• Hyrje
• Fortifikime nga vitet 2800 deri rreth viteve 500 p.e.r
• Fortifikime nga vitet 500 deri në 168 p.e.r. Periudha e lindjes dhe e zhvillimit të qyteteve ilire
• Fortifikimet gjatë periudhës së hershme të sundimit romak (shek. II p.e.r. — shek. I e.s.)
• Fortifikime nga vitet 300 deri në 600 (e.s.)
• Fortifikime nga vitet 300 deri në 600 të e. sonë
• Hyrjet, kullat dhe teknika e ndërtimit
Fortifikime nga viti 600 deri në 1400
• Fortifikime nga viti 1400 deri në 1478
• Fortifikime të shekujve XV-XVII
• Fortifikimet në shekujt XVIII-XIX (Periudha e pashallëqeve të mëdha shqiptare)
• Kulla dhe banesa të fortifikuara
• Kisha, manastire dhe ura të fortifikuara
• Armë dhe operacione rrethimi

PESë MIJë VJET FORTIFIKIME Në SHQIPëRI

GJERAK KARAISKAJ

FORTIFIKIME NGA VITET 300 DERI Në 600 Të E. SONë

Periudha që përfshin shek. IV-VI të erës sonë ishte nga më intensivet për sa i përket ndërtimeve fortifikuese.

Rrethanat historike që ndikuan ishin rreziku që i kanosej Perandorisë Romako-Bizantine nga dyndja e popujve që vinin nga territoret përtej Danubit si dhe. thellimi i krizës së sistemit skllavopronar.

Në këtë periudhë varfërohen gjithnjë e më tepër masat e gjera të popullsisë dhe nga ana tjetër dobësohet autoriteti i pushtetit qendror, duke krijuar kështu kushte më të favorshme për depërtimin e federatave të fiseve «barbare». Perandorët romakë dhe bizantinë bënë përpjekje të mëdha për të rimëkëmbur sistemet e vjetra të fortifikimit dhe për të ndërtuar të reja. Nga një kronikë e kohës mësojmë se gjatë sundimit të perandorit Julian u rindërtuan muret mbrojtëse të qyteteve të Maqedonisë, Ilirikut dhe Peloponezit (1) . Por dhe para kësaj kohe kemi të dhëna për ndërtime kështjellash të reja dhe fortifikime qytetesh në trojet shqiptare. Nga një mbishkrim i gjetur në Paleokastër, ndërtimi i kështjellës në vitet 311-313 i atribuohet perandorit Licin (2) . Në fillim të shek. IV, me shumë gjasë në kohën e Kostandinit të Madh, janë ndërtuar kalaja e Elbasanit dhe kështjella e Vigut (Mirditë). Një veprimtari të gjerë ndërtimi pati dhe nga fundi i shek. IV, sidomos gjatë periudhës së sundimit të perandorit Valentinian. Përveç një numri të konsiderueshëm kështjellash malore gjatë rrugës Egnatia, në të cilat janë gjetur me shumicë monedha të këtij perandori (3) , kësaj periudhe duhet t´i përkasin edhe muret rrethuese të qytetit në Grazhdan (Peshkopi) etj. Sipas një ligji të kohës së Teodosit I (379-395), për ndërtimin e mureve të qyteteve në Iliri, ishte e ngarkuar e gjithë popullsia (4) ; kuptohet që barra më e rëndë për këto ndërtime binte mbi shtresat e varfëra. Por ndërtimet më të mëdha fortifikuese u kryen në kohën e Justinianit I (527-565), perandor me origjinë ilire, i cili synonte të riformonte perandorinë e dikurshme romake. Historiani i tij, Prokopi nga Cezarea, në veprën «Mbi ndërtimet» shkruan se perandori Justinian e fortifikoi krejt pjesën e brendshme të Ilirisë (Provinca e Ilirikut), ndërsa anën e Danubit e fortifikoi me kështjella e garnizone ushtarësh. Kështjellat dhe qytetet e ngritura anës lumit nga perandorët e mëparshëm romakë, thotë Prokopi, shërbenin më shumë për të treguar që buza e Istrit (Danubit) nuk ishte krejt e pabanuar, se sa për ta mbrojtur. Por perandori Justinian i rindërtoi këto jo më ashtu siç ishin, por i bëri më të forta dhe shumë prej tyre krejt të reja (IV, 5). Në provincat e Epirit të ri dhe të vjetër, ku përfshihej dhe territori i vendit tonë, Justiniani ndërtoi ose rindërtoi 94 fortifikime. Emrat e këtyre kështjellave të regjistruara nga Prokopi, ose kanë ardhur të transformuara, ose emrat e vjetër të kështjellave tona janë harruar me kohë, kështu që vetëm pak prej tyre mund të identifikohen me ato të listës së Prokopit. Nga këto mund të përmendim Foiniken (Finiqi), Antipagrai (Antipatrea, Berati), Kionin (Kanina) dhe Aulon (Vlora).

