetik i pasur dhe maksimalisht shqip; se Lasgushi ua ka shkundur pluhurin e harresës shumë fjalëve të vjetra shqipe duke i semantizuar dhe rikuptimzuar në poezinë e vet; se ka një fjalor të pasur dhe të pastër. Domethënë rëndom theksohet të zgjedhurit e shenjave poetike, paradigma e tij poetike, e gati përherë është harruar bashkimi dhe vënia e këtyre elementeve shenjuese në një strukturë, sistem ku do të shpalohen kuptimet e tyre të reja, domethënë sintagma poetike.

Së pari: poeti e ngarkon fjalën emocionalisht deri në maksimum duke kërkuar ta bëjë gjuhë të zjarrtë, gjuhë të zemrës, që nënkupton gjithnjë një ngarkim emocional të plotë dhe një subjektivitet të projektuar fuqishëm në tekst. Së dyti: duke bërë zgjedhjen e fjalëve krejtësisht shqipe në gjuhën e shkrimeve të veta i nënshtrohet idealit për të krijuar një gjuhë shqipe të bukur e të kulluar, një shqipe poetike. Se treti: kurdoherë nga fjala do ta nxjerrë maksimumin e thënies e të sugjerimit duke e lënë fjalën vetëm, por më shpesh duke e vënë në kontekst të fortë poetik në varg e në vjershë, duke e vënë në kontekst kontrastik. Së katërti: kur nga fjalët shqipe don të krijojë nocione që këto, si të vetme, s´mund t´i shprehin krijon lidhje sintagmatike, sintagma-kompozita për të shprehur një nocion, vështirë të shprehshëm në shqip, apo për të shenjuar gjendjen shpirtërore të pacopëzuar:

Se pesti: funksionalizon shenjat e pikësimit duke krijuar cezurat, pushimet, sugjerimin e një mënyre të leximit të tekstit, ngritjet dhe rëniet e mënyrës se shqiptimit të tekstit; do të thotë tekstin e kthen fiktivisht në një fjalë të folur, pra krijon iluzionin e tekstit si këngë. Në rastin tjetër pikat i funksionalizon për hir të tekstit të humbur, tekstit të heshtur, të cilin njeriu e lexon më vete, simbas mënyrës së vet dhe mënyrës sa mund të bashkohet me të. Të gjitha këto thonë se Lasgushi poet e ka krijuar vetë lexuesin e vet dhe i ka dhënë udhëzimet e veta për lexim. Së gjashti: duke kërkuar maksimalen e thënies, Lasgushi nga fjala kërkon kuptimet, konotacionet e rrokjes e të fonemës, prandaj në poezinë e tij del aqë i funksionalizuar aliteracioni:

Së shtati: sulmin emocional e projekton në tekst më së miri me rimat dhe ritmin. Sidomos është e pranishme rima -ak, në të cilën a-ja maksimalisht e hapur ndiqet nga një -k maksimalisht e mbyllur: për të shqiptuar me së shpeshti dhembjen, flijimin, që sugjeron një skenë semantike klithje-pushim.

6. 4. Variantet. — Puna e papreshme krijuese e Lasgushit dhe vetëdija e tij krijuese bëhet më e qartë dhe më e pashme, po të shikohen dorëshkrimet e tij, më mirë po të lexohen variantet e vjershave të tij. Ky poet nganjëherë krijon deri në katër variante të një vjershe. Duke ndjekur variantet e vjershave të tij hetojmë interesimin e përhershëm të poetit, që gjuha poetike e shkrimeve të tij të jetë sa më e pasur, vargu sa më i rregullt dhe të kumbojë sa më shqip, ndërsa shprehja sa më precize. Do të thotë, poeti, me sa mund e kërkon dhe krijon figurën, po me aq mund kërkon nië mënyrë të mundshme të qartë të leximit të saj. Variantet nganjëherë në veprën e tij janë si forma të dyta të leximit të vjershës së shkruar njëherë më parë. Kështu në vjershën Naim Frashërit, të botuar më 1925 lexojmë vargun:

Po ky varg në varianten e kësaj vjershe të botuar në librin Vallja e yjve del në formën:

Pra, si shihet në varianten e dytë është interpretuar varianta e parë, është eksplikuar, figura është kthyer në një figurë tjetër interpretative. Gjuha-goja (= të folurit, ligjërim popullor) dhe gjuha-fjala (= gjuha e shkrimit), japin yllin e vjershërisë, në varianten e dytë, pra eksplikohet mënyra e krijimit poetik të Lasgushit dhe lidhja e tij me trashëgiminë gojore e të shkruar që përkthyhen në krijimin e tij poetik. Një interpretim të ngjashëm ndeshim edhe në vargun:

që në varianten e dytë del:

