• Hyrje
• Fortifikime nga vitet 2800 deri rreth viteve 500 p.e.r
• Fortifikime nga vitet 500 deri në 168 p.e.r. Periudha e lindjes dhe e zhvillimit të qyteteve ilire
• Fortifikimet gjatë periudhës së hershme të sundimit romak (shek. II p.e.r. — shek. I e.s.)
• Fortifikime nga vitet 300 deri në 600 (e.s.)
• Fortifikime nga viti 600 deri në 1400
• Fortifikime nga viti 1400 deri në 1478
• Fortifikime të shekujve XV-XVII
• Fortifikimet në shekujt XVIII-XIX (Periudha e pashallëqeve të mëdha shqiptare)
• Kulla dhe banesa të fortifikuara
• Kisha, manastire dhe ura të fortifikuara
• Armë dhe operacione rrethimi

PESë MIJë VJET FORTIFIKIME Në SHQIPëRI

GJERAK KARAISKAJ

FORTIFIKIME Të SHEKUJVE XV-XVII

Duke përfituar nga copëtimi feudal në Shqipëri, turqit në çerekun e parë të shek. XV, arritën të pushtojnë të gjitha viset e Shqipërisë së Ulët Bregdetare si dhe krahinën e Dibrës në pjesën verilindore të Shqipërisë dhe arritën kështu në afërsitë e Shkodrës. Jashtë kontrollit të tyre kishin mbetur vetëm viset malore të Shqipërisë, ku ndodheshin zotërimet e Dukagjinëve, Kastriotëve, Aranitëve, etj. Qe në këtë periudhë, turqit kishin vendosur në disa krahina sistemin e tyre feudal-ushtarak, duke bërë për këtë qëllim regjistrimin e tokave dhe të popullsisë, që ishte e nevojshme për vjeljen e rregullt të taksave. Nëpër qytete dhe kalatë kryesore u vendosën garnizone. Pas shtypjes së kryengritjes së Gjon Kastriotit, më 1430, u përfshi në pushtimet turke edhe krahina e Dibrës. Kështjellat që ndodheshin në zotërimet e Kastriotëve u rrafshuan përtokë, ndërsa në dy prej tyre, në Krujë dhe Sfetigrad, u vendosën garnizone ushtarake. Pas shtypjes së kësaj kryengritjeje filloi më 1431 regjistrimi i përgjithshëm i tokave dhe popullsisë. Tokat e nënshtruara të Shqipërisë u përmblodhën, më 1431, në një njësi feudalo-ushtarako-administrative më vete, që u quajt sanxhaku i Shqipërisë (Sanxhaki Arvanid), me kryeqendër Gjirokastrën. Ky sanxhak përfshinte krahinat e nënshtruara prej Çamërisë në jug deri afër lumit Mat në veri. Kishin mbetur akoma të panënshtruara krahinat veriore të Shqipërisë si dhe qytetet e pushtuara nga Venediku (Durrësi, Drishti, Danja, etj.). Në krye të sanxhakut qëndronte sanxhak beu, që ishte komandant ushtarak dhe prej tij vareshin subashët, komandantët ushtarakë të vilajeteve. Sanxhaku i Shqipërisë u nda në 10 vilajete dhe u dhanë 355 feude, të cilat quheshin (timare). Këto timare jepeshin kundrejt detyrimit të shërbimit në ushtri apo në administratë, dhe nuk ishin të trashëgueshme. Përveç ushtrisë së spahinjve, turqit kishin në kështjellat e qyteteve ushtri të rregullta të përhershme, të përbëra nga reparte të jeniçerëve. Në këtë periudhë të parë të pushtimit turk, u përdorën për vendosjen e garnizoneve të pushtuesit një pjesë e mirë e kalave të vjetra ekzistuese, ndërsa kalatë e tjera, që u gjykuan të papërshtatshme u prishën, për të mos u kthyer në qendra rezistencë të popullsisë kryengritëse. Në radhë të parë, u shfrytëzuan kalatë e qyteteve, të cilat u kthyen më vonë në qendra administrativo-ushtarake të vilajeteve si dhe disa kështjella, që kishin rëndësi të veçantë strategjikë. Kështu, në dokumente, nga kalatë ekzistuese ku kanë qenë vendosur garnizone ushtarake të pushtuesit, përmenden kalaja e Krujës, Sfetigradit, e Përmetit, Këlcyrës, Gjirokastrës, Skraparit, Mborjes, Kaninës, Beratit, Himarës, Sopotit, etj. Në disa raste, kur kalaja ekzistuese nuk i përshtatej qendrës së re administrative të vilajetit ose për qëllime të tjera ushtarake, u ndërtua dhe ndonjë kështjellë e re. K tillë është, p.sh. kalaja e Korçës e ndërtuar në terren të sheshtë, e cila përmendet në regjistrin e hollësishëm të sanxhakut të Shqipërisë të vitit 1431-32, si qendra administrativo-ushtarake e vilajetit të Korçës. Njëkohësisht u shfrytëzua dhe kalaja e Mborjes, e ndërtuar mbi një kodër të lartë në afërsi të qytetit, ndërsa kështjellat e tjera mesjetare të pellgut të Korçës, rrënojat e të cilave ruhen akoma, nuk përmenden në këtë kohë. Në këtë periudhë e rnë vonë këto fortifikime të posandërtuara shënohen në dokumente me emrin «kështjella e re» apo «qyteza e re», siç është rasti i «jenixhekalasë» (kështjella e re) pranë Bradasheshit, 5 km në veri të Elbasanit, prej së cilës sot nuk ruhet asnjë gjurmë. Vendosjes së regjimit feudal-ushtarak turk, fshatarësia shqiptare i bëri një rezistencë aktive. Vendosja e këtij regjimi shkaktoi edhe pakënaqësinë e feudalëve shqiptarë, në tokat e të cilëve u vendosën me shumicë spahinjtë. Me shpresë se do të rifitonin autonominë, feudalët shqiptarë, duke përfituar nga gatishmëria e masave fshatare, u vunë në krye të kryengritjeve të armatosura, të cilat shpërthyen menjëherë pas përfundimit të regjistrimit të tokave dhe vendosjes së spahinjve. Gjatë kësaj kryengritje u prish edhe ndonjë kala e ndërtuar nga turqit, siç është jenixhekalaja, e cila nuk përmendet në dokumentet e mëvonshme apo qyteza e re e Dukagjinit. Kryengritjet e izoluara, të udhëhequra nga feudalët, u shtypën përfundimisht në vitin 1438. Nuk kaloi shumë kohë dhe më 1443 shpërtheu kryengritja e përgjithshme e shqiptarëve nën udhëheqjen e Gjergj Kastriotit (Skënderbeut). Si rezultat i kësaj kryengritjeje dhe fitoreve të njëpasnjëshme të shqiptarëve kundër turqve gjatë viteve 1450-1453, u formua shteti i pavarur shqiptar në një territor që përfshinte pak a shumë Shqipërinë e Mesme. Në kështjellat që përfshiheshin brenda këtij territori, me përjashtim të Beratit, ishin vendosur garnizone shqiptare. Vetëm në vitin 1466, dy vjet para vdekjes së Skënderbeut, Mehmeti II, pasi dështoi në rrethimin e dytë të Krujës, mundi të rindërtojë kalanë e Elbasanit, duke qëndruar me gjithë ushtrinë në mbrojtje të saj dhe vetë në krye të punimeve. Gjatë fundit të shekullit XV, pas rënies së kalave të fundit në Shqipëri dhe sidomos gjatë shek. XVI, turqit, përveç riforcimit të kështjellave që kishin në zotërim, ndërtuan edhe kështjella të reja. Qëllimi i këtyre ndërtimeve ka qenë i ndryshëm, por kryesisht për të mbajtur të nënshtruar popullsinë e krahinave, ku ato qenë ndërtuar dhe për përhapjen dhe konsolidimin e sistemit feudal-ushtarak të timareve. Gjatë shek. XVII, kur ishte stabilizuar pushtimi turk, nuk pati veprimtari të gjerë në drejtim të fortifikimeve. Bënte përjashtim ndonjë krahinë, ku akoma në fillim të këtij shekulli nuk ishte përhapur sistemi i timareve, siç ishte sanxhaku i Dukagjinit dhe i Himarës. Në këtë periudhë u rindërtua kështjella e Dukagjinit. Udhëtari turk i shek. XVII Evlia Çelebiu, që vizitoi qytetet dhe kështjellat kryesore të Shqipërisë, na jep një të dhënë kuptimplote në këtë drejtim, kur thotë se në kalanë e Bashtovës qe rrëzuar një mur prej vërshimit të lumit dhe kishte mbetur i parindërtuar. Ndërsa gjatë shek. XVIII hapët një etapë e re në ndërtimet mbrojtëse të Shqipërisë, e cila lidhet me krijimin e pashallëqeve të mëdha shqiptare.