Fortifikimet e shek. IV-VI e.s. janë të shumta dhe ndodhen zakonisht gjatë luginave të lumenjve, ku kalonin rrugë të rëndësishme tregtare dhe ushtarake. Një nga këto ishte Egnatia që kalonte gjatë luginës së Shkumbinit si dhe degëzimet e saj.

Gjatë kësaj rruge janë hetuar një pjesë e mirë e fortifikimeve, që janë ndërtuar ose rindërtuar gjatë periudhës së vonë antike (shek. IV-VI (5) ) . Këto fortifikime nuk janë vendosur në largësi të barabartë gjatë gjithë rrugës. Por ndërsa vërehen grumbullime fortifikimesh pranë ndonjë qyteti, siç ishte p.sh. Skampini (Elbasani), apo të ndonjë zone të rëndësishme bujqësore si lugina e sipërme e Shkumbinit dhe Fusha e Domosdovës, në pjesë të tëra të rrugës Egnatia nuk takon asnjë fortifikim ose ato janë të rralla. Bie në sy sidomos pjesa e rrugës Egnatia, që shkon nga Elbasani në Peqin — Rrogozhinë — Durrës, pranë së cilës nuk ndodhet asnjë fortifikim. Fortifikime të kësaj periudhe gjenden, megjithëse më të rralla edhe në zona të thella malore, siç është ajo e Shpatit, apo pranë luginave të tjera të lumenjve, që përshkojnë territorin e vendit tonë, si ajo e Devollit etj.

Në Pellgun e Korçës (6) , nga mënyra e vendosjes së fortifikimeve, kuptohet që ato kishin për qëllim të siguronin një mbrojtje për gjithë këtë zonë dhe nga ana tjetër të kontrollonin kalimin gjatë luginës së Devollit. Në grupin e parë përfshihen fortifikimet e Zvezdës, Bellovodës, Gjonomadhit, Trajanit dhe Bllacës, të cilat mbyilnin vendkalimet e mundshme, që lidhin Pellgun e Korçës dhe Devollit me krahinat përreth, duke u vendosur në grykat e lumenjve ose në qafat. Rruga natyrore, që kalonte gjatë luginës së Devollit, kontrollohej nga kalaja e Menkulasit, në skajin juglindor të saj, nga Zvezda në grykën e Cangonjit, që lidh dy pellgjet e lartpërmendura, nga kulla e Dishnicës në afërsi të Korçës dhe më në fund nga Symiza dhe kalaja e Gopeshit. E para, bashkë me kalanë në «Hijen e Korbit» kontrollon grykën që formohet në daljen e Devollit nga fusha e Korçës për të përshkuar një zonë të thellë malore. Në qendër të këtij rrethi fortifikimesh ndodhet një qytet i fortifikuar, i cili njihet me emrin «Kalaja e Zaradishtës».

Fig. 71 — Kalaja e Zaradishtës (Korçë). Planimetria.

Ai ndodhet 8 km në perëndim të qytetit të Korçës dhe ka pasur një rreth muresh me gjatësi l km. Ndryshe nga fortifikimet e përmendura, kalaja e Zaradishtës shtrihej në një terren thuajse të sheshtë, duke zënë shpatin e një kodre fare të ulët, por muret e saj ishin më të gjera e më të fuqishme nga fortifikimet përreth. Në Zaradishtë dhe në afërsi të saj janë zbuluar gjurmë mozaikësh, mbishkrime si dhe një kolonë dritareje e një kishe paleokristiane.

Fortifikime të tjera të periudhës së vonë antike grupohen rreth qytetit të Durrësit, që ishte qyteti kryesor i Perandorisë Bizantine në brigjet e Adriatikut (7) . Po t´i hedhim një sy vendosjes së fortifikimeve rreth Durrësit do të vërejmë se ato ndodhen kryesisht në pika strategjike, që zotëronin rrugët kryesore që të çonin në këtë qytet.

Fig. 72 — Fortifikimet përreth Durrësit në periudhen e vonë antike.

Prej tyre një kujdes i veçantë iu kushtua mbrojtjes së degëzimit të rrugës Egnatia, që kalonte nëpër qafën e Kërrabës dhe luginën e Erzenit. Në këtë zonë janë grumbulluar edhe pjesa më e madhe e fortifikimeve. Në Malësinë e Kërrabës ndodhen dy fortifikime që lidhen më tepër me sistemin mbrojtës të Durrësit se sa atë të Skampinit (Elbasan). Këto janë kalaja e Bodinit dhe kulla e Gracenit. E para ndodhet mbi një kodër që zotëron në Malësinë e Kërrabës, në perëndim të kullës së Gracenit, ndërsa kjo e fundit ndodhet mbi majën më të lartë të vargmalit dhe kontrollon së afërmi rrugën që kalon në shpatin perëndimor të tij. Po gjatë kësaj rruge, më afër Durrësit, ndodhet kalaja e Vilës (Persqopi) dhe pranë saj kulla e Petrelës.

Fig. 73 — Kalaja e Petreles (Tiranë). Kulla e veçuar, shek. VI. Rikonstruksion.

Kjo e fundit, ndryshe nga fortifikimet e tjera, është një kullë e veçuar, e ngritur mbi një majë shkëmbore në dalje të Malësisë së Kërrabës, nga ana e fushës së Tiranës. Ajo kontrollonte një pikë nevralgjike komunikacioni në kryqëzimin e rrugës që vinte nga Kruja, nëpër fushën e Tiranës, me atë që vinte nga Durrësi gjatë rrjedhës së Erzenit dhe të asaj që vinte nga Elbasani për në Durrës, nëpërmjet Qafës së Kërrabës. Kulla (8) në formë cilindrike është ndërtuar me tulla dhe ka pasur dikur tri kate, duke arritur një lartësi të përgjithshme prej rreth 20 m.

Kati I shërbente si sterë, ndërsa dy katet e sipërme si ambiente luftimi dhe banimi për rojet. Stera furnizohej me ujin e shiut që grumbullohej në tarracë dhe përcillej në të me tuba qeramike të inkastruar në murin perimetral. Në katin II, i cili ruhet akoma, ndodhen 3 frengji që nga forma të kujtojnë frengjitë e kullave të kalasë së Durrësit. Ngjitja në kullë realizohej me shkallë të jashtme të heqshme, duke e rritur kështu aftësinë mbrojtëse të saj në raste rrethimi.

Gjatë rrugës që kalonte nëpër luginën e Erzenit dhe të çonte në Durrës ndodheshin dy fortifikime: kalaja e Ndroqit dhe e Lalmit.

Ndërtimet e tjera mbrojtëse rreth Durrësit janë ngritur pjesërisht gjatë vargmalit Dajt-Krujë. Prej tyre Shëngjini

Fig. 74 — Kalaja e Shëngjinit (Tiranë). Planimetria.

dhe kalaja e Dajtit

Fig. 75 — Kalaja e Laçit (Krujë). Planimetria.

kontrollonin hyrjen për në Qafën e Priskës, ndërsa kalaja e Tujanit bllokonte rrugën, që kalonte nëpër Shkallën e Tujanit që ndodhet në veri të malit të Dajtit. Në jug të Durrësit ndodhej kalaja e Turrës, emri i së cilës me prejardhje nga Torres, tregon për ekzistencën e një kullë apo kështjelle të vogël. Kalaja e Turrës ngrihet mbi një kodër bregdetare midis Durrësit dhe derdhjes të Shkumbinit. Megjithëse prej saj kanë mbetur fare pak gjurmë, mjaft fragmente qeramike, të gjetura në të tregojnë se ka qenë e banuar në shek. IV-VI e.s.

