• Hyrje
• Fortifikime nga vitet 2800 deri rreth viteve 500 p.e.r
• Fortifikime nga vitet 500 deri në 168 p.e.r. Periudha e lindjes dhe e zhvillimit të qyteteve ilire
• Fortifikimet gjatë periudhës së hershme të sundimit romak (shek. II p.e.r. — shek. I e.s.)
• Fortifikime nga vitet 300 deri në 600 (e.s.)
• Fortifikime nga viti 600 deri në 1400
• Fortifikime nga viti 1400 deri në 1478
• Fortifikime nga viti 1400 deri në 1478
• Tiparet karakteristike të fortifikimeve mesjetare deri në shekullin XV
Fortifikime të shekujve XV-XVII
• Fortifikimet në shekujt XVIII-XIX (Periudha e pashallëqeve të mëdha shqiptare)
• Kulla dhe banesa të fortifikuara
• Kisha, manastire dhe ura të fortifikuara
• Armë dhe operacione rrethimi

PESë MIJë VJET FORTIFIKIME Në SHQIPëRI

GJERAK KARAISKAJ

FORTIFIKIME NGA VITI 1400 DERI Më 1478

Një valë tjetër ndërtimesh mbrojtëse pati gjatë shek. XV, kur përparimi i shpejtë i turqve ishte bërë një rrezik serioz jo vetëm per Ballkanin, por edhe për një pjesë të mirë të shteteve evropiane. Ballkani, në këtë kohë, ishte zhytur në një përçarje të thellë feudale. Sundimtarët e principatave dhe të zotërimeve të shumta që ishin krijuar ishin në grindje me njëri-tjetrin dhe kur rrezikoheshin të humbisnin pushtetin, nuk hezitonin të thërrisnin për ndihmë edhe turqit.

Në një situatë të tillë aktivizohet Republika tregtare e Venedikut, e cila duke përdorur forcën e parasë dhe diplomacinë, u përpoq të vinte dorë mbi qytetet bregdetare, para se këto të binin në duart e turqve. Kështu, më 1392, ra në dorë të Venedikut Durrësi, më 1393 Lezha, dhe më vonë Shkodra me territorin përreth, ku përfshiheshin kalaja e Drishtit, Danjës dhe e Shasit. Kërkohen me radhë Vlora, Kanina, Himara dhe Pirgu.

Me pushtimet veneciane dhe presionin e turqve morën fund principatat e pavarura shqiptare. Por në dekadat e para të shek. XV, si rezultat i pakësimit të presionit turk, për shkak të disfatës së sulltan Bajazitit nga mongolët dhe luftës për fron që shpërtheu midis djemve të tij, feudalët e vegjël, dikur vasalë të sunduesve të principatave shqiptare, u shkëputen nga vartësia e huaj, qoftë veneciane apo turke dhe vazhduan përpjekjet për të rritur zotërimet e tyre. Të tillë ishin Arianitët, Dukagjinët, Zahariajt, Jonimët, Kastriotët, etj. Në këtë periudhë vërehen edhe përpjekje për ndërtimin e ndonjë kështjelle apo për pajisjen e tyre me armë zjarri. Kjo gjendje vazhdoi deri më 1415, kur, pasi mori fund lufta për pushtet me hypjen në fron të Muhametit I, turqit, duke përfituar nga përçarja feudale, rivendosën autoritetin e tyre në Shqipëri, duke marrë në vitet 1415-1419 kalatë e Vlorës, Krujës, Kaninës, Beratit, Gjirokastrës dhe brenda viteve 1423-26 krahinën e Dibrës dhe kështjellën e Danjës.

Që nga kjo kohë e deri në kryengritjen e përgjithshme të shqiptarëve nën udhëheqjen e Gjergj Kastriotit — Skënderbeut, më 1443, nuk kemi më njoftime për ndërtime apo riparime kështjellash nga feudalët shqiptarë. Por menjëherë pas Kuvendit të Lezhës më 1444, Skënderbeu u kujdes për riparimin dhe pajisjen e kështjellave që kishte në zotërim. Edhe më vonë, në periudha të shkurtra qetësie ai u mor me riparimin e kështjellave apo me ndërtime të reja, siç ishin p.sh. kalaja e Modricës dhe ajo e Kepit të Rodonit, përveç fortesave të vogla, më tepër natyrore, që mbronin shtigjet dhe vendkalimet më të rëndësishme.

Të shumta janë toponimet që ruhen në trajtën qytet, kala, apo kulla e Skënderbeut si dhe legjendat që lidhen me luftërat e tij kundër turqve. Një kronist i kohës, Kritobuli nga Imbri, shkruan se Skënderbeu «kishte kështjella të forta përbrenda vendit, në bregdet, në vende të thepisura, që mezi kaloheshin, shumë të fortifikuara dhe të siguruara nga të gjitha anët».

Fortifikimet, në të cilat vuri dorë Skënderbeu, ishin në radhë të parë: Kruja, Petrela, Guri i Bardhë (Petralba), Stelushi e Sfetigradi.

Në vitin 1448, gjatë konfliktit me venecianët, Skënderbeu riparoi kalanë e Ballecit (Balessio) (rrethi i Shkodrës), për ta pasur si bazë të tij, për të mbajtur nën presion Shkodrën dhe Danjën e rrethuar, ndërsa pas rrethimit të parë të Krujës, rreth viteve 1451-52 kreu punimet e përmendura në këtë kala.

Skënderbeu i kushtoi një rëndësi të veçantë sidomos mbrojtjes natyrore të kështjellave, ku me sa më pak punime dhe me garnizone të vogla të krijohej një mbrojtje e fuqishme. Shembuj të kësaj natyre janë kështjella e Stelushit dhe e Kepit të Rodonit. Ndërsa ndertimet mbrojtëse veneciane të shek. XV u përqëndruan kryesisht në bregdet, qëllimi i tyre ishte të ruanin monopolin e tregtisë, të mbroheshin nga synimet e feudalëve vendas dhe sidomos nga kryengritjet kundër sundimit venecian, që patën shpërthyer sidomos në rrethet e Shkodrës në fillim të shek. XV. Një nga fortifikimet e ndërtuara gjatë epokës heroike të Skënderbeut është dhe kalaja e Rodonit (1) .

Fig. 134 — Kalaja në Kepin e Rodonit. Planimetria.

Kjo ndodhet në kepin me të njëjtin emër midis Durrësit dhe Lezhës. Një rrip i ngushtë toke, që futet thellë në det, është ndërprerë nga pjesa tjetër e tokës nga një fortifikim. Muri mbrojtës shkon nga njëra anë e bregut në bregun tjetër të detit. Në këtë mënyrë, me fare pak ndërtime është krijuar një vend i mbrojtur me gjatësi 400 m dhe gjerësi rreth 100 m, i siguruar prej mësymjeve nga toka dhe me pamje të lirë nga deti në të tria anët e tjera. Për t´u futur në këtë territor të mbrojtur është lënë një hyrje në skajin verilindor të murit mbrojtës. Hyrja formohet nga një mur i harkuar dhe nga një bastion i brendshëm rrethor 10 m i lartë

Fig. 135a — Kalaja në Kepin e Rodonit. Bastioni i hyrjes. Pamje.

Fig. 135b — Kalaja në Kepin e Rodonit. Planimetria.

me trashësi muresh 3-6 m, midis të cilëve krijohet një korridor 4.80 m i gjerë që mbyllej në krye dhe në mbarim prej dy portash. Në murin e harkuar përpara bastionit janë hapur frengji topash. Frëngjitë, në anën e jashtme, kanë formën e një nike të mbuluar me qemer cilindrik, ndërsa në paretin e hollë që i mbyll ato nga jashtë është hapur një vrimë e rrumbullakët për vendosjen e grykës së topit.

Fig. 136 — Kalaja në Kepin e Rodonit. Frëngji topi.

Frëngji të ngjashme takohen edhe në një kullë të kalasë së Petrelës si dhe në kullat e kalasë së Prezës, ndërtuar nga turqit rreth fundit të shek. XV. Muri i harkuar, që përsërit konturin e bastionit, futet në thellësi të kepit deri në mbarim të korridorit dhe pas tij përfundon me një mur tërthor, që e bashkon me detin në skajin e të cilit ndodhet një kullë e rrumbullakët. Edhe në këtë mur, si dhe në kullën që lidhet me të, janë hapur frëngji për topa.

