• Hyrje
• Fortifikime nga vitet 2800 deri rreth viteve 500 p.e.r
• Fortifikime nga vitet 500 deri në 168 p.e.r. Periudha e lindjes dhe e zhvillimit të qyteteve ilire
• Fortifikimet gjatë periudhës së hershme të sundimit romak (shek. II p.e.r. — shek. I e.s.)
• Fortifikime nga vitet 300 deri në 600 (e.s.)
• Fortifikime nga viti 600 deri në 1400
• Fortifikime nga viti 1400 deri në 1478
• Fortifikime nga viti 1400 deri në 1478
• Tiparet karakteristike të fortifikimeve mesjetare deri në shekullin XV
Fortifikime të shekujve XV-XVII
• Fortifikimet në shekujt XVIII-XIX (Periudha e pashallëqeve të mëdha shqiptare)
• Kulla dhe banesa të fortifikuara
• Kisha, manastire dhe ura të fortifikuara
• Armë dhe operacione rrethimi

PESë MIJë VJET FORTIFIKIME Në SHQIPëRI

GJERAK KARAISKAJ

FORTIFIKIME NGA VITI 1400 DERI Më 1478

Tiparet karakteristike të fortifikimeve mesjetare deri në shekullin XV

Pasi kemi përmendur apo përshkruar disa nga qytetet e fortifikuara dhe kështjellat mesjetare më tipike në territorin e Shqipërisë, deri në shek. XV, do të përpiqemi të përmbledhim karakteristikat më të përgjithshme të tyre.

Mbrojtja e një kalaje nuk varej vetëm nga fortësia e mureve dhe e kullave të saj, por në një masë të madhe edhe nga pozicioni i kësaj kalaje dhe konfiguracioni i terrenit, të cilët sipas rastit ofronin apo eliminonin shumë nga mënyrat, armët dhe mjetet e tjera të sulmit apo të mbrojtjes. Përveç kushteve të terrenit, një fortesë duhet të kishte dhe ujë të bollshëm për t´i rezistuar rrethimeve të gjata. Shpeshherë ajo ishte dhe qendër administrative e krahinës dhe duhej të zinte për këtë arsye një vend qendror në të. Kështu që të gjitha kushtet nuk bashkoheshin gjithmonë në një fortifikim të vetëm.

Një dallim tjetër kërkesash ekziston midis qyteteve dhe kështjellave të ngritura si seli e feudalit apo për qëllime thjesht ushtarake, si pika vrojtimi e kontrolli të rrugëve apo për vendosjen e garnizoneve. Edhe ndër qytetet dallojmë dy kategori: ato të trashëguara nga antikiteti dhe të lindura rishtas në mesjetë. Ndër qytetet e trashëguara nga antikiteti, ato që nuk plotësonin kushtet e mbrojtjes natyrore nuk patën jetë të gjatë, ndërsa të tjerat u shfrytëzuan edhe në mesjetë. Prej tyre, Berati dhe Shkodra janë ndërtuar mbi kodra të larta shkëmbore të vështira për t´u ngjitur, ndërsa Durrësi dhe Butrinti mbroheshin nga sipërfaqe ujore. Durrësin, pothuajse një ishull e lidhte me tokën, vetëm një rrip 200 m i gjerë nga ana veriore dhe kalim i ngushtë midis detit dhe kënetës nga lindja. Ndërsa Butrinti, më dy anë të tij mbrohej nga ujërat e liqenit të Butrintit, nga jugu prej kanalit të Vivarit, ndërsa në pjesën tjetër, që lidhet me tokën, u kombinua mbrojtja natyrore e kodrës në këtë anë me mbrojtjen ujore, duke i lidhur këto të dyja me një mur tërthor.

Qytetet që lindën në mesjetë e kanë shpeshherë origjinën tek kështjella e feudalit, prandaj ato kanë një sipërfaqe më të vogël të rrethuar me mure dhe mbrojtje natyrore më të fuqishme. Të tilla janë Petrela, Gjirokastra, Mborja e deri diku Kruja. Në Gjirokastër dhe Shkodër hapët një hendek tërthor në pjesën më pak të mbrojtur të kodrës, në Petrelë ndërtohet një paramur, ndësa kalasë së Krujës i mjaftoi mbrojtja natyrore.