Ndërtimi i kalave të reja apo meremetimi i atyre ekzistuese nuk ishte kudo i njëllojtë në tokat e pushtuara prej turqve. Në krahina më të qeta, ku nuk kishte shumë kryengritje, turqit zakonisht i linin mbas dore kalatë e vjetra dhe pak ndërtonin të reja, edhe këto me materiale të dobëta. Por në Shqipëri, që ishte një vatër e përhershme krye-ngritjesh dhe një nga territoret kufitare të Perandorisë, turqit krijuan një sistem të tërë kalash, ku vendin kryesor e zinin ato ekzistueset. Fortifikimet e ndërtuara me mure guri të lidhur me llaç dhe të përforcuara mirë i quanin «kala». Të tilla ishin shumica e ndërtimeve në Shqipëri. Fortifikimet e ndërtuara me gurë e dhë të ngjeshur i quanin «hisare». Këto ndërtoheshin zakonisht në shtigjet e kalimit, në grykat dhe në kryqëzimin e rrugëve (1) . Një nga këto fortifikime ka qenë Kruja, e cila thirrej Akçe-Hisar. Kruja ishte një kala, të cilën turqit e gjetën të gatshme. Emërtimi Hisar tregon se ata nuk kishin kryer punime në të, ose kishin kryer punime plotësuese me teknikën e mureve me gurë e dhë të ngjeshura. Kjo del e qartë nga një dokument rreth viteve 1434-35, ku thuhet për Krujën se «ata që ruajnë kështjellën e gurtë (tash Hisar) përjashtohen nga tatimet... etj».

Fortifikimet e bëra me dy radhë hunjsh të thurur në formë gardhi dhe të mbushur përbrenda me dhë të ngjeshur quheshin «Palanka». Ky ishte një sistem kombëtar fortifikimi i turqve dhe u përdor prej tyre deri në shek. XVIII (2) . Përveç këtyre, ekzistonin dhe «karaule», të cilat ndërtoheshin me hunj të lartë të ngulur në tokë. që përsipër kishin një vend në trajtë çardaku prej nga vrojtonte roja (3) . Një rëndësi e madhe ju vu edhe ndërtimeve fortifikuese në bregdet, ku rrallë u ndërtuan kala të reja. Kalatë bregdetare kishin synime të ndryshme, si kontrollin e tregtisë, ndalimin e nxjerrjes fshehurazi të drithit dhe furnizimin me armë të kryengritësve shqiptarë, për t´i pasur si bazë kundrejt synimeve të tyre për pushtimin e Italisë, për t´u mbrojtur nga fuqitë detare perëndimore dhe më së fundi edhe për të shfrytëzuar pyjet e pasura bregdetare për ndërtimin e anijeve. I gjithë ky sistem fortifikimi duhej të shërbente si kundër armikut të brendshëm ashtu edhe kundër armikut të jashtëm. Sipas rëndësisë së territorit të pushtuar, parapëlqeheshin dhe tipat e ndryshëm të fortifikimeve. Në vendin tonë pak dëshmi kemi për fortifikime druri të tipit «Palanka». Një të tillë e gjejmë të shënuar në një hartë të shek. XVII, në Kabash të Pukës. Kështjellat kryesore pajiseshin me artileri. Qysh në gjysmën e parë të shek. XV, përmenden në dokumente artilierë, që shërbenin në kala të ndryshme. Nga fundi i shek. XVI, Shkodra ishte qendra kryesore e prodhimit të topave, prej nga furnizohej një pjesë e mirë e kalave të Shqipërisë dhe Maqedonisë Perëndimore. Kalatë ruheshin nga garnizone të përhershme si dhe nga persona që u ishin dhënë timare dhe bënin roje në to. Në qoftë se një timar u ishte dhënë dy ose më shumë personave, ata bënin roje me radhë, duke plotësuar detyrën e një personi të vetëm. Personat, që u ishte ngarkuar mbrojtja e një kalaje, mund të banonin brenda saj (kishin shtëpitë e tyre) (kalaja e Krujës), por mund të banonin edhe në fshatrat përreth apo në qytete që ishin relativisht larg prej saj (4) . Në disa dokumente përmenden «rezervistë» të kalasë Jenixhe (Bradashesh) ose se si zejtarët e qytetit të Elbasanit ishin ngarkuar të mbronin kalanë e Durrësit dhe Bashovës nga «flota e kaurëve», (veneciane), kundrejt heqjes së detyrimeve (v. 1604 (5) ). Por kishte dhe trupa të posaçëm të caktuar për mbrojtjen e kalave, të cilët thirreshin «myselimë». Për ndërtimin e kalave të reja turqit merrnin angari popullsinë e zonave përreth, e cila për këtë arsye dhe për të mos lejuar stabilizimin e administratës turke, hidhej shpesh në kryengritje për të kundërshtuar ndërtimin e kalave në krahinat e tyre. Kalatë e reja kishin në të shumtën e rasteve forma të rregullta gjeometrike, që u përshtateshin më tepër qëllimeve të tyre ushtarake për vendosjen e garnizoneve si dhe terrenit të sheshtë, ku ndërtoheshin shumica prej tyre.

Një nga kalatë më të mëdha të rindërtuara nga turqit në shek. XV, është ajo e Elbasanit (6) .

Fig. 146a — Kalaja e Elbasanit. Kullë në skajin JL.

Fig. 146b — Kalaja e Elbasanit. Frëngji topi.

Në vitin 1466, sulltan Mehmeti II, pasi dështoi në fushën e madhe për pushtimin e Krujës (rrethimi i dytë), la aty një ushtri rrethimi nën komandën e Ballaban Pashës dhe ri-ndërtoi për një periudhë prej 25 ditësh, mbi gërmadhat e një qyteti të vjetër, kalanë që e quajti el-basan, që do të thotë «sundues i vendit» (7) . Rindërtimi i kalasë së Elbasanit, kishte një rëndësi të madhe strategjike për turqit, pasi ndodhej në zemër të Shqipërisë, mbi rrugën ushtarake-tregtare që kalonte nëpër luginën e Shkumbinit dhe pranë Krujës e Durrësit, që ishin pikësynimet e tyre më të afërta. Gjatë rindërtimit u ndoq me për-pikëri planimetria ekzistuese e një kalaje të rrënuar të ndërtuar qysh në shek. IV të e.s. dhe u shfrytëzuan traktet e mureve, që ruheshin akoma në këmbë. Kështu, kalaja pas përfundimit kishte formë drejtkëndëshe me përmasa 308x348 m dhe përforcohej nga 26 kulla. Forma planimetrike e kullave ishte e njëjtë me ato të periudhës së vonë antike. Muret përshkoheshin nga tri hyrje, të cilat më vonë u quajtën: «porta e pazarit»,

Fig. 146c — Kalaja e Elbasanit. Hyrja e Pazarit.

hyrja nga ana jugore, e cila përshkonte një kullë drejtkëndëshe; «porta e jeniçerëve» (hyrja nga ana perëndimore) dhe «porta e Ahmedajt», ajo nga lindja. Këto dy të fundit mbroheshin nga një çift kullash në formë patkoi. Rreth mureve qe hapur një kanal rreth 3 m i thellë, i cili mbushej me ujin e lumit të Zaranikës. Gjurmët e ekzistencës së këtij kanali ruheshin akoma deri në fillim të shek. XX. Muret e vitit 1466 dallohen qartë nga muret e shek. të IV të e. s. si dhe nga riparimet e mëvonshme. Ato janë të mbushura në faqet e jashtme me copa tullash dhe nganjëherë edhe me fragmente arkitektonike të gjetura në vend nga rrenimet e qytetit të Skampinit. Copat e tullave janë futur midis fugave të gurëve pa ndonjë rregull të caktuar. Rrallëherë janë përdorur në formë fragmentare dekoracione me tulla, që të kujtojnë ato bizantine

Fig. 147 — Dekoracion me tulla, Elbasan.