Kështu metafora e parë Shpirt-lanet është interpretuar me një frazë retorike, që përmbledh krimin e mashtrimin (flet e çflet e vret e pret), ndërsa fuqia poetike i shtrohet aliteracionit. Nganjëherë variantet e vjershave janë vetëm shkallë të shkrimit, krijimit, për të gjetur formën më të përshtatshme e funksionale të shprehjes dhe precizitetin e figurës, do thënë nëpërmjet leximit të tyre mund të kërkojmë gjenealogjinë e figurës. Ja për shembull në variantet e vjershës Lamtumirë, njërin nga vargjet qendrore e gjejmë në tri trajta:

Këtu pra hetohet mënyra e shenjëzimit poetik të një dashurie që humbet, venitet, nga një figurë përgjithësuese, duke u afruar deri te shenjëzimi direkt i konceptit, objektit që shkruhet. Nganjëherë puna në variante bëhet për të intensifikuar thënien apo për ta pergjithësuar e plotësuar domethënien e vargut: Në zemër të plasur / Në shpirt të shkretuar është një varg me format që merr në dy variante të një poezie. Mirëpo ka edhe raste kur variantet, nuk janë vetëm eksplikim i njëra tjetrës, as ushtrim për shkrim, por të gjitha së bashku krijojnë një figurë, apo një rrjetë semantike figurash, që krijojnë një tërësi poetike dhe mund të kuptohen drejt vetëm nëse lexohen të tri variantet si një tërësi poetike. Kështu, në variantet e vjershës Më zu një mall, që është e shkruar tri herë, njëra nga rimat në te tri variantet është me -ot, përderisa rima tjetër në secilën nga variantet është e ndryshme dhe përherë tingullisht e sforcon dhe semantikisht e thekson të njëjtën fjalë me të cilën krijohet:

Kështu të tri fjalët e theksuara aq shumë në tri variantet e krijojnë një fjali, së bashku, që shpreh fuqishëm gjendjen e një të mërguari, të mërguari shpirtërisht, gjë që është temë e vetë poezisë.

6. 5. Sistemi poetik. — Gjakimi i parë i Lasgush Poradecit, pos shkrimit të poezisë me vlerë veç e veç, është krijimi i një sistemi poetik vetanak. Prandaj, për veprën e tij poetike, më duket mua, duhet të flitet e të shkruhet në rradhë të parë duke u nisur nga ky sistem. Sepse mund të ndahet ndonjë poezi si e vetme dhe duke qëndruar si e tillë e vetmuar mund të ketë vlerë më të madhe se një tjetër, mirëpo vlera e çdo poezie të tij hetohet drejt vetëm si e inkuadruar në këtë sistem poetik, që është mjaft i fortë dhe origjinal. Kështu që edhe nuk është punë që bëhet kurr me sukses nëse ka përpjekje që të flitet mbi një kierarki të vjershave të Lasgushit, në bazë të vlerës së tyre, prandaj Lasgushi mund të lexohet drejt vetëm si i plotë. Edhe interpretimi i nocioneve thernelore që shenjojnë botëkuptimin e Lasgushit, si dhe interpretimi i nocioneve-figurave qendrore të poezisë, mund të bëhet drejt vetëm në kuadrin e këtij sistemi, në kuadrin e tij kuptimsohen dhe stabilizojnë domethënien qendrore, sepse në kontekste të vjershave konkrete mund të kenë edhe ko-notacione të ndryshme, jo të njëjta.

Gjakimi i Lasgushit për të kërkuar një sistem poetik të shkrimit, hetohet në të parë edhe kur të lexohen dy librat e tij veç e vef. Të dytë janë të ndarë në cikle që korrespondojnë mesveti, prandaj nuk është punë e vështirë dhe e paarsyeshme që këto cikle të shkrihen në mëri tjetrin, duke u bazuar në lidhjen e tyre të fortë në mesveti, dhe të krijohet libri i tërësishëm i Lasgushit. Në këtë pikë të gjakimit të krijimit të një sistemi origjinal poetik të përsosur, vepra e plotë poetike e Lasgushit na i kujton sistemet poetike të Dantes, Bodëlerit, Valerisë, Stefan Georges. Në poezinë shqipe, edhe sot, nuk ka poet që do të ketë krijuar një sistem kaq të mëvetësishëm e kaq origjinal si Lasgushi. Edhe kjo është një vlerë e pamohueshme e veprës së tij.