• Hyrje
• Fortifikime nga vitet 2800 deri rreth viteve 500 p.e.r
• Fortifikime nga vitet 500 deri në 168 p.e.r. Periudha e lindjes dhe e zhvillimit të qyteteve ilire
• Fortifikimet gjatë periudhës së hershme të sundimit romak (shek. II p.e.r. — shek. I e.s.)
• Fortifikime nga vitet 300 deri në 600 (e.s.)
• Fortifikime nga vitet 300 deri në 600 të e. sonë
• Hyrjet, kullat dhe teknika e ndërtimit
Fortifikime nga viti 600 deri në 1400
• Fortifikime nga viti 1400 deri në 1478
• Fortifikime të shekujve XV-XVII
• Fortifikimet në shekujt XVIII-XIX (Periudha e pashallëqeve të mëdha shqiptare)
• Kulla dhe banesa të fortifikuara
• Kisha, manastire dhe ura të fortifikuara
• Armë dhe operacione rrethimi

PESë MIJë VJET FORTIFIKIME Në SHQIPëRI

GJERAK KARAISKAJ

FORTIFIKIME NGA VITET 300 DERI Në 600 Të E. SONë

Hyrjet, kullat dhe teknika e ndërtimit

Hyrjet e kështjellave dhe sidomos të qyteteve të fortifikuara në antikitetin e vonë, me përjashtim të ndonjë rasti të veçantë, nuk trajtoheshin në mënyrë monumentale, pra dhe nuk shërbenin si një zbukurim për qytetin, siç ndodhte në periudhën qytetare ilire dhe në shekujt e parë të sundimit romak. Ky fenomen vërehet edhe në provincat e tjera gjatë kësaj kohe (20) . Në përshtatje me epokën historike, gjithë vëmëndja ishte drejtuar në atë që këto hyrje të ishin sa më të mbrojtura.

Ato vendoseshin pranë një kullë, përshkonin një kullë katërkëndëshe (Elbasan) ose mbroheshin nga dy kulla anësore. Në rastin e fundit, kullat anësore ruanin largësitë që kishin edhe kullat e tjera përgjatë mureve (hyrja perëndimore, Durrës) ose ndërtoheshin posaçërisht për mbrojtjen e hyrjes. Në këtë rast kullat vendoseshin fare pranë njëra-tjetrës, duke lënë midis tyre vetëm një korridor të hapur e të ngushtë, në fund të të cilit ndodhej porta. Në këtë tip hyrjesh bie më tepër në sy karakteri i theksuar mbrojtës i tyre. Kullat anësore mund të ishin drejtkëndëshe (Paleokastër), por më tepër në formë patkoi apo të shkronjës U (Elbasan, Vig, Grazhdan).

Varianti më i mbrojtur i këtij tipi hyrjesh ishte ai me oborr të brendshëm, si i kalasë së Elbasanit dhe të Vigut. Hyrjet me oborr të brendshëm janë nga më të hershmet për antikitetin e vonë dhe nuk takohen më pas mesit të shek. IV.

Dy hyrjet kryesore të kalasë së Elbasanit, lindore dhe perëndimore, nëpër të cilat kalonte dhe rruga Egnatia ishin mbrojtur me nga dy kulla anësore në formë U-je dhe me oborr të brendshëm. Të dhënat më të plota i kemi për hyrjen lindore të qytetit, e cila u zbulua dhe u konsolidua në vitin 1971. Dy kullat anësore të kësaj hyrjeje që ruajnë të njëjtën dalje nga kurtinat si dhe kullat e tjera të kalasë, vazhdojnë dhe brenda saj duke u lidhur me një mur fundor që krijon oborrin e brendshëm, midis tij dhe murit rrethues të kalasë. Kështu, gjatësia e përgjithshme e kullave arrinte në 16,50 m. Oborri i brendshëm e dyfishonte hyrjen, duke bërë të mundur vendosjen e dy portave njëra pas tjetrës. Portat kanë qenë dykanatëshe dhe siguroheshin nga brenda me një tra të fortë. Trau i portës së parë komandohej nga kulla e krahut të majtë. Kjo kuptohet ngaqë muri i brendshëm i saj përshkohet nga një kanal me prerje katërkëndëshe 0,32x0,28 m, që të jep me përmasat e tij edhe trashësinë e vetë traut. Portat kishin një hapësirë dritë rreth 4 m. Thuajse identike me këtë hyrje janë dhe hyrjet e kështjellës së Vigut.