si harqe të kufizuara me kornize tullash të vendosura në formë dhëmbësharre etj. Kjo duket qartë sidomos në dy dritaret dekorative në kullën e qoshes juglindore. Gjithashtu, për të rritur stabilitotin e mureve, u përdorën brezat e drurit. Në pjesën e sipërme të murit u ndërtuan bedenat. Muri i bedenave kishte një trashësi prej 0,60 m, duke lënë për kalimin e rojeve një shteg me gjerësi 2,40 m. Gjurmë të vetë bedenave janë konstatuar në të dyja anët e kullës juglindore dhe në murin verior të kullës jugperëndimore. Kullat e qosheve kanë qenë dykatëshe dhe mbuloheshin me çati konike me tjegulla. Trarët e dy-shemesë së katit të dytë vendoseshin në formë radiale, duke u mbështetur në njërin skaj mbi një bazament të madh katërkëndësh 2,10x2,10 m, të ndërtuar me mur guri dhe në skajin tjetër mbi një dhë-mbëzim të krijuar në anën e brendshme të murit të kullës. Të dyja katet komunikonin me shkallë të brendshme druri. Por kthina e katit II komunikonte direkt edhe me shtegun e kalimit të rojeve nëpërmjet një porte të formuar me qemer tullash të hapur në murin e brendshëm të kullave. Për t´i mbrojtur më mirë këto porta, në të dyja anët e tyre, muri i bedenave në vendet e bashkimit me kullat ka qenë më i lartë, gjë që realizohej nëpërmjet shkallëzimeve. Kthina e shkallëve në kullat e qosheve ndriçohej nga tri dritare. Në anën e jashtme, dritaret përfundonin me një të çarë të ngushtë 0,20 m dhe me lartësi 1,20 m, ndërsa nga brenda gjerësia e tyre arrinte 0,90-1,00 m. Pragu i këtyre dritareve bie me pjerrësi nga brenda, për të realizuar një shpërndarje më të mirë të dritës. Kullat ndërmjetesë e në formë patkoi kanë qenë të pambuluara, me sa duket, nga gjurmët e ruajtura deri sot. Përjashtim bën kulla-portë në mesin e murit jugor, mbi të cilën ka qenë ndërtuar një faltore islame pa minare në madhësinë e sipërfaqes që zë vetë kulla. Muret e kësaj faltoreje, sot e rrënuar, bashkë me murin e jashtëm të kullës kanë qenë ndërtuar me teknikën bizantine «kluazonazhë». Kullat u pajisën edhe me frëngji për topa. Çdo kullë kishte nga tri frëngji, që kontrollonin drejtimet kryesore. Më mirë, janë ruajtur frëngji në kullën jugperëndimore. Në plan frëngjitë kanë formën e një trekëndëshi me bazë nga ana e brendshme e kullës. Në anën e jashtme, ato përfundojnë me një hapje drejtkëndëshe me gjersi 0,60-0,70 m, ndërsa nga brenda gjerësia e tyre arrin 0,80-1,00 m. Frëngjitë e kullës jugperëndimore në anën e brendshme formohen me harqe tullash, ndërsa në thellësi krijohet një trompë nëpërmjet gurëve që dalin konsol mbi njëri-tjetrin dhe të kujtojnë elementet stalaktite në trompat mbështetëse të kupolave të xhamive.

Fig. 146a — Kalaja e Elbasanit. Kullë në skajin JL.

Pas përfundimit të kalasë së Elbasanit, Mehmeti II la aty një garnizon të përbërë nga 400 jeniçerë dhe me pjesën tjetër të ushtrisë u kthye për në Adrinapojë (Edrene). Kalaja e Elbasanit u kthye më vonë në një nga bazat ushtarake më të rëndësishme të Perandorisë Osmane në Shqipërinë e Mesme. Këtë e tregon dhe fakti që prej këtej u nis, më 1501, sanxhakbeu i Elbasanit me ushtrinë e tij për pushtimin e kalasë së Durrësit.

Një kështjellë tjetër e ndërtuar po në Shqipërinë e Mesme, pranë Krujës, është kalaja e Prezës (8) . Ajo kishte për qëllim të mbante nën kontroll një zonë kryengritjesh të përhershme, siç ishte territori rreth Krujës, si dhe të ruante rrugën e rëndësishme që lidhte Shkodrën me Durrësin dhe Krujën.

Kështjella është ndërtuar në një nga majat e një vargu kodrinor, që kufizon fushën e Tiranës në anën veriperëndimore.

Ajo ka formën e një pesëkëndëshi të çrregullt me kulla të rrumbullakëta në katër nga qoshet e tij dhe me një kullë drejtkëndëshe pranë mesit të njërit prej mureve.

Fig. 148a — Pamje e kalasë së Prezës.

Fig. 148b — Planimetria e kalasë së Prezës.

Kjo kullë ka shërbyer edhe si porta e vetme e kështjellës, ndërsa një dalje e vogël katërkëndëshe, që luante rolin e një kullë, ndodhet në murin perëndimor. Për të kontrolluar të vetmen qoshe të pesëkëndëshit, që nuk është pajisur me kullë, ka qenë ndërtuar një ballkon i vogël që mbështetej mbi një sistem konsolash të lidhur me harqe tullash. Gjurmët e një ballkoni të tillë janë ruajtur edhe në murin perëndimor.

Fig. 149a — Kalaja e Prezës. Kulla JP. Planimetria.

Fig. 149b — Kalaja e Prezës. Kulla VP. Pamje.

Fig. 149c — Kalaja e Prezës. Muri perëndimor i kështjellës.

Kalaja ka një gjatësi prej 80 m dhe gjerësi 50 m. Në oborrin e saj ndodhet një sterë e madhe, ndërsa mbi portë, në një fazë të dytë, është ndërtuar një xhami. Lartësia maksimale e ruajtur e mureve arrin në 6,40 m, ndërsa kullat në trajtë cilindrike me faqe vertikale ngrihen vetem 0,50-0,60 m mbi lartësinë e tyre. Trashësia e mureve është 1,30-1,40 m, Në pjesën e sipërme ato kanë qenë kurorëzuar me bedena. Nga disa gjurmë të ruajtura del se lartësia e tyre ishte 1,70 m, ndërsa muri mbi të cilin mbështeteshin l m. Për të çuar në shtegun e rojeve janë ndërtuar shkallë të gurta. Një shkallë e tillë ruhet në murin jugor, ajo është ndërtuar pjesërisht brenda trashësisë së murit.

Furnizimi i shtegut të rojeve me ushtarë realizohej edhe nëpërmjet portave të kateve të dyta të dy prej kullave. Kjo kuptohet lehtë dhe nga prania e një palë shkallëve pranë kullës 1, të cilat të çonin nga sheshi i pushimit para portës në shtegun e rojeve. Kullat kanë qenë dykatëshe dhe me sa duket të mbuluara me çati konike me tjegulla. Katet ndaheshin me dysheme dërrase, trarët e të cilave mbështeteshin në një dhëmbëzim të brendshëm të murit. Secila kullë kishte dy ose tri frëngji topash.

Fig. 150a — Frëngji topi në kështjellën e Prezës. Pamje nga brenda.

Fig. 150b — Frëngji topi në kështjellën e Prezës. Pamje nga jashtë.

Frëngjitë, në pjesën e brendshme kanë formën e një dritareje të mbuluar me hark tullash. Pjesa e jashtme e kësaj dritareje është mbyllur me një mur të hollë (0,22 m), në të cilin është hapur një vrimë e rrumbullakët me diametër 0,30 m, ku vendosej gryka e topit. Në anën e jashtme, frëngjitë janë dekoruar me disa rrathë koncentrikë tullash, ku vërehet edhe ndonjë rresht me tulla të vendosura në formë dhëmbësharre. Brenda këtyre rrathëve janë vendosur tulla radiale, të cilat kufizojnë vrimën rrethore. Kështu, në përgjithësi, nga jashtë frëngjitë kanë pamjen e një rozete. Edhe në faqet e jashtme të mureve të kullave janë përdorur tulla për dekorin. Më e pasur në këtë drejtim është kulla 1, e cila është dhe më e ekspozuar kundrejt syrit të vizitorit. Përveç frëngjive, që janë trajtuar në formën e rozetave, janë përdorur breza dekorativë prej tullash të vendosur në formë zigzage e të kufizuara me dy rreshta paralele apo breza të punuar me teknikën «kluazonazh». Në pjesët e mureve, midis brezave, janë përdorur copa tullash të futura midis gurëve. Portat e kullave janë trajtuar në përgjithësi me harqe rrethore tullash, të rrethuara me bordurë, ndërsa në kullën I është përdorur harku i tipit majë lundre (islamike). Fusha e harkut këtu është dekoruar me tulla të vendosura zigzag, në rreshta vertikale dhe horizontale. Në pjesët e tjera të kalasë, përveç frëngjive, nuk ka përdorim të tullave për qëllime dekorativë.