Faktori tjetër mbrojtës ishin muret dhe kullat. Deri në shfaqjen e artilerisë, ato duhet të ishin sa më të larta për të vështirësuar ngjitjen në to me shkallë dhe me mure sa më të trasha, për t´u rezistuar goditjeve të makinave gurëhedhëse dhe deshëve. Nga ana tjetër, sa më pak mundësi mbrojtëse ofronte terreni aq më të fuqishme duhet të ishin muret dhe pengesat e tjera arificiale. Prandaj në sistemin feudal u hoq dorë nga fortifikimet e mëdha fushore, siç ndodhte në kohën e Perandorisë Rpmake apo Bizantine të hershme, pasi fuqia ekonomike e një feudali s´mund të krahasohej kurrsesi me atë të një shteti të centralizuar. Këtë detyrë nuk mund ta kryente as Perandoria e vonë Bizantine me përjashtim të ndonjë rasti të veçantë. Vetëm ndonjë kështjellë e vogël garnizoni, si ajo e Vivarit (Butrint) dhe e Bashtovës, mundi të ndërtohej në terren të sheshtë. Në këto raste, kështjellat rrethoheshin në të gjitha anët me një hendek të mbushur me ujë.

Duke kombinuar terrenin tepër të aksidentuar me ndërtimin e mureve mbrojtëse, ndodhte shpesh që vetëm një anë më pak e mbrojtur e një maje të thepisur shkëmbore, nga ndodhej zakonisht edhe hyrja për në kështjellë, të mbyllej me një mur të thjeshtë. Kështu ndodh, p.sh. në kalanë që njihet me emrin «Qyteza e Dakajve» në Breglum (rrethi i Shkodrës) apo me Stelushin, i njohur si qyteti i Skënderbeut në Mat. Këtu, muri, që mbyll njerën anë të mbrojtjes shkëmbore, përshkohet nga hyrja, e cila mbrohet nga një kullë rrethore e brendshme (5) , pasi vetë terreni i thepisur nuk lejonte ndërtimin e një kullë jashtë mureve.

Ka qenë karakteristikë e shqiptarëve në mesjetë që të shfrytëzonin me mjeshtëri cilësitë mbrojtëse të terrenit, duke kursyer në këtë mënyrë materialin dhe fuqinë punëtore, por duke i bërë njëkohësisht kështjellat e tyre të pathyeshme. Këtë e dëshmojnë kronistë të kohëve të ndryshme si dhe gjurmët materiale të ruajtura në vend.

Kjo mjeshtri u vazhdua dhe u përsos më tej nga Skënderbeu gjatë luftës 25-vjeçare shqiptaro-turke.

Edhe feudalët e tjerë shqiptarë, para se të bëheshin aq të fuqishëm sa të zotëronin qytete të mëdha të fortifikuara dhe një numër të konsiderueshëm kështjellash, i kanë pasur selitë e tyre të fortifikuara në vende të thella malore e të papërshkueshme.

Kështu, kalaja mesjetare e Bellecit (6) (Balesio) e përmendur në të kaluarën edhe si Balëz të kujton emrin e Balshajve të fuqishëm.

Krahas këtyre formave të thjeshta të fortifikimeve mesjetare, që u përdorën, kur e kërkonte nevoja, në çdo kohë, konstatojmë edhe forma më të ndërlikuara, sidomos në qytetet mesjetare kryesore.