Një element tjetër me rëndësi në fortifikimet e shek. IV-VI janë kullat. Në fortifikimet malore, që kanë një karakter fshataro-ushtarak, ato përdoren rrallë ose nuk përdoren fare. Ndryshe ndodh në fortifikimet fushore, në ato që kanë më tepër karakter ushtarak apo në fortifikimet e qyteteve kryesore. Largësia e vendosjes së kullave nga njëra-tjetra zakonisht ishte jo më e madhe nga rrezja e veprimit të shigjetës dhe varej nga kushtet e terrenit, nga madhësia dhe rëndësia e fortifikimit ose nga rëndësia e pjesëve të veçanta të tij.

Kullat kanë gjithmonë mure vertikale dhe në më të shumtën e rasteve më të holla se kurtinat. Ato ndaheshin në kate me dysheme druri ose qemer cilindrik dhe përfundonin në pjesën e sipërme zakonisht me tarracë. Forma planimetrike e kullave ka pasur rëndësinë e vet dhe në kohë të ndryshme janë parapëlqyer trajta të ndryshme kullash. Nga trajta planimetrike, tipat më të përhapur kanë qenë kullat katërkëndëshe, rrethore, me majë të mprehtë dhe në formë patkoi. Kullat katërkëndëshe janë përdorur kudo, kurse ato rrethore pothuajse vetëm nëpër këndet.

Kullat poligonale të rregullta nuk takohen në fortifikimet e vona antike të vendit tonë, megjithëse ato janë përdorur në fillim të shek. IV, në pallatin e Dioklecianit, në Split.

Midis katër tipave kryesorë të kullave të përmendura më lart mund të vendoset dhe njëfarë renditje kronologjike.

Kullat katërkëndëshe dhe rrethore përdoren gjatë gjithë kohës. Të parat, megjithëse më pak rezistente kundrejt makinave rrethuese gurhedhëse, u rezistuan kritikave të teoricienëve bashkëkohës të arkitekturës ushtarake, duke filluar që nga Filoni (shek. III, p.e.r.) deri tek Anonimi bizantin (shek. VI), pasi ndërtoheshin më lehtë dhe ishin më pak të kushtueshme. Kështu shpjegohet që ato patën një përhapje të madhe, kur ndërtimet ushtarake ishin më intensive dhe për pasojë (shpenzimet më të mëdha. Shumica e fortifikimeve të Justinianit në provincat afrikane kanë planimetri të rregullt katërkëndëshe dhe kulla po të kësaj trajtë në qoshe dhe gjatë mureve (21) . Kullat me majë të mprehtë u përdorën vetëm gjatë fundit të shek. V dhe gjatë shek. VI (22) . Ato ishin me rezistente kundrejt goditjeve por nuk mundën të zëvendësojnë kullat katërkëndëshe. Në vendin tonë, kulla me majë të mprehtë, përveçse në Durrës, takojmë edhe në kalanë e Qafës (rrethi i Elbasanit), në Çukën e Ajtoit dhe në kalanë e Pogradecit. Në këtë të fundit, mbi kullën trekëndëshe është ndërtuar në një periudhë të dytë një kullë katërkëndëshe, si për të treguar triumfin përfundimtar të kësaj të fundit në prag të mesjetës.

Në një diapazon më të kufizuar kohe, që kap shekullin IV, kanë qenë përdorur kullat në formë patkoi dhe ato në trajtë freskoreje në qoshet. Për këtë të bind fakti se ndryshe nga kullat katërkëndëshe ato nuk bashkëjetojnë asnjëherë me kullat me majë të mprehtë si në fortifikimet e vendit tonë ashtu dhe në ato të provincave të tjera të Perandorisë Romako-Bizantine.

Gjithashtu kullat në formë patkoi përveç fortifikimeve të Vigut dhe Skampinit i takojmë kudo në fortifikime të tjera jashtë territorit të vendit tonë në kohën e sundimit të Dioklecianit, Kostandinit ose në vazhdim të shek. IV.