Porta e vetme

Fig. 151 — Prezë. Hyrja e kështjellës.

e kështjellës përshkon një kullë drejtkëndëshe të brendshme. Kthina e hyrjes është mbuluar me një qemer cilindrik, ndërsa në dy muret anësore ndodhet nga një kamare edhe këto të formuara me qemere cilindrike. Në anën e jashtme, porta është trajtuar me kujdes nga ana dekorative. Vetë hyrja është mbuluar me një hark të shtrirë. Mbi të ndodhet një hark rrethor me tulla, që mbështetet mbi dy pilastra të cilat dalin pak nga muri dhe akoma më lart ndodhet një hark «majë lundre», që mbështetet gjithashtu mbi dy pilastra, të cilat theksohen në formë dhëmbëzimi nga të parat. Të gjitha këto elementë përfshihen brenda një fushë drejtkëndëshe. Prej tyre, vetëm harku i mesit prej tullash luan një rol konstruktiv, pasi s´është tjetër veçse konturi i qemerit cilindrik që mbulon kthinën e hyrjes. Porta ka qenë dyflegërshe dhe sigurohej nga brenda me një tra me prerje drejtkëndëshe, që lëvizte horizontalisht brenda një zgavre në shpatullën e majtë të hyrjes, ndërsa në krahun tjetër, përballë saj, një zgavër e cekët shërbente për fiksimin e traut, kur mbyllej porta. Mënyra e ndërtimit dhe e dekoracionit tregojnë se kjo kala nuk është ngritur me aq ngut sa kalaja e Elbasanit. Nga ana tjetër, muret e saj të holla nuk janë llogaritur për t´i rezistuar një rrethimi të gjatë dhe përdorimit të artilerisë. Nuk njihet data e saktë e ndërtimit të saj. Humanisti shqiptar Barleti (9) thotë se gjatë rrethimit të parë të Krujës ajo ishte e rrënuar dhe e braktisur. Edhe më parë se kjo kohë, në regjistrin turk të vitit 1431-32, nuk përmendet në këtë zonë ndonjë kala tjeter, përveç asaj të Krujës, madje nuk figuron në regjistër as fshati Prezë, megjithëse fshatrat pranë tij përmenden. Për herë të parë, kalaja në funksion përmendet në një relacion anonim të vitit 1570. Autori i këtij relacioni thotë se këtë kështjellë «nuk ka shumë kohë që e ndërtuan turqit» (10) . Por si duket, koha nuk ka qenë aq e afërt sa të mbahej mend me saktësi. Elemente të tjera të arkitekturës na ndihmojnë për ta ngushtuar këtë datim. Kryesore janë frëngjitë për topa, të cilat janë të një tipi relativisht të hershëm dhe zor se mund të jenë përdorur në vazhdim të shek. XVI.

Frëngji të tilla, të trajtuara në anën e jashtme, me tulla në formë rozete, turqit kanë ndërtuar në kalanë e Smederevos (Serbi), në vitin 1480 (11) . Edhe trajtimi i jashtëm me breza dekorativë tullash i kullave të Smederevos është shumë i ngjashëm me atë të kalasë së Prezës. Nga fundi i shek. XV datohen frëngjitë e këtij tipi dhe në kalanë Ram, pranë Smederevos, si dhe në Gollubac (12) .

Pra, nga të gjitha arsyet e përmendura më sipër, koha më e mundshme e ndërtimit të kësaj kështjelle është periudha pas rënies së Krujës (1478) deri nga fillimi i shek. XVI (13) . Në këtë periudhë turqit ndërmorën punime fortifikuese edhe në disa kala të tjera të kësaj zone, si në Petrelë dhe Ndroq.

Një formë të rregullt gjeometrike ka dhe kalaja e Tepelenës (14) . Në vitin 1492, kur sulltan Bajaziti II sulmoi Himarën, në Tepelenë. sipas dëshmisë së E. Çelebiut, ndodhej një kala, ku ishin strehuar kryengritës shqiptarë dhe venedikas. Me materialin e saj, qe u prish gjatë rrethimit, turqit ndërtuan një kështjellë garnizoni pranë së parës. Ajo ruhet akoma brenda kalasë të ndërtuar disa shekuj më vonë nga Ali pashë Tepelena. Kështjella ka formë katërkëndëshe, në përmasa 56x40 m, me dy kulla të rrumbullakëta në anën perëndimore.

Fig. 152a — Kalaja e Tepelenës. Kështjella e shek. XV. Pamje.

Fig. 152b — Kalaja e Tepelenës. Kështjella e shek. XV. Planimetria.

Kullat ruhen në një lartësi prej 5 m dhe kanë një diametër të jashtëm prej 10 m. Siç e përshkruan edhe Çelebiu, kalaja në fjalë ka dy hyrje, njëra ndodhet në mesin e murit perëndimor dhe tjetra në atë lindor. Muret në gjendje të rrënuar kanë një trashësi prej 1,5 m dhe kanë qenë ndërtuar me gurë të lidhur me llaç të bollshëm.

Mbi hyrjen veriore ka qenë ndërtuar një xhami, prej së cilës ruhet bazamenti i minares në krahun e majtë të saj. Ashtu si në Elbasan, xhamia është ndërtuar me teknikën «klauzonazh». Në të njëjtën mënyrë është trajtuar edhe një pjesë e murit të kalasë pranë xhamisë.

Menjëherë pas pushtimit të Durrësit, në 1501. turqit morën masa për ngushtimin e kalasë së madhe dhe gjysmë të rrënuar të këtij qyteti, në mënyrë që ta kishin më lehtë për ta mbajtur me më pak forca. Kështu, në tetor të vitit 1502, u hapën themelet në mes të qytetit për ndërtimin e një muri tërthor, që veçonte një të pestën e kalasë së vjetër, duke filluar nga kështjella katërkëndëshe në lartësinë «59», deri në breg te detit. Për këtë qëllim u ngritën rreth 700-800 furra të vogla gëlqereje në Ndroq dhe fshatra të tjera të rrethit të Durrësit, u thirrën mjeshtra ndërtimi nga shumë krahina dhe punuan rreth 8000 puntorë. Muri i ri

Fig. 153 — Fortifikimi i fillimit të shek. XVI. Durrës.

kishte një gjatësi prej rreth 250 m dhe përforcohej nga tri kulla katërkëndëshe. Kulla e mesit përshkohej nga hyrja kryesore e qytetit, ashtu si dhe në kalanë e Elbasanit. Kjo u quajt më vonë «Porta e madhe»,

Fig. 154 — «Porta e Madhe», Durrës.

ndërsa hyrja në murin juglindor njihej me emrin «Porta e detit». Por prej tyre sot nuk ka mbetur gjurmë. Nga muri i ndërtuar në periudhën turke ruhet pjesa në veriperëndim të «Portës së madhe», me një kullë katërkëndëshe si dhe gjurmët e një kullë tjetër katërkëndëshe në lindje të saj. Nga sa mund të gjykohet prej çfarë ka mbetur nga këto ndërtime, mund të arrihet në përfundimin se muri ka pasur një trashësi prej 3,00-3,50 m, mbi të cilin ngrihej muri i bedenave me gjerësi 0,80 m. Vetë bedenat kanë pasur një lartësi prej 1,35 m dhe hapësira midis tyre ishte 0,65 m. Në pjesën e sipërme ato mbuloheshin me tulla të vendosura në formë çatie. Në njërin nga bedenat pranë «Portës së madhe» është hapur një frëngji shigjetë. Muri përforcohej me breza druri dhe ishte ndërtuar me një muratorë të çrregullt, me gurë të marrë nga ndërtimet më të vjetra, midis të cilëve takohen shpesh copa tjegullash. Nuk kanë munguar edhe fragmente arkitektonike e mbishkrime të murosura në faqet e jashtme. Kullat rreth 5x5 m kanë pasur një trashësi muresh prej 3 m dhe ndaheshin në tri kate. Pjesa e sipërme e tyre mbulohej me çati me katër kullime, katet ndaheshin nga njëri-tjetri me dysheme druri. Me përjashtim të katit I, që qe më i lartë, katet e tjera kishin një lartësi prej rreth 2,15 m. Kati i parë ishte i verbër kundrejt ambientit të jashtëm, ndërsa katet e dyta qenë pajisur me frëngji për topa. Frëngjitë janë mbuluar me qemere trungkonike me muraturë guri dhe vijnë duke u ngushtuar në pjesën e jashtme, si frëngjitë për topa të kalasë së Elbasanit, duke pasur pothuaj të njëjtat përmasa.