Me bastionin e rrumbullakët të hyrjes lidhet dhe muri i gjatë, që vazhdon në drejtim të jugperëndimit deri në bregun tjetër të detit. Por para se ky të marre këtë drejtim bën një kthesë kënddrejtë për të krijuar një oborr të vogël para hyrjes që e mbron këtë nga goditjet direkte. Ky mur tani nuk ruhet i plotë, por sipas një përshkrimi të vitit 1500, ai jo vetëm që përshkonte tërthor krejt kepin, por përfundonte edhe në bregun tjetër me një kullë të rrumbullakët 26 këmbë të lartë. Nga disa raporte mesjetare mësojmë gjithashtu se para mureve ka qenë një kanal i thellë, ndërsa në bastionin që mbronte hyrjen kanë qenë hapur frengji për topa. Kjo tregon se lartësia e tij ka qenë jo më pak se 12 m. Interesant është fakti që rreth 200 m larg fortifikimeve të përshkruara në brendësi të kepit, në bregun verior të tij hetohen gjurmët e një kullë të veçuar më përpara 6x6 m. Kjo kullë përcakton të vetmen pikë të territorit të mbrojtur nga kalaja, nga ku duket kalaja e Krujës. Prandaj mund të mendohet që ajo është ndërtuar për të komunikuar me anë sinjalesh me këtë të fundit (2) . Kalaja e Kepit të Rodonit është ndërtuar me gurë shtufi të punuar në forma katërkëndëshe të vendosura në rreshta të rregullt e të lidhura me shtresa të holla llaçi. Në pjesën e poshtme të mureve janë përdorur edhe tullat, të cilat janë vendosur në fugat, duke i rrethuar gurët në formë kornize. Kjo teknikë është e ngjashme me teknikën bizantine «kluazonash», me ndryshimin që në këtë të fundit fugat e llaçit janë mjaft më të trasha, duke arritur trashësinë e vetë tullës. Nga ana tjetër, vihet re se megjithëse pjesët e sipërme të mureve janë ndërtuar pa përdorimin e tullave, ato janë të njëkohshme me pjesët e poshtme. Kjo tregon se teknika «kluazonash» nuk vazhdohet me konsekuencë. Të njëjtin fenomen e konstatojmë edhe në një kullë të periudhës veneciane gjysmërrethore në Durrës, që është në funksion të kështjellës së poshtme. Në ketë rast mund të shikohet ndikimi vendas, që ushtrohej nëpërmjet mjeshtrave të ndërtimit edhe në arkitekturën ushtarake veneciane.

Një diçka tjetër, që të tërheq vëmendjen, është se në bastionin e hyrjes, në më pak se gjysma e lartësisë, muret fillojnë të pjerrësohen lehtë në anën e jashtme dhe kalojnë përsëri në vertikale afër bazës, duke na dhënë kështu një konfiguracion të ngjashëm me kullën e rrumbullakët të hyrjes në kalanë e Krujës dhe me ndërtime të tjera të shekullit XV, siç është p.sh. veshja nga jashtë e mureve të kalasë së Shkodrës, pranë hyrjes kryesore.

