• I. Shqiptimi i poezisë
• 1. Hyrje për interpretimi
• 2. Koha, Vendi, Gjuha
• 3. Kënga e durimit
• 4. Ligjëratë mbi përjetësinë
• 5. Vdekja e ëmbël
• 6. Arti poetik
• II. Fusnota
• Në vend parafjale
• Vallja e qjellit / Zemra e qiellit
• Vallja e dherit / Zemra e dherit
• Vallja e yjve / Zemra e jetës
• Vallja e përjetësisë / Zemra e përjetësisë
• Vallja e vdekjes / Zemra e vdekjes
• Kur nuk ndjekësh fare mirë / Kush ma njohu dhemshurinë
• Shënime

VDEKJA E NOSITIT

LAGUSH PORADECI

I. SHQIPTIMI I POEZISë

4. Ligjëratë mbi përjetësinë

4. 1. Cikli i krijimit. — Në frymën e filozofisë, më mirë teozofisë induse, filozofisë së Vedave (që Lasgushi e njihte mirë) poeti shkroi ciklin e vjershave kozmogonike Vallja e përjetësisë. Në pesë këngët e këtij cikli bëhen përpjekje që të kapet cikli i krijimit të botës, duke nisur nga forma më primitive e materjes deri në shkallën e saj më të lartë të zhvillimit, në shpirt. Deri në shkallën sa të krijohet dysia: materjeshpiri, e cila dysi më pastaj shkrihet, bëhet një për të përfaqesuar qenien e plotë njerëzore dhe krijuese. Cikli i zhvillimit kalon nëpër shkallët: Lënda, Fryma, Ndjenja, Njeriu, Përjetësia. Të përshkuar nëpër një subjektivitet të theksuar të krijuesit, në të vërtetë janë shkallë të gjendjes së shpirtit-Zotit, që ndodhet kudo në natyrë, është vetë natyra, është i përmbajtur në çdo objekt, prandaj Zoti i Lasgushit nuk është zoti teologjik, por zoti që si në çdo gjë të natyrës është edhe në votë njeriun. Kjo teori e shetisë së lirë të shpirtit e njohur nga Vedat, e në poezinë shqipe për thyhet edhe nëpërmes veprës së Naimit, te Lasgushi subjektivizohet në një shkallë të lartë e përthyer në sistemin e tij poetik. Pikërisht në këtë pikë nis vlera e vjershave të Lasgushit dhe hetohet mundi i punës së tij artistike. Gjakimi për prekjen e Zotit, këtij absoluti, në vargun e ciklit të krijimit të botës, mbetet vetëm mashtrim, nëse ky kërkim, nga gjakimi i absolu-tit në jashtësi, nuk kthehet nga kërkimi i absolutit në vete, në brendësi. Kjo sjell përfundimin se Zoti ndodhet në vetë njeriun, siç ndodhet kudo tjetër në natyrë. Kërkimi i vetes është i mundimshëm, i vështirë, dhe arrihet vetëm në një shkallë të vetëharrimit (nirvana) në të cilën relativizohet e subjektivizohet koha deri në një shkallë të pakufishme.

Krijimi i kontrastit poetik ne gjakimm për vetëlexim, vetënjohje: zot: armik, sjell poetizimin dhe përthyerjen e gjithë problemit nëpër poetikën e njohur të Lasgushit, të cilës i shtrohet subjektiviteti i projektuar krijues:

vargje që shqiptojnë vetveten të njohur, të mjerë e të dhemshme, të plaguar nga komponenta krijuese subjektive. Gjakimi për këndimin e ciklit të krijimi! (të botës) në jashtësi dhe krijimi i bipolaritetit Tokë / Qiell e Brendësi / Jashtësi, e lind kërkesën për këndim-eksplikim të krijimit në brendësi, të krijimit të njeriut — krijimit poetik. Në këtë shkallë të kërkimit ndihet bashkimi i ngadalshëm i nocioneve Poet: Zot, që aktualizon edhe njëherë teorinë romantike mbi origjinën hyjnore të poetit, mbi poetin, gjeni, zot.

