• I. Shqiptimi i poezisë
• 1. Hyrje për interpretimi
• 2. Koha, Vendi, Gjuha
• 3. Kënga e durimit
• 4. Ligjëratë mbi përjetësinë
• 5. Vdekja e ëmbël
• 6. Arti poetik
• II. Fusnota
• Në vend parafjale
• Vallja e qjellit / Zemra e qiellit
• Vallja e dherit / Zemra e dherit
• Vallja e yjve / Zemra e jetës
• Vallja e përjetësisë / Zemra e përjetësisë
• Vallja e vdekjes / Zemra e vdekjes
• Kur nuk ndjekësh fare mirë / Kush ma njohu dhemshurinë
• Shënime

VDEKJA E NOSITIT

LAGUSH PORADECI

I. SHQIPTIMI I POEZISë

3. Kënga e durimit

3. 1. Motra: Shoqja: Vasha. — Më tepër se gjysma e poezisë së Lasgushit është këngë për dashurinë. Edhe titulli i parë i librit Ylli i zemrës ishte Vasha e Trimi dhe shenjonte dy protagonistët e dashurisë së vjetër shqiptare. Titulli i parë i këtij libri edhe tashi mund të jetë aktual dhe i dobishëm si ndihmës për leximin dhe interpretimin më të thellë të sistemit të këndimit mbi dashurinë të Lasgushit. Do thënë: poeti së pari e së thelli e këndon dashurinë të konceptuar si ndjenjë-fuqi-zjarr për bashkim njerëzish e për jetë, gjithnjë këndim në frymën popullore shqipe. Ky orientim është më i hetueshëm në disa poezi aë në radhë të parë janë vetëm mbi-ndërtime të këngës popullore të dashurisë. Në poezinë Balladë cikli i udhëtimit dhe përbashkimit dashuror përgjasohet me ndërrimin e motit, me stinët:

Edhe këtu, si kudo tjetër, Lasgushi këndon me sistem, kërkon të shenjojë ciklin e zhvillimit të ndjenjës: lindjen dhe vdekjen e saj. Mirëpo dashuria këtu nuk vdes, mbetet ndjenjë e pashuar, e përjetshme. Ky cikël këndimi vijohet edhe në këndonin e takimit të vashës me trimin:

Këndimi i dashurisë në frymën shqipe hetohet edhe në shkrim/përshkrimin e vashës, e cila rëndomë del figurë popullore si: bel-hollë, sy-përmbysur-përdhe, sy-gjumashe. Vasha në poezinë e Lasgushit s´thirret vetëm vashë, po edhe Shoqe, shpesh e shpesh edhe motër. Ai i drejtohet vashës më shpesh: o motra ime, o motr´ e ëmbël! Edhe vetëm shpjegimi i metaforës motër në kontekstin e kësaj poezie jep orientimin e poetit në këndimin e vashës e të dashurisë. Këtu Motër nuk do të thotë motër (motër/vëlla), po motër: mater (vashë/nëne); që është emërim i vjetër i vashës, dashnores, si grua, si nëne, si shoqe, përkujdestare dhe vazhduese e frymës së jetës së bashkësisë Pra, gjithnjë e më i përafërt është koncepti i lashtë shqiptar i këndimit të femrës si një qenie që e mban gjallë dhe e vazhdon frymën e jetës. Të gjitha këto interesime mund të shihen në vepër po të sjellim një strofë nga vjersha Këngë e Lasgushit, e shkruar dhe e botuar diku gjatë Luftës, që në të vërtetë përmbledh konceptin dhe mënyrën e këndimit të tij të vashës:

Vargjet 2 e 3 të kësaj strofë ilustrojnë mendimet e thëna më parë, ndërsa vargjet l dhe 4 shqiptojnë mënyrën vetanake të këndimit të dashurisë nga Lasgushi.