Në disa qytete, si Shkodra dhe Kanina, dallojmë tri pjesë të fortifikuara, që lidhen me porta midis tyre. Qyteti i poshtëm, i mesëm dhe kështjella; kjo e fundit shërbente për qëndrimin e parisë së qytetit apo feudalit, për qëndrimin e garnizonit dhe si vend i rezistencës së fundit, në rast se do të merreshin nga armiku dy pjesët e tjera. Kështjella ndodhej në vendin më të lartë dhe më të mbrojtur të kodrës. Në disa qytete kemi kështjellën dhe qytetin e fortifikuar, si në Krujë, Drisht, Danjë dhe Lezhë (Lisus). Kështjella me përmasa mjaft të vogla shërben si seli e fortifikuar e feudalit apo e parisë së qytetit. Shurdhau (Sarda) na paraqitet me një skeme tjetër. Ai ndahet nga muret mbrojtëse në dy pjesë: në qytetin e poshtëm dhe të sipërm; ky i fundit kryente dhe funksionin e kështjellës, por kryesisht shërbente si vend i rezistencës së fundit në qoftë se kalohej nga armiku muri i parë rrethues. Në raste të tjera, takojmë kështjellën e ndërtuar në majën e një kodre dhe qytetin e pafortifikuar në shpatin e saj apo në rrëzë të kodrës, si në Mborje e Podgorije. Një skeme më të ndërlikuar na paraqesin Berati dhe Butrinti. Në të dy rastet, akropoli apo kështjella që zë pjesën më të lartë dhe të mbrojtur të qytetit përmban brenda saj një kështjellë më të vogël që shërbente si seli e fortifikuar, e cila veçohej prej garnizonit. Pjesën tjetër të fortifikimit në Bërat e zë qyteti i sipërm, jashtë të cilit ndodhen lagje të pafortifikuara, ndërsa në Butrint qyteti i poshtëm. Pra, Butrinti përbëhet nga kështjella, selia e fortifikuar brenda saj dhe qyteti i poshtëm i fortifikuar. Ndërsa në Butrint kushtet e terrenit kanë bërë që kështjella dhe selia e fortifikuar të zënë pjesën qendrore të qytetit, në Bërat ato zënë skajin më të mbrojtur të tij. Madje, në Butrint ndodhet edhe një kështjellë tjetër, jashtë mureve dhe mbrojtjeve natyrore të qytetit.

Ndryshe nga këto dy qendra, Durrësi, brenda mureve rrethuese të qytetit, përmban dy kështjella të veçanta nga njëra-tjetra. E para, në pjesën më të lartë të kodrës shërbente si seli e dukës së Durrësit dhe më vonë e feudalëve shqiptarë Topias, ndërsa tjetra, më poshtë, e mbështetur tek muri jugperëndimor, shërbente si vendqëndrimi i rojeve apo garnizonit të përhershëm të qytetit. Në një periudhë të vonë, sidomos gjatë gjysmës së dytë të shek. XIV, fillojnë të fortifikohen edhe Varoshet (lagjet e jashtme). Kështu Shkodra kishte një Varosh të fortifikuar, ndërsa rrethimi i jashtëm i Beratit i shërbente më tepër furnizimit me ujin e lumit të qytetit të sipërm, pasi shpati i kodrës në këtë anë është shumë i aksidentuar. Rrethimi i shpatit të kodrës së Beratit evoluon nëpër tri faza. Deri në vitin 1280, ky rrethim ishte realizuar me ledhe dheu, në shekullin XIV u zëvendësua me mure guri, ndërsa në periudhën turke me një galeri mbitokësore të mbuluar me qemer, e cila përfundonte në skaj me një kullë (7) . Një pjesë e kështjellave, sidomos ato të caktuara për qëndrimin e garnizoneve, kanë zakonisht forma të rregullta gjeometrike; katërkëndëshe (Bashtova, kështjella e poshtme e Durrësit), trekëndëshe (Vivari), shumëkëndëshe (Kardhiqi). Format e rregullta planimetrike shfaqen relativisht vonë, ato nuk i hasim para shekullit XIV.

Muret në fortifikimet mesjetare kanë një gjerësi prej 1-4 m, por shumica prej tyre variojnë në diapazonin 1,50-2,50 m. Pothuajse në të gjitha rastet, me përjashtim të mureve me trashësi rreth l m përforcohen me breza druri të futura në trashësinë e murit dhe të vendosura në intervale të barabarta lartësie. Brezat e drurit që luanin rolin e një brezi antisizmik, e bënin murin më elastik kundrejt goditjeve dhe kufizonin deri diku prishjet. Që një mur të ishte më i qëndrueshëm kundrejt goditjeve, preferohej që terreni brenda tij të kishte një lartësi sa më të madhe, me një fjalë që muri t´i vishej sa më tepër të ishte e mundur shpateve të kodrës. Por një parim i tillë nuk është zbatuar kudo. Shembullin më të mirë e kemi në kalanë e Shkodrës. Në mure janë përdorur edhe breza tullash, sidomos rreth fillimit të shekullit XIII. Por këto breza nuk përshkonin gjithë trashësinë e murit, si në periudhën e vonë antike, por futeshin vetëm në faqen e jashtme të tij, duke shërbyer si një element dekorativ. është përdorur gjithashtu, krahas mureve të ndërtuara vetëm me gurë edhe teknika bizantine «kluasonazh», sidomos në ndërtimet e shek. XIV. Shpesh muret kombinoheshin në pjesën e brendshme me pilastra drejtkëndëshe me harqe si në Bashtovë dhe në një trakt muri në Butrint ose me kthina tërthore, të mbuluara me qemere cilindrike si në Kardhiq (rrethi i Gjirokastrës). Në këto raste, muret ishin më të holla, por kjo mënyrë ndërtimi, ndërsa i bënte ato më të qëndrueshme kundrejt goditjeve, kufizonte çarjet midis dy pilastrave që përshkoheshin nga frengji. Me frengji shigjetë përshkoheshin nganjëherë edhe mure të një trashësie të vogël; si në Shurdhash, ndërsa në një rast frëngjitë i gjejmë edhe në një mur me trashësi rreth 2,50 m (kështjella e Vivarit).

Zakonisht muret kishin një lartësi nga 6-10 m; në pjesën e sipërme të tyre ndodhej shtegu i kalimit të rojeve dhe parapeti me bedena.. Hapësirat midis bedenave shërbenin si vende luftimi, por më vonë edhe vetë bedenat u përshkuan nga frengji shigjetë. Rastet e njohura nuk shkojnë më heret nga shek. XV.

Parapeti i dhëmbëzuar me bedena pëson dhe një ndryshim tjetër. Hapësirat midis bedenave mbyllen me mur, duke krijuar një parapet të vazhduar, i cili përshkohet nga një brez i pandërprerë frëngjish. Rastin më të hershëm, ndoshta të shek. XIV, e kemi në kalanë e Vivarit, ndërsa të tjerat i hasim pas periudhës në shqyrtim.

Për të kontrolluar rrëzën e murit dhe për të lëshuar objekte të rënda, apo ujë të valuar mbi armikun, sipër kreshtes së mureve ndërtoheshin erkere prej druri, që dilnin në formë konsoli. Ato mund të ishin të vazhduar (gardhe) apo në formën e ballkoneve të shkëputura (mashikula). Rastin e parë e kemi hasur në kalanë e Durrësit qysh në shekullin XI, ndërsa të dytin e njohim nga kështjella e Vivarit në Butrint si dhe nga një dokument i vitit 1280, i cili përmban një urdhër të Karlit I Anzhu për pajisjen e murit të Akropolit të Durrësit me 24 mashikula të tilla. Por më shpesh ato ndërtoheshin përmbi portat. Të drunjtat zëvendësohen më vonë me mashikula guri, por nga këto të fundit nuk janë ruajtur në fortifikimet tona mesjetare deri në shek. XV.

Shtegu i kalimit të rojeve ose rruga mbi mur krijohej nga vetë trashësia e murit, mbi një sistem harqesh mbi pilastra apo me platforma druri të dala konsol, kur muret ishin të holla (Drisht, Shurdhash), në këtë rast dhe shkallët që të ngjitnin në të ishin prej druri. Por në përgjithësi shkallët që të çojnë në shtegun e rojeve janë prej murature guri. Ato ndërtohen brenda trashësisë së mureve, ose i mbështeten këtyre të fundit.