Dy katet e sipërme kishin një komunikim të dyfishtë nga brenda dhe nga jashtë. Nga brenda ato komunikonin nëpërmjet një shkalle guri të futur brenda trashësisë së murit të prapmë të kullës, ndërsa nga jashtë nëpërmjet një shkalle që i mbështetet murit rrethues në pjesën e brendshme të fortifikimit. Shkalla kishte shesh pushimi në nivelin e portës së katit II, ndërsa kati III, i cili kishte dhe një portë nga ana e brendshme, komunikonte nëpërmjet shtegut të rojes. Kjo zgjidhje lehtësonte furnizimin e shpejtë me trupa dhe municion të kthinës së artilerisë në raste rreziku. Portat e kullave janë mbuluar me arkitrarë druri. Hyrja kryesore e kalasë,. «Porta e Madhe», përshkonte një kullë katërkëndëshe me përmasat e kullave të tjera të murit, e cila, si ato, dilte krejtësisht nga muri. Kjo hyrje ka pasur dy porta të formuara me qemer cilindrik dhe një kat që ngrihej mbi kthinën e hyrjes. Në përgjithësi, kullat ngrihen pak mbi nivelin e bedenave. Duke qenë një kala bregdetare, që kërcënohej vazhdimisht nga flotat e fuqive perëndimore të pajisura me artileri, kemi një trashësi më të madhe të murit të ndërtuar rishtas.

Megjithatë shohim se fare pak janë pasqyruar arritjet e arkitekturës ushtarake të kohës lidhur me përparimin e metodave dhe mjeteve të sulmit dhe në mënyrë të veçantë zhvillimit të artilerisë. Kurtinat dhe kullat janë të tipit të vjetër; përpjekje janë bërë vetëm për të u]ur lartësinë e këtyre të fundit. Në vazhdim të shek. XVI u bënë përshtatje edhe në murin ekzistues jugperëndimor të kalasë, si veshja e kullave në anën e jashtme, duke i dhënë pak a shumë formën e bastioneve si dhe ndërtimi mbi to i bedenave të përshkuara nga frëngji apo parapeteve të këtij tipi.

Kalaja më e rëndësishme bregdetare, që ndërtuan turqit në territorin e vendit tonë, është ajo e Vlorës. Kjo ndodhej në bregdet, pranë skelës së sotme të qytetit, rreth 150 m nga buza e detit.

Fig. 155 — Pamje e kalasë së Vlorës. Gravurë.

Ndërtimi i kalasë në këtë largësi kishte për qëllim të zgjaste distancën e mundshme të qëndrimit të anijeve armike dhe për pasojë të pakësonte efektshmërinë e zjarrit të artilerisë së tyre.

Nga kalaja e Vlorës sot nuk ruhet asnjë gjurmë mbi tokë, pasi më 1905, gurët e saj u përdorën për të shtruar rugën Vlorë-Skelë. Por nga përshkrimet e E. Çelebiut dhe nga një studim krahasues dhe interpretues i të dhënave të grumbulluara, i bërë kohët e fundit (15) , mund të përfytyrohet deri diku me saktësi pamja e saj. Kalaja ka pasur në plan formën e një tetëkëndëshi të rregullt, me gjatësi brinjësh 90 m dhe një sipërfaqe prej 3,50 ha.

Fig. 156 — Kalaja e Vlorës. Rikonstruksion.

Fig. 156a — Kalaja e Vlorës. Gravurë.

Shkallët, që shërbenin për t´u ngjitur në shtegun e rojeve, ishin vendosur pranë kullave të këndeve, të drejtuara në të kundërt të tyre për t´i dhënë përparësi ngjitjes mbi mure. Kalaja kishte dy porta të vendosura përballë njëra-tjetrës në veri dhe jug. Që të dyja përshkonin nga një kullë katërkëndëshe dykatëshe, të mbuluar me çati me katër kullime. Kullat-portë dilnin plotësisht nga kurtinat dhe ishin më të larta se këto të fundit, ashtu si dhe kullat poligonale të qosheve. Një hyrje e vogël, që përshkonte trashësinë e murit, ndodhej nga ana e detit.

Portat e dy hyrjeve kryesore, sipas dëshmisë së Çelebiut, ishin të tipit urë dhe komandoheshin nga katet e dyta të kullave nëpërmjet të një sistemi makarashë dhe zinxhirësh. Sigurisht që këto porta nuk mbulonin kanalin me ujë që rrethonte kalanë, i cili ishte mjaft i gjerë dhe larg tyre, por me sa duket kapërcenin ndonjë hendek të thatë që ishte hapur për të krijuar një mbrojtje të dytë të portave. Ndërsa urat e palëvizshme, që lidhnin dy brigjet e kanalit, megjithëse ndodhen pranë hyrjes, janë të spostuara kundrejt aksit të tyre. Ndryshe ato do të ishin jo vetëm mjet që lehtësonte komunikimin e garnizonit të kalasë, por edhe rrezik në rast rrethimesh. Në pjesën e brendshme të kalasë, pranë murit që shikonte nga deti, ndodhej kryekulla ose donzhoni. Kjo ishte një kullë cilindrike masive, që mbizotëronte mbi të gjitha ndërtimet e tjera me lartësinë e saj të madhe. Kulla ishte 7-katëshe dhe mbulohej me një kupolë të veshur me plumb mbi një tambur të ulët poligonal. Përveç frëngjive të shumta për topa, që kishte vetë kulla, këta të fundit vendoseshin edhe mbi platformën që krijohej rreth tamburit deri tek muret e jashtme. Brenda kullës gjendeshin komanda e kalasë, magazinat, etj. E vendosur pranë detit ajo shërbente njëkohësisht për vrojtim dhe për të penguar afrimin e anijeve armike. Muret e kësaj kullë kanë qenë ndërtuar me gurë te punuar me kujdes. Kryekulla e kalasë së Vlorës, nga përmasat, funksioni dhe mënyra e ndërtimit është e ngjashme me Kullën e Bardhë në Selanik, kullën e Rumeli-Hisarit, kullën qendrore në «Kastel de Mare» në Modon, etj.

Mungesa e tregut dhe e haneve tregon për karakterin thjesht ushtarak të këtij fortifikimi, ku në shek. XVII ndodhej një garnizon prej 400 ushtarësh. Kalaja e Vlorës u ndërtua me urdhër të sulltan Sulejmanit, që erdhi në Vlorë me 1531, për ta pasur atë si bazë ushtarake dhe kantier ndërtimi anijesh luftarake për zbarkimin në Pulje të Italisë. Janë interesante përshtypjet që u ka bërë kjo kala disa studiuesve të shekullit të kaluar, që patën mundësi ta shohin atë akoma në këmbë.

Dijetari J. G. Hahn thotë se «kjo kala e tradhton arkitektin turk», ndërsa një vizitor tjetër e quan atë «Kala veneciane».

Ka mundësi që në ndërtimin e kësaj kalaje të kenë marrë pjesë dhe arkitektë venecianë. Për kryekullën vizitori më i hershëm i saj, E. Çelebiu, thotë se e ndërtoi arkitekt Sinani, autori i Kullës së Bardhë të Selanikut, që, siç dihet, ka qenë me origjinë shqiptare. Gjatë kësaj periudhe u bënë rindërtime edhe në kalanë e Kaninës, e cila duhej të mbante të nënshtruar zonën kryengritëse përreth. Deri në shek. XVII. mbi një nga portat e kësaj kalaje, sipas dëshmisë së Çelebiut, lexohej mbishkrimi «Sulltan Sulejmani e meremetoi...» Kalaja e Vlorës ishte një nga ndërtimet ushtarake më të arritura të Perandorisë Turke, saqë Çelebiu shkruan se «ata që s´kanë parë fortesat e Sekedinit, Benderit dhe Vlorës, nuk kanë dijeni mbi mjeshtrinë e osmanëve».

Shekullit të XVI i përket dhe ndërtimi i kalasë së Peqinit (16) në afërsi të Elbasanit. Ajo u themelua për të siguruar rrugën Elbasan-Kavajë-Durrës-Bashtovë nga kryengritësit shqiptarë. Kalaja e Peqinit është një fortifikim i vogël i ndërtuar në terren fushor në formë katërkëndëshi kënddrejtë me përmasa 57x51 m. Në fazën fillestare ajo kishte katër kulla cilindrike në qoshet dhe një portë, që përshkonte njërin nga muret.

Fig. 157 — Kalaja e Peqinit. Pamje.

Në mesin e njërit nga muret ndodhet një e dalë e cekët drejtkëndëshe (1,00x9,50 m), si në Kalanë e Prezës. Muret kanë një trashësi prej 1,40-1,50 m dhe janë ndërtuar me gurë lumi të lidhur me llaç të bollshëm e të përfocuar me breza druri me seksion rrethor. Shkallët që të çonin në shtegun e rojes janë ndërtuar brenda trashësisë së murit. Sipas gjurmëve të ruajtura, në secilin mur ka pasur nga dy palë shkallë të vendosura në formën e shkronjës V, që të çonin në drejtim të kullave të qosheve. Shkallët nisnin nga një shesh pushimi i përbashkët, me lartësi 1.30, mbi të cilin ngjiteshe me shkallë druri. Vetëm pranë njërës nga kullat, shkallët janë vendosur në një krah. Muret kanë qenë të larta rreth 5 m, të ndërtuara mbi themele të cekëta. Në pjesën e sipërme ato kanë qenë pajisur me bedena, të cilët kishin një lartësi prej 1,10 m. Mbi parapetin l m të lartë hapësira midis bedenave ishte rreth 0,80 m.

Porta e vetme e kalasë ka qenë e mbuluar me një hark tullash të rrethuar me kornize. Korniza me tulla është në një plan me vete murin, ndërsa harku futet 4-5 cm brenda tij. Kullat kanë qenë rreth 1 m më të larta se kurtinat. Ato ndaheshin në tri kate, kati i poshtëm mjaft i ulët (1,40-1,50 m), shërbente si depo, kati i dytë, me një lartësi 2,50 m ishte pajisur me frëngji të ngushta shigjetë që shërbenin njëkohësisht edhe për ndriçimin e ambientit. Të tria katet ndaheshin me dyshe-me dërrase dhe komunikonin me kalanë nëpërmjet dy portave, në katin II dhe në katin III, kjo e fundit ko-munikonte me shtegun e rojes. Katet e treta kanë qenë pajisur me nga tri frëngji topash. Frëngjitë ngushtoheshin nga ana e jashtme dhe përfundonin në formën e një dritareje të mbuluar me hark tullash. Frëngjitë për topa të Peqinit ndryshojnë krejtësisht nga ato të Prezës. Pjesën e jashtme e kanë më të gjerë nga frëngjitë e kalasë së Elbasanit.

Portat e katit të poshtëm të kullave formoheshin nga një hark sektorial, mbi të cilin ndodhej një hark rrethor tullash që s´ishte gjë tjetër veçse fillimi i qemerit me tulla të korridorit të hyrjes. Ai ka një gjatësi prej 1,50 m dhe gjerësi prej 1,10 m. Muret anësore të tij janë ndërtuar vetëm me gurë, ndërsa qemeri me tulla. Kullat e rrumbullakëta të qosheve kanë pasur një diametër të brendshëm prej rreth 5,50 m dhe trashësi muresh të barabartë me kurtinat 1,40-1,50 m.

Mbi portën e kalasë, ashtu si në Elbasan, ka qenë ndërtuar një «xhami» pa minare (Mesxhide), e cila përmendet nga Çelebiu në shek. XVII.

Në periudhat e mëvonshme kalaja ka pësuar disa rindërtime

Fig. 158 — Kalaja e Peqinit. Planimetria.

siç është krijimi i disa kthinave të brendshme. Janë shtuar kulla poligonale dhe është hapur një portë në murin verilindor; është shtuar një kullë poligonale dhe një kullë katërkëndëshe në murin veriperëndimor dhe vetë kullat e qosheve janë kthyer në poligonale. Këto të fundit janë pajisur me frëngji të mëdha topash si dhe frëngji pushkësh. Të gjitha këto rindërtime janë kryer pas vizitës së Çelebiut, domethënë gjatë shek. XVIII-XIX. Duke qenë një kala e dorës së dytë dhe e dobët për kohën që u ndërtua, Peqini nuk përmendet në dokumentet e shek. XVI. Kështu që koha e ndërtimit të saj mund të përcaktohet kryesisht nga krahasimi me kalatë e tjera të kësaj periudhe. Forma planimetrike dhe sidomos dalja katërkëndëshe midis murit verilindor e afron atë me kalanë e Prezës, ndërsa frëngjitë për topa ngjasojnë më tepër me ato të Durrësit. Me këto të fundit e afron edhe mungesa e përdorimit të dukshëm të copave të tullave në mure ose e një teknike më të rregullt me tulla. Në kohën e Çelebiut nuk mbahej mend koha e ndërtimit të kësaj kalaje, fakt që do të përjashtonte së paku shek. XVII. Kështu që mbetet si periudhë më e mundshme e ndërtimit të saj gjysma e parë e shek. XVI.

Nga fundi i shek. XVI u ndërtua dhe kalaja e Ishmit (17) . Ajo ndodhet mbi një kodër në lindje të fshatit Ishëm.

Fig. 159a — Kalaja e Ishmit. Pamje e murit perëndimor.

Fig. 159b — Kalaja e Ishmit. Hyrja kryesore.

Fig. 159c — Kalaja e Ishmit. Planimetria.

Prej saj, shikimit i hapët një horizont i gjerë. Nga veriu dhe lindja vrojtohet fusha pjellore e Ishmit dhe shikimi ndalet në vargmalin Krujë-Dajt; nga perëndimi grykëderdhja e lumit, Kepi i Rodonit dhe një pjesë e mirë e bregut të detit Adriatik. Muret ndjekin formën e terrenit, por duke tentuar gjithnjë për të krijuar linja të drejta. Kështu planimeria ka formën e një katërkëndëshi kënddrejtë pak a shumë të rregullt me përmasa 100x40 m, me brinjët më të ngushta të drejtuara veriperëndim-juglindje. Kalaja ka dy porta, që qëndrojnë përballë njëra-tjetrës gjatë brinjëve më të ngushta. Porta kryesore ndodhet nga lindja, ndërsa tjetra, e dorës së dytë, nga perëndimi. Të dyja portat lidheshin midis tyre nga një rrugicë e shtruar me kalldrëm. Muret forcohen nga pesë kulla, të cilat, me përjashtim të një kullë këndi me planimetri rrethore dhe një tjetër pesëkëndëshe, kanë forma drejtkëndëshe.

Ato janë vendosur në këndet e bashkimit të mureve. Vetëm njëra ndodhet në mesin e murit jugperëndimor nga është pjesa me mbrojtje më të dobët natyrore e kodrës. Dy nga kullat janë ruajtur në lartësinë e mureve, të tjerat janë krejtësisht të rrënuara.

Muret e kështjellës janë ndërtuar me gurë ranorë të nxjerrë nga formacione shkëmbore në afërsi, të lidhur me llaç. Trashësia e tyre varion nga 1,50-1,20 m, duke qenë më e madhe tek muri jugperëndimor dhe juglindor, që kanë një mbrojtje natyrore më të dobët. Për të shtuar qëndrueshmërinë e mureve, janë përdorur në brendësi brezat e drurit. Lartësia e mureve në pjesët më të ruajtura nuk i kalon 5 m, por duke gjykuar nga gjurmët e ruajtura, mund të mendohet se lartësia e tyre, deri në shtegun e rojeve, nuk duhet të ketë qenë më e madhe. Kështu që po të shtojmë lartësinë e bedenave apo të parapetit do te kemi një lartësi të përgjithshme prej rreth 7 m.

Terreni brenda kështjellës është shumë më i ngritur se ai jashtë saj, kështu që muret u vishen pjesërisht shpateve të kodrës.