Një problem tjetër që kërkon studime të mëtejshme është ai i teknikës së ndërtimit. Më i lehtë është datimi i mureve me breza tullash dhe pothuajse i pamundur, për kufij të ngushtë, ai i mureve krejtësisht me gurë. Në rastin e parë nuk ka të bëjë sasia e rreshtave të tullave në brez, siç përpiqet të argumentojë ndonjë studiues (23) , por trashësia e fugës së ilaçit dhe përbërja e tij. Për sa i përket përbërjes së Ilaçit, përgjithësimi i sa më shumë shembujve nga ndërtimet e kësaj periudhe do të sillte me siguri rezultate pozitive.

Lidhur me trashësinë e fugës së Ilaçit, duke u mbështetur në shembuj të shumtë nga ndërtimet në Kostandinopojë është arritur në përfundimin se trashësia e fugës së Ilaçit fillon ta kalojë atë të tullës pas mesit të shek. V (24) . Një fenomen i tillë është vërtetuar nga teknika e ndërtimit në fortifikimet tona, ku mund të sjellin si shembull muret e Anastasit I në Durrës, murin e Portës, Kaninën dhe periudhën e dytë të ndërtimit, në kalanë e Elbasanit. Me sa duket, në antikitetin e vonë, me kalimin e kohës, ndërtuesit kanë synuar të krijojnë breza tullash sa më të trashë, duke përdorur sa më pak tulla, një material ky i kushtueshëm. Këtu nuk duhet të na ngatërrojë përdorimi me shumicë i tullave në ndërtime ushtarake të një rëndësie të veçantë, siç ishte fortifikimi i Durrësit. Nga ana tjetër, duhet të kemi parasysh se kursimi i tullave nuk duhej të cënonte soliditetin e mureve, në të cilat trashësia e brezit luante një rol jo të paktë. Për të siguruar soliditetin e këtyre brezave me shtresa të trasha llaçi, janë përdorur si përzierje copa tullash, zhavorr apo çakull i imët, si në kalanë e Durrësit, Portës, Elbasanit, etj. Në dy rastet e fundit brezat janë vendosur mbi shtresa të trasha llaçi, të cilat nuk i hasim në ndërtime të tjera më të hershme. E njëjta përbërje llaçi me përzierje çakulli, haset dhe në mure të ndërtuara vetëm me gurë, siç është rasti i kalasë së Zaradishtës në rrethin e Korçës, për të cilën jemi të mendimit se është ndërtuar në shek. VI. Për këtë na e forcon më tepër bindjen përdorimi në përbërjen e Ilaçit, në kalanë e Durrësit, si i çakullit ashtu edhe i copave të tullave. Në përdorimin e tullës në përbërje të Ilaçit duhet të dallojmë atë të pluhurit të tullës që fillon të përdoret në ndërtimin e mureve qysh nga mesi i shek. III. Raste të përdorimit të Ilaçit me përbërje copa tullash apo cakulli, që arrijnë nganjëherë në dimensione deri në 3-4 cm diametri, kemi dhe në mjaft kështjella të kohës së vonë antike në vendin tonë. Ato i gjejmë në kalanë e Bellovodës, Gjonomadhit, Zvezdës, në periudhën III të kalasë së Trajanit, në fazën e dytë të ndërtimit në kalanë e Elbasanit si dhe në disa kala pranë rrugës Egnatia si kalaja e Qafës, kalaja në Shkëmbin Mbret dhe kalaja e Brajës. Në këto dy të fundit kjo teknikë hetohet respektivisht si fazë e dytë dhe e tretë ndërtimi. Po për të arritur në përfundime më të sigurta nuk mjaftojnë vetëm shembujt e sjellur më lart. është detyrë e studimeve të ardhshme për ta zgjidhur përfundimisht këtë problem.

Fortifikimet e vona antike, që trajtuam në këtë kapitull, u ndërtuan mbi një truall të pasur jo vetëm në fortifikime, por edhe me përvojë për ndërtimin e tyre. Ato nuk u shkëputen nga traditat e lashta. Vazhdimësia e kësaj tradite pasqyrohet në format planimetrike, në zgjedhjen dhe shfrytëzimin e terrenit për mbrojtje, si në planin strategjik ashtu edhe taktik. Nga ana tjetër, fortifikimet e vona antike krijuan një bazë të shëndoshë dhe paraprinë ndërtimet mbrojtëse të mëvonshme të mesjetës.