Me daljen e artilerisë, trashësia e mureve fillon të rritet, ndërsa lartësia e tyre të pakësohet.

Për të rritur qëndrueshmërinë e mureve ato fillojnë të ndërtohen në pjesën e poshtme në formë skarpati ose të kenë një pjerrësi të lehtë në anën e jashtme, duke filluar që nga pjesa e sipërme. Bazamente të pjerrëta tek muret dhe kullat hasen shpesh në fortifikime dhe kështjella të hershme, si një fazë e dytë ndërtimi (Petrelë, Shkodër). Por ka dhe mure e kulla kështjellash të projektuara që në fillim si të tilla. Këto të fundit nuk i gjejmë në ndërtime më të hershme se të shek. XV apo të fundit të shek. XIV.

Kullat, në fortifikimet tona mesjetare, i hasim në forma të ndryshme planimetrike: katërkëndëshe, trekëndëshe. në formë të shkronjës U, gjysmërrethore, të rrumbullakëta dhe poligonale. Kullat katërkëndëshe janë përdorur gjatë gjithë kohës, pasi ishin më të lehta për t´u ndërtuar. Në fortifikimet më të hershme në shek. IX-XII gjejnë përdorim të gjerë kullat trekëndëshe dhe më pak ato në formë U-je. Këto dy tipa kullash përsërisin forma të njohura dhe të për-hapura gjerësisht në kohën e vonë antike. Kullat trekëndëshe vazhdojnë të përdoren edhe më vonë, deri në shek. XIII-XIV, por ato më të hershmet (Butrint, Shurdhash) kanë mure të holla dhe një linjë të çrregullt të tyre e në shumë pikëpamje nuk arrijnë akoma nivelin e kullave pararendëse të shek. VI. Kjo tregon se gjatë shekujve të parë të mesjetës nuk pati ndonjë zhvillim të dukshëm të artit të fortifikimit. Por nga fundi i shek. XII e sidomos gjatë shek. XIII preferohen më tepër kullat katërkëndëshe dhe rrethore. Që lartësia e tyre filloi të shtohet, këtë e dëshmojnë kullat e larta katërkëndëshe të ndërtuara në Bërat nga Mihal Komneni si dhe lartësimi i kullave në kështjellën e sipërme të Durrësit, më 1280 nga Karli I Anzhu. Për më tepër, në urdhrin e Karlit theksohet diferenca më e madhe që duhej të kishin në lartësi kullat nga kurtinat në krahasim me ndërtimet ekzistuese. Në shek. XV, lartësia e kullave filloi përsëri të pakësohej, por tani muret bëheshin më të trasha dhe të pjerrëta ose me skarpat në bazat e tyre. Me shfaqjen e artilerisë fillojnë të gjejnë gjithnjë e më tepër përdorim kullat rrethore, të cilat nuk i ekspozonin predhave të topave një faqe të gjerë e të sheshtë, ndërsa disa kullave katërkëndëshe, si në Drisht, ju dha formë e rrumbullakët, duke i veshur me mur në anën e jashtme. Më të rralla ishin kullat me forma të rregullta poligonale, por këto, siç duket, fillojnë të përdoren vetëm gjatë shek. XV. Kullat ndaheshin në disa kate me dysheme druri apo me qemere; katet lidheshin me shkallë të brendshme. Por ka edhe raste kur njëri nga katet mbulohej me qemer, ndërsa të tjerët me dysheme druri; zakonisht ky i binte të ishte kati i sipërm, mbi të cilin ndodhej tarraca. Pjesa e sipërme përfundonte me një parapet të dhëmbëzuar me bedena që rrethonte një tarracë ose mbulohesh me gati druri. Ndodhte që kulla në kreun e saj të përfundonte me një mur të plotë, mbi të cilin mbështetej çatia. Në disa raste, në faqet e pakontrollueshme prej kullave fqinje dilnin në formë konsoli mashikula prej druri që kontrollonin rrëzën e murit të kullave (Bashtovë, Durrës), ose krejt kati i sipërm me konstruksion druri dilte në formë konsoli gjatë gjithë murit perimetral të kullës (Petrelë). Në disa kulla, në katin e poshtëm ndërtohej një sterë, e cila mbulohej me qemer apo me kupolë ose kjo pjesë e kullës, e pandriçuar me frëngji apo dritare, shërbente si depo. Ka pasur edhe kulla të hapura nga ana e brendshme (Bashtovë, Petrelë).

Kullat pajiseshin me frëngji për armë të bardha dhe më vonë për topa. Në stadin fillestar të zhvillimit të artilerisë, frëngjitë për topa hapeshin në katet e poshtme apo të mesme të tyre. Frëngjitë më të zhvilluara për topa deri në shekullin XV kishin në planimetri formën e një trapezi me bazën e vogël të drejtuar nga jashtë dhe mbuloheshin me qemere konike prej tullash apo guri. Në një kullë të Durrësit frëngjitë për topa kanë edhe një zgjerim të lehtë në anën e jashtme. Tipat më të hershëm të frëngjive, të caktuar për topa të kalibrave të vegjël janë ato që kanë formën e kamareve në anën e brendshme dhe një vrimë të rrumbullakët për nxjerrjen e grykës së topit. Mbi këtë vrimë mund të kishte dhe një të çarë të ngushtë vertikale për vrojtim. Gjatë shekullit XV, u ndërtuan dhe kulla të posaçme për artileri. Një nga këto është kulla rrethore pranë bregut të detit në Durrës. Në pjesën e poshtme ajo ka formën e një trungu konik të mbushur me dhe dhe mure të trasha me lartësi të vogël. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për bastionin që mbronte hyrjen në kalanë e Kepit të Rodonit, muret e të cilit arrinin një gjerësi prej 6 m.

Për të siguruar bazat e kullave kundër hapjes së tuneleve dhe minimit, ndërtoheshm nganjëherë bazamente të veçanta me mure guri që rrisnin mjaft trashësinë e mureve të themelit (kështjella e poshtëme, Durrës) Përveç kullave të zakonshme, në kala apo kështjella ridërtoheshin edhe kryekulla (donzhone). Ato mund të ishin të shkëputura nga muret rrethuese dhe zinin një vend qendror në kështjellë, të lidhura me muret rrethuese apo krejt të veçuara. Kryekulla ishte pjesa e fortifikuar më me kujdes e një kështjelle dhe ishte e aftë t´i rezistonte një rrethimi. Shembull të një kryekulle, në funksion të një kalaje, kemi kullën e Teodor Komnenit në Durrës.

Një tip donzhoni të veçuar përfaqëson kulla e Pirgut në Myzeqe. Ajo ka pasur formë pesëkëndëshe me dy brinjët më të gjata nga 17 m, ndërsa të tjerat prej 14 m. Të parat, duke krijuar një kënd më të mprehtë, drejtoheshin nga lumi, nga ishte dhe drejtimi kryesor i mbrojtjes (8) .

Në dokumentet mesjetare kulla e Pirgut përmendet herë si kullë dhe herë si fortesë e vogël. Përmasat e mëdha të këtij fortifikimi për të qenë një kullë e zakonshme të lejojnë të mendosh se ajo duhet të ketë pasur kthina që i mbështeteshin tërthor mureve nga ana e brendshme dhe një oborr të vogël qendror, duke përbërë kështu një nga tipat e njohura të kullave që në literaturë emërtohen «kullë guaskë».

Me interes është dhe mënyra e mbrojtjes së hyrjeve mesjetare. Në fortifikimet malore, kujdesi i parë ishte që sulmuesit të përshkonin një copë rrugë të gjatë bri murit rrethues nën breshërinë e shigjetave të mbrojtësve që qëndronin mbi të. Zakonisht, qytetet e fortifikuara apo kështjellat kishin një portë kryesore dhe një ose disa porta të dorës së dytë. Për mbrojtjen e hyrjes kryesore, që ishte dhe në vend më të ekspozuar, tregohej kujdes më i madh.