Në gjendjen aktuale, lartësia e terrenit të brendshëm të kështjellës arrin deri në lartësinë e shtegut të rojeve, ashtu siç e gjejmë edhe në një kështjellë tjetër të kësaj periudhe në kalanë e Prezës. Por duhet menduar që një pjesë e konsiderueshme e mbushjeve është krijuar që nga koha e ndërtimit të kështjellës deri në ditët tona dhe sidomos kur ajo e pati humbur rëndësinë e saj të dikurshme. Për shkak të nivelit të pabarabartë të terrenit nga ana e brendshme dhe jashtë mureve, gjatë murit jugperëndimor janë hapur gjashtë kanale shkarkuese të ujërave. Vrimat shkarkuese në anën e dukshme kanë trajtë katërkëndëshe me gjerësi rreth 0,25 m dhe lartësi 0,25-0,50 m. Nga sipër, grykat e kanaleve mbulohen me pllaka të sheshta guri, ndërsa në pjesën e poshtme kanë nga një pllakë guri, që del në formë lugu si dhe dy gurë anësorë mbi të. Ato shërbenin për të mos lejuar kullimin e ujërave gjatë faqeve të mureve. Kanale të tilla janë aplikuar edhe në kështjellën e Durrësit, në lartësinë 59, e ndërtuar gjatë shek. XV.

Mbi murin veriperëndimor u gjet dhe e vetmja gjurmë frengjie për top. Ajo ndodhej në jugperëndim të portës së kësaj ane dhe përshkonte gjithë trashësinë e murit prej 1,65 m të kështjellës. Në planimetri, frëngjia ka formën e një dritareje drejtkëndëshe, me gjerësi 1,20 m dhe gjatësi sa trashësia e murit. Vendi i daljes së grykës së topit ngushtohet nga të dyja anët nga një paturë me dalje 0,25 m, me trashësi 0,55 m.

Të dyja hyrjet e kështjellës janë hapur afërsisht në mes të brinjëve të ngushta të katërkëndëshit të formuar nga muret rrethuese. Në këtë mënyrë, ato kanë më pranë kullat anësore të qosheve, të cilat shërbenin njëkohësisht edhe për mbrojtjen e këtyre hyrjeve.

Hyrjes kryesore, që ndodhet në mesin e murit juglindor, ndërtuesit ianë përpjekur t´i japin një pamje pak a shumë monumentale. Ajo ka një hapësirë dritë prej 2,16 m dhe lartësi 2,60 m. Në të dyja anët kufizohej prej dy kontrafortave 1,50 m të gjera që dalin nga muri i kështjellës 0,85 m. Ndërsa vetë hapësira e hyrjes mbulohet me tri harqe sektoriale, të ndërtuara me gurë të punuar shtufi.

Portat siguroheshin nga brenda me trarë, që lëviznin në kanalet, të cilët përshkojnë muret në drejtim gjatësor. Një nga gjurmët e këtyre kanaleve ruhet në të vetmen shpatull të hyrjes tjetër, që ka pasur një rol të dorës së dytë, me një hapësirë dritë 1,50 cm.

Ajo që e bën me interes studimin e kalasë së Ishmit është fakti se nga burimet historike njihet me saktësi qëllimi dhe koha e ndërtimit të saj. Gjatë shek. XVI, Ishmi përfshihej në sanxhakun e Ohrit, që ishte një krahinë e mbushur me revolta fshatare dhe trazira për Perandorinë Osmane. Për këtë arsye, një feudal i pasur i quajtur Mehmet, i cili ishte edhe vetë nga kjo anë, i propozi Portës së Lartë që të ndërtohej në Ishëm një kala, e cila do ta ruante vilajetin nga «kryengritësit qafirë», me kusht që atij t´i jepej sanxhaku në sipërmarrje për mbledhjen e detyrimeve fiskale të shtetit. Pas disa hezitimesh, Porta e pranoi propozimin e Mehmetit, me kusht që të ndërtonte një kala solide dhe të fortë, ta pajiste mirë dhe ajo që është më e rëndësishme ta përfundonte shpejt. Por për shkak të disa kryengritjeve, që ndodhën në këtë zonë, Mehmeti u tërhoq, duke u përgjigjur se «një gjë e tillë është e vështirë për t´u realizuar». Porta e urdhëroi Mehmetin që ta ndërtonte sa më parë kalanë dhe të ndëshkonte kryengritësit. Kështu, kalaja e Ishmit filloi të ngrihej në verë të vitit 1572 dhe përfundoi në fillim të vitit 1574. Menjëherë pas përfundimit të punimeve, kështjella u pajis me një garnizon prej 410 ushtarësh dhe përkohësisht me dy topa të sjellë nga kalaja e Shkodrës përderisa të derdheshin topat e porositur në fonderitë e Perandorisë Osmane (18) . Kështjella e Ishmit u ndërtua kryesisht për të luftuar kundër fshatarëve kryengritës. Ajo shërbente njëkohësisht edhe për të vendosur kontrollin e skelës së Ishmit, ku nxirrej kontrabandë drithi dhe bliheshin armë prej venedikasve. Tregtimi i drithit kontrabandë nga skelat e Shqipërisë e kishte shqetësuar prej kohësh administratën turke. Për këtë arsye, edhe në një nga skelat e njohura të tregtimit të drithit në mesjetë, siç ishte Bashtova, turqit kishin bërë punime plotësuese në kështjellën që ndodhej aty dhe kishin vendosur një garnizon ushtarësh.

Kështjella e Ishmit, megjithëse e ndërtuar mbi një terren kodrinor, ku kushtet kanë ndikuar deri diku në formulimin planimetrik të saj, ajo ruan tiparet e përbashkëta të ndërtimeve fortifikuese të kësaj periudhe, që kishin si qëllim dislokimin e garnizoneve turke, për t´i pasur ato si një armë të rëndësishme në konsolidimin e administratës otomane në krahina të ndryshme të vendit tonë, për të përhapur sistemin e timareve. Këto tipare janë kryesisht përmasat e vogla të kështjellës si dhe forma e saj e rregullt gjeometrike. Si shumica e kështjellave të garnizoneve, të ndërtuara rishtazi në këtë periudhë me urdhër të administratës osmane, dhe ajo e Ishmit është një fortifikim i dobët. Ajo nuk i përshtatet kohës në të cilën u ndërtua, kur siç dihet artileria po zhvillohej gjithnjë e më tepër dhe përdorimi i saj vinte duke u zgjeruar. Për rastin në shqyrtim është kuptimplote shprehja se kështjella u ndërtua nga bregu i detit në një largësi të tilë «që nuk e godet topi».

Garnizonet osmane nuk ndaheshin nga administrata civile e tyre. Kështu që kalaja e Ishmit, duke qenë e lidhur dhe me një rrugë me Ohrin, e cila përshkonte krejt sanxhakun, u kthye shpejt në një qendër administrative dhe tregtie e krahinës. Këtë të fundit mund ta kuptojmë dhe nga toponimi «Pazar», me të cilën thirret qendra e fshatit të sotëm.

Kalaja e Lëkurësit është një fortifikim tjetër i ndërtuar nga turqit. Ndodhet mbi një kodër të lartë në juglindje të Sarandës pranë rrënojave të fshatit Lëkurës, të braktisur para një shekulli. Kalaja ka planimetri gati katrore me përmasa 42x44 m, me dy kulla të rrumbullakëta të vendosura në qoshen veriperëndimore dhe juglindore dhe një kullë drejtkëndëshe në murin perëndimor.

Fig. 160 — Kalaja e Lëkursit, Sarandë. Planimetria.

Muret kanë një trashësi prej 1,70-1,90 m, dhe kanë pasur një lartësi prej 6,70 m; mbi to ngrihej një parapet me lartësi 1,70 m, dhe trashësi 0,90 m, i përshkuar nga frëngji zjarri të vendosura rreth 1,20 m larg njera-tjetrës. Frëngjitë kanë një lartësi prej 0,50 m, gjerësi nga brenda 0,35 dhe 0,04-0,06 m nga jashtë. Në pjesën e sipërme janë mbuluar me gurë më të mëdhenj plloçakë, që mbështeten në të dy skajet mbi paturat e frëngjive. Muret janë përforcuar me breza druri, por jane ndërtuar me një teknikë të dobët. Në brendësi gurët janë vendosur në të thatë dhe vetëm në faqet e jashtme është përdorur llaçi, ku tentohet dhe për një vendosje horizontale të rreshtave të gurëve. Nga kullat ruhet në një gjendje relativisht të mirë vetëm kulla e qoshes juglindore. Ajo ka një diametër të brendshëm prej 8 m dhe trashësi muresh 2 m. Kulla ruhet në një lartësi prej 7 m deri në nivelin e platformës. Në të hyhet nëpërmjet një porte të formuar me qemer cilindrik. Kulla përbëhet nga një kthinë e vetme, e mbuluar me një kupolë sferike, e ndërtuar me gurë katërkëndësh të vendosur në rrathë koncentrikë. Herë pas here rrathët ndërpriten nga gurë tërthore për një lidhje më të mirë të strukturës. Kupolat përfundonin nga sipër me një platformë, ku, me sa duket, vendoseshin edhe topat. E vetmja kullë drejtkëndëshe, në murin perëndimor del 3 m. nga kurtina dhe ka një gjerësi ballore prej 7 m. Faqet e mureve të kullave dhe kurtinave bien me një pjerrësi të lehtë në anën e jashtme. Hyrja e kështjellës, me sa duket, ka qenë në murin lindor.