4. 2. Qenia e plotë. — Mirëpo, poeti Lasgush synon qenien e plotë krijuese, që don ta bëjë në këngën e fundit të këtij cikli Përjetësija. Kjo këngë është në rradhë të parë ligjëratë mbi përjetësinë (poetike) dhe gjakon t´i pajtojë t´i shkrijë ndër vete kundërshtitë Objekt: Subjekt: Përjashtësi: Përbrendësi; si dhe Ndje një: Mendim, për të arritur në nivelin më të lartë të skemës Trup : Shpirt. Kënga në tërësi është kërkim i një totaliteti njohës-krijues nga aspekti filozofik, si dhe kërkimi i definimit të qenies krijuese, definimi i mendjes-dijes, duke u pasë projektuar vetë në Botën, do të thotë duke pasë prishur edhe dysinë Unë: Bota, për të arritur shkallën më të lartë të shkrirjes, përjetësinë. Kjo këngë është më e plota dhe përmban në vete të gjitha fazat e ciklit të krijimit, të cilat duke u kënduar nga poeti subjektivizohen dhe me figura-koncepte precize shprehin aktin e krijimit poetik ve-tanak. Në këtë shkallë të kërkimit të qenies së plotë krijuese, prishën, shkrihen të gjitha kundërshtitë dhe fillon procesi i njohjes: vetënjohjes: krijimi. Kategoria o kohës relativizohet, humb shkallët reale, dhe i gjason kohës së krijimit përkufizimi dhe shenjimi i të cilës del i përsëritur tri herë në vjershë, që del si kohë e pandryshuar, kohë e përsëritur, e pafund kund:

Korrespondimi me jashtësinë krijohet nëpërmjet tri shkallëve: nëpërmjet Trupit, në këngën e parë: nëpërmes Zemrës, në këngën e dytë; edhe nëpërmjet shpirtit në këngën e tretë. Vështruar nga aspekti i poetikës këto tri shkallë të lidhjes me jashtësinë janë tri shkallë të krijimit poetik.

Në këngën e parë, ku të lidhurit me botën bëhet nëpërmjet trupit, afirmohen tri shqisa: të shijuarit, të prekurit, të nuhaturit që në teorinë e shtruar nga kjo poezi dhe në teorinë poetike të Lasgushit, janë lidhjet e para, më të cekta e më primitive me botën. Në shkallën e dytë të korrespondimit afirmohen dy shqisat e tjera: të pamit dhe të dëgjuara, që në këtë proces nuk mbeten më vetëm shqisa po arrijnë shkallën e ndjesisë, mbërrijnë më thellë në qenien e njeriut, dhe të bashkuara e japin zemrën. Në këngën e tretë arrijmë në shkallën e tretë të lidhjes, që është më e plotë, më e thellë dhe më e tërësishme, ajo përfshin më vete gjithë qenien. është shkalla e Shpirtit, që e shtruar në terminologjinë e poetikës, i përgjigjet vetëdijes në krijim, shpirtit të vetëdijesuar krijimtar, dhe kjo, duke qenë shkalla më e lartë e krijimit, njëherit është shkalla më e lartë e të lidhurit me jashtë sinë. Nga kierarkia e lidhjeve të krijuesit me jashtësinë, duke u nisur nga ato më primitivet, deri te ato më të plotat, siç u dha në vështrimin e mësipërm, përfitojmë konstatimin se të lidhurit e krijuesit me konkretësinë jetësore dhe me njëmendësinë janë më të plota, pikërisht në shkallën më të lartë të krijimit shpirtëror dhe të abstragimit krijues.

Rezultati i tri lidhjeve njohëse-krijuese me botën në këtë këngë është i dhënë në tri pjesët e saj:

1.

2.

Tri figurat konceptuale që dalin në të tri këto vargje: pamje-bukuri, këngë-llaftari e ndjenjë-fshehtësi, përkufizojnë aktin e krijimit poetik. Figura e parë e kap të bukurën në jashtësi, të bukurën në natyrë që i hapët syrit të krijuesit, figura e tretë shqipton ndjenjen e fshehtë që fitohet lidhur me këtë pamje të bukur të jashtme, ndërsa figura e mesme shpreh fuqishëm aktin e të krijuarit.

3.

Mirëpo ideali i lidhjes së fortë të qenies krijuese rne botën dhe krijimi i qenies së plotë është shenjëzuar në fundin e kësaj poezie të bukur, i cili del si fund formulë e kërkuar në gjithë ciklin e Lasgushit mbi krijmin si dhe në vetë poezinë Përjetësija. Këtu kundërshtitë janë shkrirë dhe bashkimi njohës-krijues është bërë i plotë për të krijuar një qenie të padestruktuar: