Letërsi - PORADECI, Lagush - Vdekja e Nositit

Poezinë e Lasgush Poradecit e ka përcjellë kritika letrare shqipe edhe në kohën kur kjo është botuar nëpër revista e publikime të ndryshme edhe mbas daljes në libra të veçantë. Mirëpo, edhe sot në shqip nuk kemi një shkrim kritik-monografik mbi veprën poetike të tij. Këtu vetëm po përkujtojmë idetë që shprehen në disa nga artikujt kritikë mbi veprën e tij, që në një mënyrë kanë ndikuar në formimin e mendimit të lexuesit shqiptar mbi veprën e këtij autori. Shkrimet po i përmendim kronologjikisht siç janë botuar në një rrjedhë kohe prej një gjysmë shekulli.

1. (1929, Gazeta e re, 22 shkurt, fq. 3.)

Në këtë numër të gazetës botohet artikulli i Eqrem Çabejt: Mbi poezinë e Lasgush Poradecit. Në krye të artikullit Çabej pohon: „Po sa di vetë, gjer tani kurrkush nuk është marrë estetikërisht me poezinë e Lasgush Poradecit-”, prandaj në vazhdim mundohet ta plotësojë këtë boshsi në mendimin kritik mbi këtë poezi. Në këtë rrugë të gjakuar autori niset duke e nxjerrë personalitetin krijues të Lasgushit duke e krahasuar me poezinë shqipe dhe poetët shqiptarë në një anë dhe me poetët modernë të Europës në anën tjetër. Asokohe poezinë shqipe e vështron të ndarë në dy periudha. Në të parën hyjnë poetët e Rilindjes me në krye De Radën e Naimin, të cilët mirreshin më shumë me ndezjen e zjarrit për lirimin e Atdheut, dhe në poezi merreshin më shumë me çështje etike, i cili orientim nganjëherë kalon në zonat e religjionit. Në periudhën e dytë vijnë poetët që shkruajnë mbasi Shqipëria ta ketë fituar pavarësinë, te të cilët „...ideja kombëtare i le udhën idesë njerëzore”. Poetët merren me „vegime më të thella”. Këtu nis poezia moderne shqiptare me përfaqsuesit e saj të parë Asdrenin dhe Lasgush Poradecin.

Çabej jep dhe një pasqyrë të poezisë moderne të kohës në Evropë: Në Gjermani, Rilke e Stefan George; në Francë: Bodëleri, Verleni, Rembo e Valeri; në Itali, D´Anuncio e Paskoli, në Rusi, Jesenini. Bir të kësaj kohe e sheh dhe Lasgush Poradecin. Në vijim të artikullit shkruan: „Lasgush Poradeci na hap portën e një jete të re në poezinë shqiptare, një „frisson neuf? siç pat thënë V. Hugoi për vjershat e Baudelaireit, lind e rritet në lëmën e këngës shqiptare një stil i ri, të cilin do ta kërkosh më kot ndër poetët e tjerë shqiptarë, po më kot edhe nër shkrimtarët e huaj nga shkaku i origjinalitetit që shquan këtë poet djalosh. Këtu ndjenja e mendime që nuk kish guxuar e s´kish arritur kurrkush nër Shqiptarët e pendës t´i çfaçte, këtu një stil i munduar, i cili ndryshon nga shkrimi i një Naimi..., si bie fjala, një pjesë bettoveniane nga një mozartiane. Ky pra është stili modern, stili i Lasgush Poradecit”.

„Ç´e ndryshon nga të parët është thellësia... është vjershëtori më i thellë që ka shkruar në shqipet; në qoftë se kjo nuk është vënë re gjertani, shkaku është se më të shumët nuk e kuptojnë poezinë e tij, e cila me fjalë e mënyra foljesh fare të thjeshta, e shumë herë popullore, arrin të koncentrohet aq sa mundet të nxjerrë në dritë mendimet më të thella, ndjenjat më labirintike, idetë më të larta. Dhe po të këndohet Lasgushi me dashurinë, do të vërtetohet thellësia e tij e pashoqe, në mos sot, nga brezat që do të vijnë”.