Kalaja e Lëkurësit, për sa i përket zgjidhjes planimetrike, ngjason me kala të tjera të periudhës së pushtimit turk, si kalaja e Peqinit dhe e Prezës. Secila prej tyre, përveç kullave të rrumbullakëta në qoshe, ka dhe një kullë drejtëkëndëshe me ballë të gjerë në njërin nga muret. Por nga ana tjetër, ajo paraqet një fazë më të zhvilluar për sa i përket parapetit me frëngji, kullave masive për topa, si dhe pjerrësisë së mureve të kullave dhe kurtinave.

Duke gjykuar nga këto të dhëna, koha më e mundshme e ndërtimit të kësaj kalaje është periudha që përfshin gjysmën e dytë të shek. XVI deri në fund të shek. XVII.

Një vendosje identike të kullave, si në kalanë e Lëkurësit, e hasim në kështjellën e Gjon Boçarit (19) e ngritur mbi një kodër të ulët në fshatin Tragjas i Ri të rrethit të Vlorës.

Fig. 161a — Kalaja e Gjon Boçarit. Tragjas i Ri, Vlorë. Pamje e përgjithshme.

Fig. 161b — Kalaja e Gjon Boçarit. Tragjas i Ri, Vlorë. Pamje.

Fig. 161c — Kalaja e Gjon Boçarit. Tragjas i Ri, Vlorë. Planimetri.

Fig. 161d — Kalaja e Gjon Boçarit. Tragjas i Ri, Vlorë. Planimetri.

Kjo kështjellë formohet nga një katërkëndësh kënddrejtë (30xl8 m), me dy kulla poligonale në qo-shen veriore dhe lindore, ndërsa hyrja e vetme, 2 m e gjerë, ndodhet në mesin e njërës nga brinjët e ngushta të katërkëndëshit.

Kurtinat kanë një trashësi prej 1,80 m dhe po aq është edhe gjerësia e mureve të kullave. Gjithashtu e barabartë është edhe lartësia e tyre. Lartësia e mureve, deri në shtegun e rojes, arrin 4 m, ndërsa parapeti, i ruajtur vetëm si gjurmë, kishte një gjerësi prej 0,54 m. Në shtegun e rojes të çonin nga dy palë shkallë të ndërtuara brenda trashësisë së mureve veriperëndimore dhe juglindore, të cilat, si në kalanë e Peqinit, janë vendosur në trajtën e shkronjës V. Kullat janë krejtësisht të hapura nga ana e brendshme e fortifikimit, duke qenë kështu më tepër një vazhdim i mureve rrethuese. Muret e tyre, në pjesën e poshtme, përshkohen nga frëngji për armë zjarri, të mbuluara me rrasa horizontale guri. Me frëngji të tilla duhet të ketë qenë pajisur edhe parapeti i mureve dhe i kullave. Ndërsa trashësia e plotë e kurtinave përshkohet vetëm prej dy frëngjish të vendosura në të dyja anët e portës. Për kohën e ndërtimit të kësaj kështjelle, e cila nuk përmendet në burimet historike, janë shprehur mendime të ndryshme, që e datojnë atë nga shek. XIV deri në shek. XVIII-XIX.

Por rrethime të tilla mbrojtëse, të pajisura me frëngji pushkë, i hasim shpesh në manastiret e fortifikuara të vendit tonë, si në Krorëz, Kakome, Demë, Qeparo etj., që datohen në gjysmën e dytë të shek. XVII. Në muret rrethuese të këtyre manastireve, portat mbrohen nga frëngji anësore, si në kështjellën e Gjon Boçarit. Për më tepër, në manastirin e Shën Gjergjit në Demë (Butrint) takojmë dhe kulla të hapura krejtësisht nga brenda, muret e të cilave përshkohen nga frëngji për armë zjarri. Pra, të njëjtës periudhë duhet t´i përkasë edhe kështjella e Gjon Boçarit. që, me sa duket, ka shërbyer për strehimin e një garnizoni të vogël.

Ndërtimet fortifikuese turke filluan në Shqipëri në një periudhë që kishte filluar të përdorej artileria, sidomos gjatë shek. XVI, ajo qe përhapur gjerësisht. Këtë e vërteton dhe fakti që shumica e këtyre fortifikimeve janë pajisur me frëngji për topa. Përdorimi i artilerisë kërkonte kështjella të ulëta me mure të gjera ose të mbushura në pjesën e brendshme me dhë (terrapieno), që i bënin më elastike muret ndaj goditjeve. Nga ana tjetër, vetë muret dhe kullat ndërtoheshin me pjerrësi në anën e jashtme. Këto parime nuk u ndoqën nga turqit, veçse u bë një përpjekje për uljen e lartësisë së kullave. Muret e kullave dhe kurtinat janë vertikale dhe në përgjithësi trashësia e tyre nuk është llogaritur për të përballuar goditjet e artilerisë. Fakt kuptimplotë është ndërtimi i kalasë së Ishmit në një distancë të tillë nga deti, ku nuk arrinin predhat e artilerisë. Përjashtim bën vetëm kalaja e Vlorës, ku muret ishin aq të trasha saqë mund t´i bënin ballë qitjeve të artilerisë së anijeve. Rrallëherë janë përdorur platforma në pjesën e sipërme të kullave, veçse në ndonjë ndërtim të vonë, si kalaja e Lëkurësit. Në rastet e tjera, kullat ndaheshin në 2-3 kate me dysheme druri dhe mbuloheshin me çati. Edhe për mbrojtjen e hyrjeve nuk është treguar ndonjë kujdes i veçantë. Ato ishin të thjeshta duke përshkuar murin rrethues, ose kalonin nëpërmjet një kullë drejtkëndëshe. Kështjellat turke kishin zakonisht forma të rregullta gjeometrike, midis të cilave mbizotëronte katërkëndeshi, dhe janë ndërtuar në të shumtën e rasteve në terrene të sheshta, duke bërë pjesë kështu në qendrën administrative të qyteteve, sidomos kur këto u zhvilluan gjatë periudhës së pushtimit turk. Në ndërtimin e kalave morën pjesë teknikë dhe punëtorë vendas, siç del qartë në rastin e ngushtimit të kalasë së Durrësit. Në ndonjë rast, ato janë projektuar edhe nga arkitektë me origjinë shqiptare, siç është kalaja e Vlorës. Fakti i pjesëmarrjes së teknikëve dhe punëtorëve vendas në ndërtimin e këtyre kalave dhe ajo që kishin përvetësuar vetë turqit nga kështjellat bizantine, bëri që sidomos gjatë shek. XV të përdoret gjerësisht teknika «kluasonazh» apo e futjes së çrregullt të copave të tullave në faqet e jashtme të mureve me gurë dhe së fundi i brezave dekorativë me tulla (Prezë, Tepelenë, Elbasan). Kjo teknikë fillon të mbahet gjatë shekullit XVI, gjersa zhduket fare në shekullin XVII. Ndryshe ndodh me ndërtime më të vogla, siç janë faltoret islame, në të cilat teknika «kluasonazh» vazhdon të përdoret me sukses gjatë gjithë shek. XVI dhe fillimit të shek. XVII.

Në përgjithësi, mund të thuhet se në këto lloj ndërtimesh, me përjashtim të ndonjë rasti të veçantë, si kalaja e Vlorës, nuk vërehet ndonjë përparim i dukshëm, përkundrazi ato qëndrojnë mbrapa arritjeve më të mira të arkitekturës ushtarake në shek. XV në vendin tonë.

Periudha në shqyrtim mbyllet në prag të fillimit të një etape të re zhvillimi, kur ndryshimet që ndodhën në strukturën ekonomiko-shoqërore, me shthurjen e sistemit feudalo-ushtarak dhe me zgjerimin e tregut të brendshëm e të jashtëm, lindën dhe premisat për një zhvillim të mëtejshëm të arkitekturës ushtarake.