3. 2. Ylli: Dashuria. — Vargjet e përmendura sjellin figurat qendrore të këngës së dashurisë së poetit Lasgush: zjarr, mall, yll, varr, zjarr, flakë. Figura Yll, që del në vetë titujt e dy librave të poezisë së Lasgushit: Vallja e yjve e Ylli i zemrës, lidhet me dashurinë, këtë ndjenjë të përjetshme njerëzore, e cila edhe në titujt e librave edhe në gjithë veprën e tij projektohert në dy rrafshe kuptimi; në një anë dashuria si ndjenjë humanizuese, si frymë lëvizëse e jetës; dhe në anën tjetër dashuria si ndjenjë-fuqi e afrimit të Trimit me Vashën. Po të shkrihen dy titujt e librave duke e konsideruar figurën e Yllit si të eksplikuar do të fitojmë një sintagmë-figurë karakteristike simbas modelit të Lasgushit: Vallja e Zemrës, që është barazi me Kënga e dashurisë. Ylli del metaforë e dashurisë dendur në këtë poezi për t´u eksplikuar nganjëherë edhe vetë brendapërbrenda një vjershe:

Poezia Vallja e yjve e quajtur poemë erotike-kozmogonike, është këngë mbi dashurinë dhe dashurinë për jetën, dhe jo rastësisht është e vendosur në ciklin Zemra e jetës. Vetëmse në këtë poezi dominojnë figurat e hapësirës (largësia pa kufi) dhe figurat e kohës së pakufi (përjetësia), nëpër mesin e të cilave shetit Ylli i dashurisë, me mision poetik humanizues, i cili herë është i mjerë e herë i lumë. Ky kontrast figurash karakteristik për këto poezi e sidomos një strofë:

shqiptojnë origjinalitetin e këndimit të Lasgushit, që i këndon dashurisë si një këngë të durimit Kontrasti Ti liri / ti robëri nuk përmbledh në vete figura me kuptime që kundërshtohen, kemi të bëjmë me një shkrirje, me një figurë konceptuale që shënjon bashkëjetesën e elementeve të shenjëzuara, që shpreh një situatë, e cila përnga domethënia na e kujton këngën e Bodëlerit për dashurinë si varre e robërim (burri brutal dhe i robëruar); por Bodëleri është më i prerë në figurë, më brutal; Lasgushi më i përmalluar, më i mjegulluar, më i fshehtë. Pra, dashuria në poezinë e Lasgushit këndohet si një varre që për të mbetur gjallë përditë e do nga një lëndim të ri (dashuror). është një fshehtësi plot llaftari / plot ëmbëlsi vërerore! Ndërsa vasha një qenie dhembshurisht e ëmbël.

3. 3. Malli: mërgimi shpirtëror. — Kështu arrijmë te këndimi i dashurisë si një ndjenje të larguar, te largësia dhe ëndërrimi i përmallshëm, gjakimi, Malli, njëra nga figurat-çelës të poezisë së këtij autori. Kjo fjalë në gjithë poezinë e Lasgushit e vënë në kontekste të ndryshme merr vlerë të ndryshme konotative: herë dëshirë e flaktë, herë gjakim, herë dishirim, por asnjëherë jo epsh, sepse poeti këndon për dashurinë duke gjakuar të krijojë përherë një figurë fshehtësie. Ndoshta për epshin do të vlente sintagma e shpeshtë në poezinë dashurore të Lasgushit: malli i zjartë.

Mirëpo ndanë Mallit — figurë në këtë poezi e ndeshim edhe Mallin temë — nostalgjinë, si temë të mërgimit shpirtëror. Me të drejtë është konstatuar që heret se Lasgushi më mirë se çdo poet tjetër shqiptar e ka ndierë peshën e vargut; Me shkue do të thotë me vdekë pak nga pak. Largimin nga atmosfera e këndimit të vet poetik, poeti e këndon si mërgim shpirtëror, si dhembje të pafund. Edhe në kontekstin e kësaj teme Malli merr vlerën konotative të nostalgjisë, po edhe të dhembjes, të durimit, të dëshirës për afëri me një qenie. Prandaj çdo shkrim i këtij tipi për dashurinë ështe një përpjekje që nga largësia ia sprovojë identitetin e vet, ta gjejë veten të projektuar në gjirin, shpirtin e vashës; ngase dashuria s´është tjetër pos projektim i një shpirti në shpirtin tjetër. Largimi shpirtëror nga një qenie e dashur shqipton dhe mbjen e ndarjes por edhe gjakimin për një bashkim të ri, së paku si gjakim këndim/shkrimi: