• I. Shqiptimi i poezisë
• 1. Hyrje për interpretimi
• 2. Koha, Vendi, Gjuha
• 3. Kënga e durimit
• 4. Ligjëratë mbi përjetësinë
• 5. Vdekja e ëmbël
• 6. Arti poetik
• II. Fusnota
• Në vend parafjale
• Vallja e qjellit / Zemra e qiellit
• Vallja e dherit / Zemra e dherit
• Vallja e yjve / Zemra e jetës
• Vallja e përjetësisë / Zemra e përjetësisë
• Vallja e vdekjes / Zemra e vdekjes
• Kur nuk ndjekësh fare mirë / Kush ma njohu dhemshurinë
• Shënime

VDEKJA E NOSITIT

LAGUSH PORADECI

I. SHQIPTIMI I POEZISë

2. Koha, Vendi, Gjuha

2. 1. Kënga pleqërishte. — Gjakimin për këngën, poeti, në mes tjerash, e shuan në kërkimin e parre shtur për identifikim me këngën pleqërishte (këngën e lashtësisë), si dhe me jashtësinë si determinantë të bumbullimës jetësore dhe si hapësirë të shtegëtimit të frymës shpirtërore. Në poezinë Kënga pleqërishte kjo kërkesë shtrohet si thirrje për sprovim të vetes dhe për identifikim me O-në apelative shqipe të lashtë:

Ky varg shtrin kërkesën për identifikim, ndërsa brendapërbrenda tij krijohet një identifikim që shqiptohet në mënyrë eksplicite: Kënga pleqërishte (është) Vjershë e vendit tim. Do të thotë bashkimi me këngën e lashtë sjell identifikimin me vendin e lashtë. Kjo lind kërkesën për shqiptimin e zërit poetik, duke e përshkuar këtë nëpër një kurorë dije e përvoje popullore, që në konceptin poetik të Lasgushit është: Fryma dhe Shpirti, që mbledhin më vete gjithë qenien popullore, mitologjike, psikologjike dhe antropologjike, në një rrafsh më të gjerë. Prandaj, përmes O-së apelative thirret një zë i larguar nga lashtësia:

Identifikimi i këngës së lashtë me realitetin e Vendit këtu vendi i përshkruar nëpër gjuhën e papreshme të këngës është më tepër kategori e kohës bëhet duke krijuar bashkimin e tyre nëpër pikat e gjeografisë shpirtërore të vendit, nëpër të cilat pika shqip-tohet kënga: duke u nisur nga hija e Kasollës e deri në Mal. Pra, kënga e lashtë shqiptohet duke bredhur nëpër labirintet e Vendit dhe të Kohës (historisë). Kështu shenjohen mundimet në rrugën e identifikimit të këngës me Vendin, me Jetën, me Kohën (Historinë); herë si zë i shtruar, zë i dhemshur, i qarë herë si këngë e përvëluar, rënkim i zemrës sulm, ushtimë:

Kështu kënga rritet e jeton me kuptimet e mbledhura nga „Mjerimi i vetëvetes”. Fundi i vjershës është vetëm vlerësim i përpëlitjeve në rrugën e kërkesës për identifikim, që përshkohet nëpër labirintet e kohës, vendit; është vlerësim i kërkimit ose himn i identifikimit:

Vargjet shprehin rrugën e shtegtimit të këngës, nisjen dhe kthimin, duke përmbledhur shenjat dhe kuptimet e gjithë vjershës (niset) nga fundi i zemrës; (bje në) thellësinë e zemrës. Pra, identifikimi i këngës poetike me këngën e lashtësisë është bërë i plotë, i thellë.

2. 2. Fisi e Jeta. — Identifikimi me këngën e lashtësisë sjell bashkimin e plotë me Frymën e me Shpirtin, të cilat e shqiptojnë Tërë fisin, tërë jetën. Në këtë mënyrë krijohet lidhja e dy kohëve: e një lashtësie me një bashkëkohësi, ndërsa fillon kënga për Vendin. Të kësaj frymë janë një cikël vjershash në të cilat Lasgushi këndon jetën konkrete të shqiptarëve. Në këto vjersha nuk ka abstragime të fuqishme poetike, po teksti del si poetizim i një jete, një idile të rrallë, të përmallshme dhe shpesh të prishur. Këndohet jeta e pastër e një ambienti shqiptar, jeta e bariut dhe e bujkut në një ambient të përafërt nga këndimet e dikurshme të Naim Frashërit. Vetëmse iluzionit (vizionit) të jetës së pastër e të qetë të Naimit (romantik), tashti i kundërvëhet ndjenja e dhembjes dhe e pikëllimit të poetit, i cili edhe nëse nuk është revoltuar ende sa duhet, ai është i përmalluar dhe i dëshpëruar. Jeta e shqiptarëve shkruhet në këto poezi në mënyrë ciklike, nëpër ditë, stinë e kohë. Nga Mëngjesi në Korrik, në Mbarim vjeshtë, në Dimër, duke u pasë përfshirë vijimisht edhe Ligeri, si temë e preferueshme e ambientit reak-konkret dhe si temë e preferueshme e përqendrimit dhe metafizikës së poetit. Tërë fisi, tërë jeta, nëpër këto poezi, përcillen nëpër situata të ngjalljes e të ngrysjes, për t´u realizuar më plot poetikisht në poezinë Poradeci. Prandaj, interpretimi i kësaj poezie na flet më shumë për këtë mënyrë të këndimit/shkrimit të Lasgushit. Në këtë vjershë përmbledhen shenjat karakteristike të ambientit dhe të jetës shqiptare të kohës edhe pse vjersha mban titullin e vendlindies së poetit. Figurat-çelës të vjershës janë: Qytetzë, Mal e Lendina, Liqeri, Krahinë e gjerë, Mal i thatë, Fisi jeta, Shqipo nja, Drini. Vjersha është e përshkuar nga fryma e mbrëmjes, fryma e ngrysjes, po e përcjellë me një disponim të ngrysur shpirtëror të krijuesit (një subjektivitet të projektuar kaq fuqishëm në tekst nga ana e Lasgushit), që është melankolik e i dhembshëm dhe shpresë-provuar në se jo shpresë-humbur:

Komenti i këtyre vargjeve na thotë shumë për angazhimin social të Lasgushit, të cilin ia kanë mohuar dhe ia mohojnë edhe tash së voni shkrimet kritike mbi veprën e tij. Vetëm se Lasgushi konsekuent ndaj programit të vet poetik, gjithnjë mendon me figurë, nuk e ka kurr agresivitetin e shprehjes së drejtpërdrejtë që i emëron situatat, gjendjet. Frymimi i jetës, të cilën e shenjëzon kjo vjershë është i ngushtuar. Frika se do të prehet ky frymim është e madhe. Krahina nuk lëviz, është e përmbyllur në një amulli ku mungon dija dhe aksioni. E lëvizjet janë ata që sjellin vdekjen e fshehtë, të mistershme, të mbështjellë në një „natë shqiptare”. Një gjendje e tillë që mbyt lëvizjen dhe frymëmarrjen kushtëzon migrimin, migrimin fizik dhe shpirtëror, ikjen ose mbylljen e tmershme në zjarrin e vetvetes, Shqiponja, simbol i lashtë i shqiptarëve, arratiset. Kjo situatë e ngushtuar për njeriun jipet edhe më qartë në gradacionin e humbjes:

ku shenjëzohet apatia, sëmundja, përtacia shpirtërore, gjithnjë në një zotërim të errësirës (në këtë kontekst errësira duhet të kuptohet gjithnjë si metaforë e jo si fjalë që drejtpërdrejt emëron një atmosferë, një kohë, pra jo fjalë për një nocion) Çka do të thotë kjo? Do të thotë se kjo poezi e fuqishme kurrsesi nuk guxontë interpretohet si poezi përshkruese e liqenit e as e idilës, siç do të jetë bërë ndonjëherë. Në këtë shkallë të vetëdijes, kur fle shpirti, poeti e sheh të vetmin shpëtim me një emërim dhe një thirrje të vjetër të emrit të Drinit plak dhe të Shqipërisë. Rrjedh Drini plak e i përrallshëm, që shenjon jetën, e cila duhet të vazhdohet.

Këtyre vjershave që nëpërmjet të figurës së emërtimit të vendeve paraqesin një situatë të dhembshme të jetës, u kundërvëhen vjershat e historisë së lavdishme. Pra, nëse të parat janë poezi mbi vendin e shqiptarëve, rapsoditë e këtij cikli në frymën popullore janë vjersha mbi kohën (historinë) e shqiptarëve, mbi zgjimin e ri duke kujtuar një të shkuar të lavdishme. Interesimi i Lasgushit për të përmendur vende e data të rëndësishme të popullit, kombit të vet, nuk mund të jetë vetëm një interesim i romantikëve i bartur në programin e tij; por vetëdije e zgjuar e një poeti në një kohë, sepse kështu do të vazhdojë të këndojë poezia shqipe edhe mbas Lasgushit. Kjo mund të provohet më së miri me interesimin e Lasgushit për historinë: duke futur në tekstet e veta poetike Skënderbeun, Ismail Qemailin, Naimin, Asdrenin, poeti do të bëjë një udhëtim imagjinativ nëpër të kaluarën e shqiptarëve duke u revoltuar në një faqe të kësaj historie. Këtë revolt e shpalon në një mënyrë të fuqishme dhe të çuditshme për mënyrën e shkrimit të tij në poezinë Naim Frashërit.

2. 3. Miti i Gjuhës. — Një nga pikat e programit reformues poetik të Lasgushit është edhe Gjuha. Gjuha e pastër shqipe dhe gjuha poetike. Prandaj, poeti saherë kthen shikimin mbrapa në trashëgiminë poetike shqipe, shikimi përherë i ndalet në krijimet e Naim Frashërit dhe në meritën e tij të madhe për reformimin e gjuhës së pastër shqipe. Duke e pasë çmuar shumë një punë të tillë të parardhësit, poeti shpesh kur merret me problemin e shqipsisë së shqipes dhe të krijimit të një gjuhe poetike shqipe, të cilën e arrin me sukses të plotë, don të identifikohet me Naimin. Këtë gjë e bën më pashëm dhe me tezë të vënë para vetes në poezinë Naim Frashërit, të shkruar në gjashtëmbëdhjetërrokësh, të cilës i vë moto dy vargje të vjershës së Naimit, Fjalët e Qiririt

me të cilët vargje që në fillim shënon programin e vet dhe mundimin t´i dalë në krye nië detyre të rëndë siç ishte çështja e gjuhës. Poezia është shkruar si përkushtim Naimit, me rastin e përvjetorit të vdekjes. Nis me një përfalje poetit të njohur, të çmuar e të nderuar, për të himnizuar punën e tij poetike letrare, për të përfunduar po me një përfalje dhe një përkujtim të tillë. Mirëpo kontrasti lind menjëherë në tekstin e vjershës dhe e gjithë vjersha është e ngritur mbi kontrastin e dy kohëve: Një kohe të vizionit poe tik të Naimit dhe një të kohës konkrete të poetit Lasgush. Lasgushi duke kërkuar identitetin e programit të vet në programin e nië poeti të madh refor-mues romantik, domosdo edhe strukturën, më mirë skemën e vjershës, e ndërton në bazë të një frymë romantike. Kohës së shkuar të lavdishme, le të ietë kjo edhe vetëm kohë e një vizioni poetik, i kundërvëhet një kohë e tashme, kohë konkrete. Kohës së shkuar i përgjigjet një shqipe pleqërishte e pasur dhe e pastër, ndërsa të tashmes një shqipe e mbushur me „fjalë barbare”.

Ligjërata pleqërishte; Frumë e gojës shqipëtare; Këngë e orës shqiptare; Folja jonë pleqërishte; Kuvend i Zogut, të gjitha këto; sintagma, formula poetike, që i lexojmë në këtë vjershë, e të cilat në veprën e Naimit dhe të Lasgushit shtrohen si tema të poezi së, po prisheshin. Ç´do të thotë të prishën këto? Për Lasgushin, do të thotë të prishet kombi. Sepse edhe të ai si të shumë poetë shqiptarë Kombi dhe Gjuha mund të kuptohen e të qëndrojnë „shëndoshë” vetëm kur janë të bashkuara. Sepse për Lasgushin gjuha s´është vetëm mjet komunikimi në mes të njerëzve, gjuha s´është vetëm mjet që sjell informatën, gjuha nuk është vetëm gjuhë poetike... Do të thotë, për të gjuha është: gjuhë, të folur, ligjërim... dhe: mit. Gjuha është shpirti dhe mendja e njeriut; gjuha është njeriu vetë; gjuha është përvoja dhe vizioni i kombit; gjuha ëshët vetëdija dhe ndërdija e tij; gjuha është identitet... Ajo është vetë njeriu që shqipton veten para vetes dhe para të tjerëve. Duke pasur këso bindjesh për gjuhën Lasgushi mund të këndojë me kaq dhembje:

Pra, gjuha për konceptin e Lasgushit në këtë vjershë, është: Ligjërim i lashtë; Këndim popullor, Gjuhë poetike... gjuhë e pastër shqipe.