Pra, si shihet, Çabej vë në plan të parë origjinalitetin e Lasgushit, të lidhurit e tij me poezinë shqipe po dhe hapin e tij në pasurimin e saj. Pra, dallimin e Lasgushit nga paraardhësit e sheh jo në gjuhën poetike, siç do të thuhet shumë herë më vonë, por në thellësitë e ideve, në ndjenjat labirintike. Shi atëherë, duke e hetuar thellësinë e vjershave të Lasgushit, Çabej e hesht tezën mbi mundësinë e leximit të gabueshëm të tij, apo të pamundësisë së leximit në mesin e konzumentit shqiptarë të poezisë, i cili më shumë i pëlqen vjershat si „Kroi i Poradecit” se sa vjershat e thellësive të ideve. Në vijim të artikullit ky problem është kapur dhe më hapur: „Po moskuptimi i lehtë, errësia e disa vjershave të tija, nuk është një e metë, përkundrazi një element i gjithë shkrimeve të thella në botë që prej poemave indiane e, nëpër Kuranin, gjer më sot. Fundi i fundit çdo thellësi është e errët. Dhe faji s´është aq´i gjeniut sa i publikut mendjeshkurtë. Vlera e mendimeve të Ça-bejt mbi vjershat e thellësive të Lasgushit do të jetë aktual edhe më vonë në rrjedhën e kohës, madje edhe sot, sepse ky grup i vjershave të poetit tonë të njohur kurr nuk është kuptuar, mirëkuptuar e interpretuar si duhet deri më sot. Mendimi më interesant në këtë artikull më bëhet ky: „Një tjetër send karakteristik për të: ky është poet lirik në kuptimin më të vërtetë të fjalës: nuk do të gjesh të ëmbla e të buta melodi; më shpesh vjershat e tija janë drama dhe shumë prej syresh tragjedi të vogla; shquan prologun, aktin e parë të dramës, kulmin e dramës, pastaj, si vala e detit e „këngës pleqërishte, bie, bie, bie, pasi pat luftuar shpirti i munduar...” Kjo tezë e thënë kaq heret mbi Lasgushin jo poet të vërtetë lirik, që duket shumë interesante si ide, nuk është zhvilluar asnjëherë në interpretimet e mëvonshme të Lasgush Poradecit, ndonëse tashti më bëhet, se po të ndiqet kjo ide në interpretim mund të japë rezultate të rëndësishme.

Eqrem Çabej, në shqyrtimin e poezisë së Lasgushit dhe të vlerave të saj, e shihte këtë poet ...„të cilin Shqipëria do t´ia falë njëherë botës”. Ky parashikim i tij nuk është realizuar as sot, por jo pse nuk ka vlera Lasgushi, po në një anë për shkaqe jashtletrare, e nga ana tjetër për shkak të problemeve që nxjerr përkthimi i suksesshëm i poezisë së tij. Që të dalë Lasgushi në botë duhet ta ketë pranë një përkthyes të lartësisë së vlerave të tij poetike.

2. (1932, Minerva, nr, 4-5)

Nonda Bulka boton një artikull të shkurtë me titull Horizonte të reja të letërsisë kombëtare, në të cilin parabolikisht don të hetojë momentin e atëhershëm të krijuesve të rinj duke u përpjekur ta lidhë këtë me momentin shoqëror të vendit dhe të kohës. Për Lasgushin shkruan: „Lasgush! nuk ka hedhur sytë rrotull tij për të parë njerinë që rjep nje-riunë, vëllanë që vret vëllanë. A nuk ka parë se si virtyti zhduket dhe thëthitet prej interesit? S´ka kuptuar se ati e do të birin për interes, se „qendra e gravitacionit” të çdo veprimi njerëzor është interesi?... Qan, lëngon dhe shfrynë poeti një dashuri të demoduar dhe anakronike. I lutet një Perëndije pa ditur mirë ku e ka banesën kjo Perëndi. Përpëlitet zall më zall dhe pastaj...”.

Si shihet nga ky apostrofim parabolik, autori don ta bërë artin një me jetën, ta vlerësojë me kritere jashtletrare, me kritere të realitetit, dhe nga poezia kërkon një ndikim të shpejtë, të atypëratyshëm, që do të thoshte ta zbriste poezinë në nivelin e pamfletit, të artikullit të gazetës.