Mbrojtjet më të thjeshta, që përsërisin skema të vjetra, janë ato kur hyrja mbrohet nga një kullë e jashtme (Kaninë) apo e brendshme (Stelush), ose mbrohet prej dy kullash anësore që projektohen plotësisht jashtë mureve (Sarda). Në disa raste, hyrjet përshkojnë faqen anësore të një kullë katërkëndëshe (Drisht, Kardhiq) apo faqen ballore të saj (Bashtovë). Në rastin e fundit, kulla mund të jetë projektuar edhe brenda fortifikimit, si në Bërat. Hyrjet më të mbrojtura mesjetare ishin ato që përshkonin një korridor të gjatë, të mbuluar me qemer, me një ose disa kthesa kënddrejtë. Hyrja për në kalanë e Petrelës përmban një korridor të mbuluar me qemer me dy kthesa kënddrejtë. Me një kthesë dhe me një korridor të mbuluar, anash të cilit ka vende të thelluara për vendosjen e rojeve, është pajisur edhe hyrja kryesore e Krujës dhe e Shkodrës. E para ka një portë rrëshqitëse në ballë dhe dy porta të thjeshta gjatë korridorit. Një korridor të harkuar por të pambuluar me qemer përshkon dhe hyrja në Kepin e Rodonit. Mbi qemeret e korridoreve para portave hapeshin vrima për hedhje lëngjesh të nxehta mbi armikun (Shkodër). Vrima katërkëndëshe, me prag të pjerrët nga jashtë, hapeshin dhe mbi portën kryesore (Shkodër). Porta të mbrojtura me nga një mashikul të ndërtuar mbi to i hasim në kështjella të vogla garnizonesh. Një mashikul druri mbështetej në dy konsola guri të punuara mbi portën kryesore të kalasë së Vivarit. Mashikula të tilla mbi porta kanë pasur me siguri dhe kështjella e Bashtovës si dhe kështjella e poshtme e Durrësit.

Për një mbrojtje më të mirë të portave kryesore në disa qytete të fortifikuara u ndërtuan «barbakana» që ishin një ndërtim plotësues para portës kryesore për ta bërë atë të dyfishtë. Nga mesjeta është ruajtur barbakani në hyrje të kalasë së Beratit dhe të Shkodrës, që janë përshkruar më sipër. Portat ishin prej kanatash druri të trashë nganjëherë të veshura dhe me pllaka hekuri. Kanatat rrotulloheshin mbi boshte metalike vertikale, të fiksuara në gurët e pragut të portës, dhe në pjesën e sipërme. Ato siguroheshin nga brenda me një tra të fortë (katarah), që fiksohej në dy vrima të thella, të hapura në shpatullat e portës. Përveç portave dykanatëshe janë përdorur dhe porta rrëshqitëse (Krujë), që lëshoheshin nga lart. Këto përdoreshin ose për të dubluar portën dykanatëshe ose për të krijuar një kurth për armikun, që sulmonte hyrjen dhe për ta asgjësuar atë në grupe të vogla. Interes të veçantë paraqet një element mbrojtës që e kemi hasur deri sot vetëm në kalanë e Shkodrës. Ky është pikërisht tuneli i hapur në shkëmbin natyror, i cili përfundonte me një portë kundrejt hendekut. Ky tunel, sipas dëshmisë së Barletit, shërbente për të kontrolluar dhe mbrojtur hendekun. Ky element embrional që na shfaqet në kalanë e Shkodrës së paku që në shek. XV, gjatë shekullit XVI perfeksionohet dhe bëhet parim themelor për fortifikimet e bastionuara të Evropës Perëndimore.