Idetë e veta mbi gjuhën Lasgushi i shihte të eksplikuara në tekstet poetike të Naimit, në temat e këndimeve të tij. Aty e shihte shqipen të thuhej e pastër dhe plot kuptim, prandaj në vjershë e shenjëzon si: Kuvend me hir të perëndisë më; Këng´ të tepërlumtur: Flakë e kuptimin të kulluar Gojë vjershëtorë... Kjo ishte gjendje e një shqipje të pastër në të shkuarën, si në këngën pleqërishte, si në gjuhën poetike të Naimit. Po gjuha e konceptit të Lasgushit po prishej e shprishej pikërisht në kohën e shkrimit të tij, të veprimtarisë së tij poetike aktive. Ajo tashi ishte vënë në gojët e atyre që prishnin kuptimet, që i derdhnin fjalët, i mashtronin fjalët duke i ndarë nga kuptimet e kulluara. Pra nga fjalët lindin mashtrimet, kur nga mosbindjet duhet të krijohen bindjet:

Vetëm brenda këtyre dy vargjeve hetojme një sarkazëm të pashoqe, ndërsa sintagmat e këtyre vargjeve që shenjojnë situatën e keqe për gjuhën shqipe jane antitezë e atyre që shqiptohen në frymën e përpar shme të poetit, duke u gjetur të konkretizuara në artin poetik të Naimit. Tashi kemi:

Do të thotë, gjuhën e prishin njerëzit qe janë të verbuar nga intereset e ngushta vetiake, nga një vend në politikë. Në këtë mënyrë problemin e gjuhës së Lasgushit të shtruar në këtë vjershë në kontekstin e treshit: Vend-Komb-Gjuhë e prishin edhe vetë njerëzit që do duhej ta zhvillonin atë, ta pastronin, plotësonin e forconin. Dhe pikërisht njerëzit e verbuar dhe të untuar për pushtet duke e prishur strukturën e këtij treshi nocionesh të lidhura e prishin edhe trupin e shpirtin e gjuhës.

Brenda këtyre dy vargjeve që më duken ndër më ironikët në gjithë poezinë shqipe shtrohet kritika e Lasgushit mbi gjuhën, mbi gjuhën poetike shqipe të kohës, mbi krijuesin shqiptar të kohës në të cilën u shkrua vjersha dhe mbi poezinë shqiptare të asaj kohe. Pra, krijuesi është tjetërsuar nga gjuha e mirëfilltë e mëmës dhe nga gjuha si figurë poetike. Një krijues i tillë, të cilin e përmbys Lasgushi me kritikën e tij, duke dashur të jetë i angazhuar, ndoshta i angazhuar për të përfituar më shumë për veten, humb identitetin e krijuesit. Nga gjuha e pastër shqipe krijon një „mumi egjyptiane”, në gjuhë fut fjalë barbarie, ndërsa nga krijimi poetik, poetika krijon politikë.

Lasgush! lucid, Lasgush! poet, që në vitet njëzet kishte hetuar thellësisht, se përkundër të gjithë Rilindasve shqiptarë, që fjalën poetike e bënin një me idealin kombëtar, tashti po vinte një kohë kur po destruktohej qenia e krijuesit, kur po copëzohej ajo: në dëshirën për shkrim dhe në dëshirën për pushtet; e kur të dyja po humbnin këto dhe „poeti”, „deputeti” po bëhej agresiv, që pret e vret për të treguar (o ironi) virgjinitetit paprishjen e vet shpirtërore. Në këte mënyrë po vritej vetëdija më parë, e gjuha dhe arti, më pastaj. Në këtë pikë poezia e Lasgushit është aktuale edhe sot, dhe gjithnjë.