3. (1936, Knjiga o Balkanu, I, fq. 347)

Skender Luarasi boton një artikull panoramik në serbokroatisht me titull Moderna književnost u Arbaniji (Letërsia moderne në Shqipëri), në të cilin shkruan për Lasgushin: „Nëse tashti kalojmë në letërsinë më të re shqipe, ne pa farë luhatjesh do t´ia jipnim palmën poetike poetit tonë më të ri, që quhet Lasgush Poradeci (1899), poetit të pastër dhe filozofit të merituar. Vargjet e tij të përsosura nuk pranojnë kurrëfarë vërejtjesh sa i përket formës. Më tepër me origjinë proletare, ai ka mundur të ngritet përmbi këtë jetë dhe të bëhet artist në kuptimin e plotë të fjalës, duke krijuar në njëfarë „larpurlari”, duke shpaluar në vjershat e veta botën e ndjenjave dhe të ideve. Ai kalon përtej kufijve tanë politikë. Prandaj niset të kërkojë inspirimet e veta poetike, jo vetëm në poezinë gojore shqipe, por në poezinë gojore në përgjithësi.

„Lasgushi i ka ndarë veprat e veta në cikle. Poezitë e tij erotike zënë vend në ciklin e katërt. Në mesin e kaq motiveve nga të cilët dridhen telat e lirës së tij, të përmendim nostalgjinë e shkuarjes në vjershën „Partir, c´est mourir un peu” (me shkue do të thotë me vdekë ngapak), të cilën poeti ynë e ka ndierë më shumë se çdokush tjetër.

„Duhet të theksohen edhe dy seri të poezive të tij filozofike nga të cilat njëra ka titullin „Vallja e përjetësisë” e tjetra „Vallja e vdekjes”. Si shihet autori, në një tekst konstatues prek disa nga temat e Lasgushit, motivimet dhe përsosjen e krijimit të vargjeve. Shkrimi, pra është shkruar mbas daljes së Valles së yjve.

4. (1937, Ylli i zemrës, mbasthënie)

Mitrush Kuteli, si përkujdesues me rastin e botimit të këtij libri, shkruan parathënien e librit me titull fjala e editorit, në të cilën, nga një anë jep shënime mbi veprat e Lasgushit, me rastin e botimit, shënime mbi kohën kur dhe ku janë botuar veprat e tij, mbi mënyrën e komponimit të librit, nërsa në pjesën e dytë të këtij shkrimi i bën një vështrim veprës poetike të poetit. Shkrimi i Kutelit mbi Lasgushin mbetet, edhe sot, ndër shkrimet më të plota dhe më të suksesshme. Ky është një shkrim para-frazë e veprës poetike të Lasgushit. Autori niset kryesisht nga shpalimi i formës së poezisë së këtij autori, duke e konsideruar formën si element primar në krijimet poetike, për çka do të kritikohet më vonë. Autori në një rast shkruan: „Sa për stilin ky nuk është përveç se mënyra e rradhosjes së fjalëve në vargje”. Ky përkufizim i stilit ndoshta mund të jetë edhe moto që është ndjekur në vështrimin e tij kritik. Shkrimi përqëndrohet në paradigmën poetike të Lasgushit, e kurrnjëherë në sintagmën, ndërsa edhe kur bëhet kjo bëhet në mënyrë tepër përshkruese pa e pasë gjetur deri në fund funksionalizimin e for mave në poezi dhe vlerën e tyre poetike. Kuteli përpiqet të flasë me gojën dhe me gjuhën e Lasgushit, do thënë gjatë shkrimit mrekullohet rne poetin. Prandaj, edhe interpretimi i temave dhe i problemeve që shtron poeti në poezinë e tij, bëhen duke i emëruar ato njëherë, duke i shqiptuar bashkë me poetin, për të shtrirë ndonjë koment. Janë interesante të përmenden këtu dy konstatime të këtij shkrimi: 1) „Lasgushi është poet shqiptar, i vetmi poet shqiptar, që mendon, flet e shkruan shqip”, mendim që do të gjejë diskutimi në një artikull të mëvonshëm të Kristë Malokit; dhe 2) „...kur gjendet brenda realitetit Poeti nuk është në elementin e vet pikërisht posi „albatros” i Baudelaire-it. Këto dy konstatime, sidomos ky i fundit, eksplikojnë frymën e shkrimit të Kutelit, që pos analitik, do të jetë në rradhë të parë himnizues dhe inrekullitar për poetin, edhe në rastet kur gabon thellë dhe i ik pikërisht intencës dhe programit poetik të Lasgushit. Teza se Lasgushi nuk është i lidhur me realitetin, përsëritet pavetëdijshëm edhe këtu. Ndoshta duhet përmendur edhe njëherë me këtë rast se Lasgushi nuk është një Albatros që ndihet qesharak në tokë, por një Pelikan i vetëflijuar në jetë për të tjerët. A nuk e shqipton këtë fuqishëm Lasgushi në poezinë Vdekja e Nositit?

5. (1938, Përpjekja shqiptare, nr. 18, fq. 333-350)

Rriste Maloki boton pjesën e parë të një artikulli (të dytën ndoshta s´e ka shkruar kurrë, sepse ky autor edhe me raste të tjera boton fragmente, për Naimin, bie fjala, e vijimin s´e boton tutje) mbi poezinë e Lasgushit, me titull A asht poet Lasgush Poradeci? Artikulli është i shkruar rnë shumë si shfaqje e pikëpamjeve të autorit mbi poezinë, poetin, artin e fjalës, për ta kundërshtuar shkrimin e Kutelit mbi Lasgushin, se sa si shkrim mbi poezinë e Lasgushit. Maloki ndonëse në krye të punës së vet shtron kriteret e shkrimit të mirë në kritikë: „pastrië ner qëllime, drejtësie ner gjykime dhe vërtetësië ner paraqitje” nuk u përmbahet këtyre kritereve, sepse duke u përpjekur të përhapë, përqan „mjegulla”, si u thotë ai, rreth Lasgushit, ai vetë krijon mjegulla të reja duke ikur nga teksti dhe duke u përpjekur ta shtrijë poetin tonë në shtratin e psikanalizës (psikologjisë analitike, thotë Maloki). Autori shtron pyetjen a duhet të jetë poezia qëllimore (në kuptimin e sotëm e angazhuar, që nënkupton angazhimin social?) Duke iu përgjegjur kësaj pyetjeje Maloki përpiqet të bëjë një tipizim, karakterizim të shkrimeve poetike në të shkuarën dhe në të tashmen, kohën e tij: „...ner kohna të vjetra asht shkrue poezija si mjet edukimi të personalitetit (në kuptimin e Goethes), sot priten prej sajë ma fort efekte socjale dhe kolektive”. Në këtë mënyrë Maloki nuk mund ta futë Lasgushin në këtë skeme, as si poet: Vetëdije e Kombit, as si poet social, duke pasë menduar se skema e tij i shterrë të gjitha interesimet e mundshme poetike. Kërkon poezi sociale si prodhim të kohës, ndërsa nga ana tjetër, kërkon po në këtë kohë shembëll poeti, të krahasueshëm me Gëten! Konstatimi i tij se në poezinë e Lasgushit: „...ndihet mungesa e fdo problemi shpirtënore shqiptar dhe me te bashk mungesa e një koloriti karakteristik shqiptar” është i papranueshëm.

Shkrimi i Malokit në tërësi mbetet në hijen e një konstatimi të shkruar brenda tij: „Pakt asht që Lasgushi ka hy një herë e përgjithmonë në leteraturën shqiptare e vepra e tijë kërkon prej nesh — kështu o ashtu — një studjim serjoz”.

6. (1956 (?) Lasgush Poradeci: Lirika, parathënie)

Me rastin e gjashtëdhjetëvjetorit të lindjes së poetit, më 1956 (?) në Tiranë u botua një vëllim me vjersha të zgjedhura të Lasgush Poradecit, me titull Lirika. Zgjedhjen e ka bërë Muzafer Xhaxhiu, që është dhe shkrues i parathënies me titull Disa shënime rreth jetës dhe veprës poetike të Lasgush Poradecit. Në artikulim e Xhaxhiut përmenden shumë mendime, më mirë të themi përsëriten, që ishin thënë e shkruar më para tij për veprën e poetit. Po ne do të ndalemi e t´u japim zë disave që jipen më thekshëm këtu. Së pari, autori i shkrimit të përmendur pranon dijen e gjërë letrare dhe kulturën e Lasgushit, mirëpo në një mënyrë këtë dhe e sheh si fajtorë për një mënyrë të errët të shkrimit të tij. Botëkuptimin e „errët mistiko-teozofik” të Lasgushit e sheh të formuar nga dija që kishte marrë ky poet nga filozofit idealiste të Europës. Në veprën e Lasgushit do të gjejë „ide mistike dhe fataliste” megjithqë në shkrimin e tij nuk mundohet të japë argumentime shterruese po vetëm kënaqet me konstatimet. Në thumbin e kritikës së tij janë pikëpamjet dhe idetë e vjershave të Lasgushit mbi krijimin dhe Përjetësinë. Gjithnjë në këtë frymë ai do të shkruajë: „Në poezitë filozofike për jetën, vdekjen, lëndën apo shpirtin, madje edhe në mjaft vjersha të dashurisë, ku mendimet janë të mbyllura në teozofi dhe misticizëm, forma poetike është e përdhunuar, plot artifise dhe formalizëm”.

Nga ana tjetër ky autor në shkrimin e vet ngreh në kulm vjershat e Lasgushit me motive dashurie, në të cilat ndihet mënyra e këndimit shqiptar, e krahasuar dhe e matur, tradicionalisht me këndimet e Naimit. Në këtë vijë hyjnë edhe vjershat me motive popullore. Ai përmend gjuhën poetike të Lasgushit, gjithnjë duke përfolur dhe vjershat. Përfundimi i tij është se: „Lasgush Poradeci është poet me plot gojën, „këngëtor finosh” dhe i ëmbël i natyrës dhe i dashurisë”, që është një simplifikim i çuditshëm i vlerave të Lasgushit.

7. (1965, Buletin shkencor i Institutit pedagogjik dyvjeçar të Shkodrës, fq. 3-57)

Në këtë buletin Vehbi Bala boton studimin Lidhjet letrare shqiptare-rumune, në të cilin pos tjerash shtron tezën e ndikimit të madh të poetit romantik, Mihai Emineskut në poezinë e Lasgush Poradecit. Ndikimet i sheh në temat dhe në fjalorin poetik, mirëpo argumentimet nuk janë të mjaftueshme, sepse nuk janë ndjekur sa duhet burimet e formimit dhe të dijes së Lasgushit të cilat nisin në trashëgiminë poetike shqipe në të parë, më së hetueshmi në poezinë e Naim Frashërit, dhe hapën në literaturën europiane të cilën poeti ynë mund ta lexonte në origjinal, e deri në mitologjinë e Vedave induse të cilat Lasgushi i njihte mirë që në rini.

8. (1967, Rexhep Qosja, Dialogje me shkrimtarët, fq. 135-177)

Në këtë libër gjindet studimi i Rexhep Qosjes mbi poezinë e Lasgush Poradecit. Ky shkrim u shtrohet më shumë kërkesave të një shkrimi historik-letrar se sa kritik-analitik, prandaj merret me mundësinë e gjetjes së vendit të Lasgushit në historinë e letërsisë shqipe në radhë të parë, dhe me gjendjen e poezisë së tij në relacion me poetët bashkëkohës të Europës. Intencën e shkrimit e paraqet një konstatim që është dhënë në fillim të studimit: „Lasgush Poradeci ndien si romantik, mendon si klasicist, asht i vetmuem dhe i hermetizuem shpirtnisht si simbolist dhe i kujdesshëm ndaj formës e vargut si parnasist. Asht ekliktik dhe origjinal në çdo pikëpamje”.