Por për të parë më mirë se ç´vend zinin fortifikimet mesjetare të Shqipërisë deri nga mesi i shek. XV, duhet të hedhim një sy mbi zhvillimin e artit mesjetar të fortifikimit në vendet fqinje dhe ato të Evropës Perëndimore. Fiset sllave, që u vendosën në Gadishullin Ballkanik, sollën me vete dhe fortifikimet e tyre në formë rrethi me ledhe e drurë. Gjatë kontakti t që ata patën me Bizantin filluan të ndërtojnë fortesat e para me mure guri, që u zhvilluan sidomos gjatë shek. XIII e më vonë. Fortifikimet me ledhe, të përbëra nga dy radhë hunjsh të ngulur në tokë e të mbushur me dhë kanë qenë deri në shek. X sistem kombëtar i hungarezëve dhe deri në shek. XVIII i turqve, ku njihen me emrin «palanka».

Në tërë Evropën feudale të shek. IX, X dhe deri në shek. XI, fortifikimet në pjesën më të madhe ishin prej druri. Kështjellat prej druri u rindërtuan me gurë në Francë gjatë viteve 1170-1220 (9) Ndikimin më të madh në zhvillimin e fortifikimeve evropiane e ka pasur Lindja. Kryqtarët e parë, që u kthyen prej andej, sollën në Evropë një përvojë të çmueshme dhe modele të vlefshme të fortesave. Ndryshe qëndron puna me Perandorinë Bizantine, në të cilën përfshihej prej kohësh dhe territori i vendit tonë. Këtu ndërtimi i fortifikimeve me mure guri mbështetej mbi një traditë të vazhdueshme e të fuqishme. Disa elemente të fortifikimeve u përhapen nga kryqtarët në Evropë gjatë shek. XII-XIII, siç janë mashikulat, apo erkerët e vazhduar në muret e kullat, hyrjet me kthesa, etj. Këto elemente i hasim në fortifikimet tona në një periudhë më të hershme, siç është rasti i erkerëve prej druri mbi muret e Durrësit. Pra, duhet menduar që edhe fortifikimet tona dhe veçanërisht Durrësi kanë ndikuar jo vetëm në arkitekturën ushtarake të popujve kufitare sllave, por edhe në Evropën Perëndimore. Por, duke filluar që nga shfaqja e artilerisë e sidomos gjatë shek. XV, qendra e gravitetit kalon në Itali si dhe në bregdetin Dalmat, që kërcënohej imediatisht prej turqve, ku lindën shumë herët bastionet rrethore për artileri. Fortifikimet italiane janë të parat që mbajnë markë evropiane, kur në shumë vende vazhdohej të ndërtohej me metodat e vjetra.

Autori i parë i teorisë moderne të fortifikimit është Mariano di Jakobo (1381-1438), i cili në planin e tij për forcimin e mbrojtjes së Romës, muret dhe kullat i ndërtoi në të njëjtën lartësi dhe pak më vonë në mesin e shek. XV, Françesko Sforca filloi të vishte kullat kuadratike të qosheve të ndërtuara me tulla me një këmishë të rrumbullakët me trashësi 7 m dhe sistemoi gjithashtu kullat në nivelin e bedenave (10) . Por ne kemi për të njëjtën kohë dëshminë shumë të çmueshme të Barletit mbi parimet e njëjta që e udhëhoqën Skënderbeun në ndërtimin e kullës së hyrjes në kalanë e Krujës. Dhe po nga kjo kohë na ruhet bastioni i harkuar në Kepin e Rodonit me mure 6 m të gjera. Së fundi, mund të përmendet dhe ndonjë kullë katërkëndëshe në kështjellën e Drishtit, e veshur me këmishë rrethore, që s´mund të jetë më e vonë nga shek. XV, pasi më 1478 kalaja u pushtua nga turqit dhe u braktis nga popullsia.

Si përfundim, mund të themi se fortifikimet tona gjatë mesjetës kanë ndjekur hap pas hapi, në parimet e tyre themelore, përparimet e artit të fortifikimit, që kushtëzohej nga zhvillimi i mjeteve dhe metodave të sulmit.

Por zhvillimi i mëtejshëm i tyre u ndërpre nga pushtimi turk, fortifikimet e para të të cilëve qëndronin mbrapa atyre ekzistueseve. Përjashtim bën vetëm kalaja e Vlorës e projektuar nga arkitekt Sinani, në shek. XVI.