Ndërtimin e kësaj kështjelle Skënderbeu e filloi menjëherë pas rrethimit të parë të Krujës, pra rreth viteve 1451-52, krahas me ndërtimin e kalasë së Modricës, që ndodhej në kufirin lindor të Shqipërisë, por që akoma është e paidentifikuar. Punimet në kështjellë vazhduan edhe më vonë, pasi më 1463, Skënderbeu lidhi disa kontrata me mjeshtra muratorë raguzanë. Në vitin 1467, kështjella u rrënua nga turqit, ndërsa në verë të vitit 1500, për rindërtimin e kësaj fortese u interesuan venecianët. Por me sa duket, kjo ndërmarrje nuk pati sukses, pasi një vit më vonë ra në duart e turqve kalaja e fundit e rëndësishme në bregdetin shqiptar, Durrësi, ndërsa Rodoni nuk përmendet më. Skënderbeu e ndërtoi këtë kala për të pasur një dalje të vetën në det, nga ku mund të furnizohej e të kishte në rast nevoje kontakte me jashtë pa ndërmjetësinë e Venedikut, që kishte në dorë pothuaj gjithë limanet e bregdetit të Shqipërisë. Kjo vinte për shkak të konflikteve të shpeshta dhe shpeshherë të hapura që pati Skënderbeu me Venedikun. Kalaja do të shërbente gjithashtu në rast nevoje, edhe si vendi i qëndresës së fundit kundër turqve në tokën shqiptare. Qëllimi për të cilin u ndërtua ky fortifikim përcakton edhe mënyrën e ndërtimit të tij me mbrojtje artificiale vetëm nga ana e tokës.

Pas pushtimit të plotë të Shqipërisë, ndryshe nga shumë fortifikime të tjera, Rodoni nuk u shërbeu më turqve, pasi kalaja kërkonte shumë vepra plotësuese dhe pajisje për mbrojtje nga ana e detit. Ndërsa për të mbajtur nën sundim krahinën përreth dhe për të kontrolluar tregtinë e drithit dhe furnizimin me armë të popullsisë nëpërmjet luginës së Ishmit, turqit, më 1574, ndërtuan kalanë e Ishmit në një vend të tillë larg bregdetit, ku nuk e rrihte topi i anijeve luftarake.

Një kështjellë tjetër e shek. XV, që paraqet interes për elementet që ruan, është ajo e Bashtovës (3) .

Fig. 137a — Kalaja e Bashtovës. Pamje.

Fig. 137b — Kalaja e Bashtovës. Rikonstruksion.

Kështjella është ndërtuar mbi një terren fushor, rreth 400 m në veri të lumit Shkumbin, 3-4 km larg derdhjes së tij në det. Ajo ka një planimetri drejtkëndëshe, me përmasa 60x90 m. Në të katër qoshet dhe dhe në mesin e çdo muri ka nga një kullë, me përjashtim të murit perëndimor që i takon një periudhe të dytë ndërtimi. Muret kanë një gjerësi prej l m. Midis gurëve ranorë dhe konglomerat në forma të çrregullta janë futur aty-këtu copa tullash dhe tjegullash. Në ndonjë rast nuk mungojnë edhe fragmente arkitektonike të periudhës bizantine, si pjesë kolonash, bazamente dhe kapitele të përdorura në vend të gurëve të zakonshëm.

Nga ana e brendshme, muret gjymtyrohen nga një sistem pilastrash me seksion rreth 1,00x1,50 m në çdo 3 m largësi. Në pjesën e sipërme, pilastrat lidhen me harqe tullash, me lartësi 0,40 m të forcuara me tiranta druri dhe krijojnë mbi harqet shtegun e rojeve 1,20 m të gjerë.

Fig. 138 — Pamje e brendshme e kalasë së Bashtovës.

Fig. 138a — Pamje e brendshme e kalasë së Bashtovës.

Lartësia e plotë e mureve me gjithë bedenat arrinte 9 m. Parapeti me bedenat ka një gjerësi prej 0,80 m dhe lartësi 1,90 m. Të gjithë bedenat përshkohen nga frëngji shigjetë me lartësi 0,50 m, gjerësi të brendshme 0,35 m dhe të jashtme 0,15 m. Me dy radhë frëngjish janë pajisur edhe kamaret, që krijohen midis pilastrave. Në këtë mënyrë, gjatë gjithë mureve ndodhen tri nivele luftimi. Frëngjitë e nivelit të poshtëm të kamareve janë më të mëdha nga frëngjitë e tjera dhe kanë shërbyer për topa të vegjël. Lartësia e tyre është l m, gjerësia nga brenda 0,95 m, ndërsa nga jashtë 0,35 m. Dy nivelet e luftimit në kamare ndaheshin me platforma druri, prej të cilave ruhen gjurmët e mbështetjes së trarëve në faqet anësore të pilastrave.

Kullat kanë forma rrethore ose katërkëndëshe.

Fig. 139 — Kalaja e Bashtovës. Pamje e përgjithshme.

Dy nga kullat e qosheve janë të rrumbullakëta, njera katërkëndëshe, ndërsa nga e katërta nuk ruhen gjurmë. Kullat ndërmjetesë janë të gjitha katërkëndëshe. Ato kanë një trashësi muresh prej 1,25-1,40 m, ndërsa lartësia e tyre arrinte në 12 m. Muret e kullave të rrumbullakëta bien me një pjerrësi të lehtë në anën e jashtme, ndërsa ato të kullave katërkëndëshe bien me faqe vertikale. Kullat janë të hapura nga ana e brendshme e kështjellës

Fig. 140 — Kalaja e Bashtovës. Pamje të brendshme kullash.

dhe janë pajisur me frëngji të shumta. Ato ndaheshin me dysheme druri në pesë kate, që komunikonin me shkallë të brendshme. Secili kat krijonte një ambient mjaft të ulët rreth 1,70. Këto ambiente nuk banoheshin, por shërbenin vetëm në raste lufte. Në një periudhë më të vonë, disa ambiente kullash janë përshtatur për banim, duke u pajisur me oxhakë. Të gjitha kullat, nga anët më pak të mbrojtura (kullat katërkëndëshe në faqet ballore, ndërsa ato të rrumbullakëta në drejtim të diagonales së katërkëndëshit të kështjellës) kanë pasur erkere (mashikula) me konstruksion druri për të kontrolluar pjesën e poshtme të tyre, kur kjo nuk mund të shihej prej kullave fqinjë, Mashfkulat komundoheshin nga katet e sipërme, ndërsa katet e katërta në kullat e qosheve dhe në ato ndërmjetëse lidheshin me nga një portë drejtpërdrejt me shtegun e rojeve. Mbulesat e tyre kanë qenë sipas rastit, çati konike apo prizmatike me konstruksion druri, të mbuluara me tjegulla ose të veshura me plumb. Frëngjitë për topa janë vendosur zakonisht në dy katet e poshtme ndërsa katet e sipërme përfundonin në një parapet të dhëmbëzuar nga bedenat të cilat, si dhe ato mbi mure, përshkohen nga frëngji. Mbi bedenat mbështetej çatia. Kjo mënyrë ndërtimi të bën të mendosh se çatitë ishin të çmontueshme në rast nevoje.

Fig. 141 — Kalaja e Bashtovës. Rikonstruksion i një kullë.

Kështjella ka pasur me sa duket tri hyrje, nga sa mund të gjykohet prej gjurmëve të ruajtura. Hyrja kryesore ndodhej në mesin e murit verior dhe përshkonte një kullë katërkëndëshe. Një hyrje ndodhet në mesin e murit perëndimor të rindërtuar, por nuk dihet me siguri nëse ka pasur edhe më parë një hyrje nga kjo anë. Ndërsa hyrja e tretë ndodhej në pjesën veriore të murit lindor dhe përshkonte njerën nga niket midis dy pilastrash. Kjo e fundit mbrohej nga një kullë e rrumbullakët e qoshes. Porta ka qenë mbuluar me arkitra dhe ka pasur një hapësirë dritë prej 2,70 m, ndërsa në një periudhë të mëvonshme kjo portë është mbyllur me mur. Kështjella është pajisur edhe me disa shkallë, nëpërmjet të cilave realizohej ngjitja në shtegun e rojeve. Shkallët janë ndërtuar prej muresh guri dhe mbështeten në faqen e brendshme të mureve, jashtë trashësisë së tyre. Shpesh, pushimi i shkallëve, që shërben për të realizuar komunikimin me shtegun e rojeve, mbështetet mbi një qemer tullash. Në disa raste, në të thelluarat nën harqet e shkallëve janë hapur frengji shigjetë. Në përgjithësi, në vendosjen e shkallëve pranë mureve, është ndjekur parimi, që nëpërmjet tyre të furnizohet në radhë të parë shtegu i rojeve dhe jo katet e sipërme të kullave, nga ana tjetër lëvizja e mbrojtësve nëpër shtigje duhej të kryhej në një drejtim. Për këtë qëllim shkallët drejtohen në të kundërt të kullave. Vijueshmëria e shtegut të rojeve nuk ndërpritet, veçse në kullën e hyrjes. Këtu, në të dyja anët e kullës, janë ndërtuar nga një palë shkallë, me anën e të cilave mund të kalohej nga shtegi i njerës anë të murit në tjetrin, pa humbur kohë. Ndërsa tek kullat e mesit, qemeret e hapjes së kullave në pjesën e brendshme ngrihen mbi lartësinë e shtegut të rojes, deri në lartësinë e dyshemeve të kateve të sipërme, ku është hyrja për në kullë. Për të mos ndërprerë kalimin nëpër shtegun e rojes në të dyja anët e qemereve janë ndërtuar shkallë që i shërbenin njëkohësisht edhe kullave.

Fig. 141 — Kalaja e Bashtovës. Rikonstruksion i një kullë.

Fig. 142 — Kalaja e Bashtovës. Pamje të brendshme kullash.

Kështjella e Bashtovës nuk përmendet në burimet historike të fundit të shek. XIV, kur venecianët kërkonjë të zenë pothuaj gjithë kështjellat bregdetare të Shqipërisë. Ajo nuk përmendet gjithashtu as gjatë krejt shek. XV, por vetëm në fillim të shek. XVI. Megjithatë, koha më e mundshme e ndërtimit të kësaj kështjelle janë dhjetëvjeçarët e fundit të shek. XV, sidomos pas rindërtimit nga turqit të kalasë së Elbasanit, më 1466, e cila e ulte thuajse krejt vlerën strategjike të kështjellave të tjera bregdetare, që ishin mjaft larg për mbrojtjen e Durrësit. Një diçka tjetër, që i shqetësonte venecianët në këtë kohë, ishte mundësia e shfrytëzimit nga turqit e derdhjes së Shkumbinit dhe shfrytëzimi i lëndës së pasur të drurit që ndodhej aty për ndërtimin e anijeve dhe për të dalë në det. Pas vdekjes së Skënderbeut më 1468 mundësia për të mbrojtur këto zona ishte e paktë. Bashtova ishte giithashtu një skele e rëndësishme për tregtimin e drithit.

Menjëherë pas pushtimit, turqit e parapëlqyen pozitën e kësaj kështjelle vendosën atje në garnizon dhe kryen disa punime plotësuese, si kthimi i disa kateve të kulteve në kthina banimi për rojet dhe ndërtimi i një xhamie mbi kullën e hyrjes kryesore, punime qe u kryen para vitit 1521. Akoma në shek. XVII, Bashtova vazhdonte te ishte një kështjellë garnizoni. Pas kësaj periudhe u rindërtua muri perëndimor qe ishte rrëzuar si pasojë e vërshimit të lumit.

Arkitektura dhe teknika e ndërtimit tregojnë për një kështjellë të ndërtuar me ngut, duke pasur parasysh një kursim sa më të madh të materialit. Këtë e dëshmojnë muret e holla, por te kombmuara nga ana e brendshme me pilastra dhe harqe, kullat me kurriz të hapur që janë më pak rezistente, si dhe katet e ulëta te kulteve te caktuara vetëm për luftim. Nga ana tjetër, është pasur parasysh që një kështjellë e vogël të ketë një fuqi sa më të madhe zjarri, duke krijuar tri nivele luftimi në muret dhe pesë tek kullat. Kështjella e Bashtoves është një nga fortifikimet e fundit, që u ndërtuan per t´i rezistuar pushtimit turk. Qysh nga kjo kohë, madje ne disa krahina edhe me herët, fillojnë të riparohen kështjella ekzistuese apo të ndërtohen të reja për garnizonet turke.

Nga ndërtimet mbrojtëse të shek. XV, paraqet interes edhe periudha e dytë e kështjellës në lartësinë «59» në Durrës, e përmendur në kapitullin e mëparshëm, si «Kështjella e poshtme» e Durrësit (4) .

Elementet arkitektonike si dhe të dhëna historike indirekte të çojnë në përfundimin se kjo kështjellë u rindërtua në gjysmën e parë të shek. XV, kur Durrësi ishte nën sundimin venecian. Në këtë periudhë ajo kishte tri kulla poligonale në qoshe dhe dy ndërmjetëse katërkëndëshe midis tyre. Në një periudhë të mëvonshme njëri nga këndet që kishte mbetur pa kullë u plotësua me një kullë gjysmërrethore, e cila ndryshon nga të parat si nga forma, elementet artektonike ashtu edhe nga teknika e ndërtimit,

Fig. 143 — Kullë e shek. XV. Kështjella e Poshtme. Durrës.

Kështjella kishte një hyrje në murin verior. Si kurtinat dhe kullat kanë mure me trashësi të barabartë prej 2,60 m. Kurtinat kanë pasur një lartësi prej 10 m. dhe përfundonin në pjesën e sipërme me një parapet të dhëmbëzuar nga bedenat. Kullat 1,50 m më të larta se muret ndaheshin në tri kate me dysheme druri. Katet e poshtme të pandriçuara nga frëngji shërbenin me sa duket si depo, ndërsa katet e dyta që komunikonin me porta me shtegun e rojeve, ishin ambientet kryesore dhe ishin pajisur secila me nga tri frëngji për topa. Frëngjitë kanë në planimetri formën e një trapezi me bazën e vogël të drejtuar jashtë dhe mbulohen me qemere trungkonike prej tullash. Katet e treta që shërbenin dhe për qëndrimin e rojeve, ishin pajisur me frëngji shigjetë dhe me nga një mashikul druri që dilte në formë konsoli, mbi pikat e vdekura të kullave për të kontrolluar bazën e tyre. Për t´i bërë më rezistente kundrejt hapjes së tuneleve dhe minimit, muret e kullave janë mbështetur mbi një bazament poligonal që del jashtë tyre në formë xokoli dhe brinjët e të cilit korrespondojnë me meset e faqeve të kullës. Kullat mbuloheshin me çati prizmatike me konstruksion druri, të veshura me plumb ose me tjegulla. Nga ndërtimet mbrojtëse të Durrësit paraqet interes edhe një kullë e ndërtuar për artileri, në skajin jugperëndimor të kalasë pranë bregut të detit.

Fig. 144 — Kullë për artileri. Shek. XV. Durrës.

Fig. 145a — Kullë për artileri. Shek. XV. Durrës. Pamje.

Fig. 145b — Kullë për artileri. Shek. XV. Durrës. Planimetria.

Kulla ka planimetri rrethore me diametër të jashtëm 9 m dhe lartësi 9.60 m. Ajo ngrihet mbi një bazament, në trajtën e një trungukoni, i cili kufizohet në pjesën e sipërme prej një kornize gurësh të punuar me prerje gjysmërrethore. Bazamenti është i mbushur me dhë në pjesën e brendshme, ndërsa nga sipër është shtruar me pllaka guri, duke krijuar kështu dyshemenë e të vetmit kat të kullës, i cili përfundon në pjesën e sipërme me një platformë të rrethuar nga një parapet i dhëmbëzuar. Salla e vetme e kullës ndriçohet nga pesë frengji të mëdha topash dhe mbulohet me një kupolë sferike të ndërtuar me tulla. Muret kanë një trashësi prej 3,70 m dhe përforcohen me breza druri. Nga ana e brendshme e fortifikimit, trashësia e murit është shfrytëzuar për ndërtimin e një palë shkallëve të mbuluara me qemer cilindrik, që të çojnë në tarracë si dhe të një sërë kthinash të vogla, që shërbenin si depo municioni. Kjo kullë është ndërtuar nga fundi i shek. XV, kur artileria kishte filluar të përdorej në shkallë të gjerë.

Nga ndërtimet e tjera fortifikuese, në qytetet që ndodheshin në këtë kohë nën sundimin venecian, vlejnë të përmendim ato të fillimit të shek. XV në kalanë e Shkodrës, siç janë barbakani para hyrjes kryesore, paramuret në anën veriore, etj., të cilat i kemi përmendur, kur kemi shqyrtuar kalanë e Shkodrës.