Ky konstatim shtrohet në formën e tezave dhe gjakohet të eksplikohet në gjithë tekstin e studimit. Rezultatet nuk dalin gjithëherë të sakta ndoshta pikërisht pse kërkohen me çdo ngulm edhe aty ku nuk mund të gjenden, nëpërmes të lidhjeve që nuk janë lidhje relevante dhe të forta. Këtë insistim me këmbëngulje të shprehur në fillim ndoshta më së miri e shpreh konstatimi antinomik i pamundshëm, i paqëndueshëm: Origjinal dhe eklektik, e sidomos i thënë pas konstatimit ku Lasgushi përafërohet me poetë të shekullit të kaluar, kryesisht frengë. I gjithë shkrimi që gjakon të ketë natyrë interpretative, përbrenda këtij studimi, ngritet mbi një varg të Lasgushit: Bukuri! tmerisht e dashur, llaftari! tmerisht e bukur, i cili varg përsëritet në çdo kaptinë të studimit, pa u pasë interpretuar asnjëherë, por duke u quajtur varg larpular, varg të cilit nuk mund t´i gjinden shpjegime të tjera pos shpjegime formale! Po të interpretohej e të kuptohej drejt ky varg në kontekstin e poetikës së Lasgushit, Qosja nuk do ta truante poetin edhe për qëndrimin e tij ndaj frymëzimit: „Tue pritë frymëzimin, poeti Lasgush Poradeci mbetet pa shkrue ma tepër, mbetet pranë variantave të të njajtit motiv(...) E nëqoftëse ndonji poet ia ka pa sherrin qëndrimit të vet mistik ndaj gjenezës së poezisë, ky asht Lasgushi”. Pra këto janë konstatime që nuk do të dilnin si të tilla sikur të ishin përfundime të analizave paraprake të vjershave të Lasgushit. Në këtë studim preket edhe problemi i sistemit poetik-filozofik të Lasgushit, dhe në këtë pikë në studimin e Qosjes Lasgushi del i dështuar, sepse autori i studimit nuk bën me kohë dinstinksionin e sistemit poetik, dhe të implikimeve filozofike që dalin nga vargjet nga doktrina filozofike, që Lasgushi s´besoj ta ketë pasur ndonjëherë ndër mend. Pikërisht kjo është rezultat i vetë metodës së Qosjes, që u afrohet veprave poetike, duke u përpjekur t´i përkthejë ato në nocione e terma që nuk janë të fushës së letërsisë. Pra, ai krijon një alegorezë të krijimeve poetike të Lasgushit. Ne studimin e Qosjes përsëritet dhe njëherë çështja e poezisë së Lasgushit dhe problemit social, i cili vetëm përsëritet si dhe në shkrime të hershme mbi këtë poet. Qosja mund të shtojë edhe këtë: Ai (poeti, S. H.) s´ka utopi sociale).

9. (1976, Mihai Emmescu, Ylli i dritës, Pasthënie).

Në mbasthenien e këtij libri Poezia e Mihal Eminescu-t, Rexhep Ismajli, pasi flet mbi poezinë e Emineskut, diskuton edhe çështjen e ndikimit të tij te poetët shqiptarë, e edhe në poezinë e Lasgush Poradecit, në kaptinën Eminescu-Asdreni-Lasgushi. R. Ismajli diskuton mendimin e Vehbi Balës dhe me argumenta të fortë e hedh poshtë duke përfunduar se poetikisht epërsia e Lasgushit ndaj Emineskut është e dukshme. Ndërsa, sa për ndikimet e tjera që do t´i ketë marrë Lasgushi përmes poezisë së Emineskut, — Ismajli thekson se poeti ynë kishte një informim dhe formim të thellë letrar, dhe letërsitë e Europës i lexonte në origjinal. është karakteristike domethë-nia e fjalisë përfundimtare të këtij teksti që shtrihet si apel, si thirrje, si kritikë: „Kjo do të thotë se komparativistët tanë ende nuk janë liruar nga koncepcionet dhe psikologjia centriste, që i vret vlerat”. Kjo shtrin kërkesën që kur flasim e shkruajmë për poezinë është mirë të nisemi përherë nga teksti konkret, të bëjmë interpretimin e tij, dhe interpretimin e figurave poetike e nocioneve, për të gjetur venfikimin e tyre njëherë brendapërbrënda sistemit poetik të autorit, e pasi të jetë bërë kjo punë, të kërkohen lidhje e përgjasime. Përndryshe, krahasimet me teza paraprake nuk i zbulojnë vlerat origjinale, japin rezultate të gabueshme të kërkimeve.

Më lartë
webmaster@letersi.com