Në verilindje të Durrësit gjenden dy fortifikime të tjera: kalaja e Laçit

Fig. 76 — Kalaja e Dajtit (Tiranë). Planimetria.

dhe Daulës.

Fig. 77 — Kalaja e Daulës (Mat) Planimetria.

Kjo e fundit shënohet në listën e Prokopit në trajtën Aliula si një nga kalatë e reja të ndërtuara prej Justinianit në Epirin e Ri.

Siç shihet, në grumbullimin e fortifikimeve rreth Durrësit, qendra e gravitetit bie në juglindje, ndërsa veriu qe drejtimi më pak i rrezikshëm. Siç vërtetojnë edhe burimet historike, rruga Egnatia dhe degëzimi i saj nëpër Qafën e Kërrabës kanë qenë ndër të tjera edhe një burimi rreziqesh për Durrësin. Këtej kaluan në vitin 479 ushtritë gote me në krye Teodorikun, për pushtimin e Durrësit, ndërsa në shek. XI, perandori i Bizantit, Aleks Komneni ndoqi po këtë rrugë për t´i shpëtuar ndjekjes së normandëve. Nga këto kuptojmë se degëzimi i Egnatias nëpër Qafën e Kërrabës ishte më i përdorur dhe se këtej priteshin lëvizjet e fiseve barbare. Lënia pa fortifikime e rrugës që ndiqte itinerarin Elbasan-Peqin-Rrogozhinë-Durrës tregon jo aq për rëndësinë më të vogël të saj se sa për faktin që ishte e kushtueshme dhe e vështirë të ndërtojë në atë kohë fortifikime krejt te reja dhe t´i popullore apo të vendosje garnizone në to, ndërsa qendrat e fortifikuara gjatë rrugës së Kërrabës ishin të banuara prej kohësh dhe u rifortifikuan ose u fortifikuan në këtë periudhë. Përveç kështjellave të shumta që kontrollonin rrugët dhe mbronin qytetet kryesore edhe vetë qytetet u rrethuan me mure mbrojtëse ose u rifortifikuan, kur ato kishin qenë më parë të fortifikuara. Shumica e qyteteve i përkasin grupit të dytë dhe vetëm një pjesë e vogël rrethehen për herë të parë me mure mbrojtëse. Prej këtyre të fundit mund të përmendim Skampinin dhe kalanë e Grazhdanit (rrethi i Dibrës). Këto janë qytete që e kanë zanafillen në periudhën e pushtimit romak e ndodhen zakonisht në terrene fushore dhe pranë rrugëve të rëndësishme tregtaro-ushtarake.

Në qytetet e trashëguara, që nga periudha qytetare ilire, muret mbrojtëse ndoqën linjën e mureve të vjetra, ose i reduktuan sipërfaqet e mbrojtura dikur. Kjo e dhënë faktike konfirmohet edhe nga burimet e shkruara të asaj kohe dhe pikërisht nga një pasazh i Prokopit, historian i Justinianit, në të cilin ai thotë se Justiniani «disave prej tyre (kështjellave në Ilirik) ua zgjeroi rrethin, disave ua ngushtoi, ashtu si e pa të arsyeshme, për ta bërë më të vështirë hyrjen e armiqve në to» (De aed. IV, 25).

Prej tyre, vlen të përmendim Apoloninë dhe Bylisin. Ky i fundit, nga një qytet prej 30 ha reduktohet në 11 ha. E njëjta gjë ndodhi edhe me mjaft kështjella, sidomos kur ato u ngritën në vendbanime të fortifikuara prehistorike, siç ndodhi p.sh. në Pellgun e Korçës e të Devollit. Ndryshe ndodhi në qytetin e Durrësit, i cili në shek. VI pati fortifikimet më të fuqishme e më të mëdha, që njohu në të gjitha kohët.

Një ndarje tjetër mund të bëhet ndërmjet kështjellave me forma të rregullta drejtkëndëshe, që u ngjasin kampeve dhe kështjellave malore apo fshatrave të fortifikuara, muret e të cilave ndiqnin formën e çrregullt të majave të kodrave, kishin pak kulla ose shpeshherë ato mungonin fare. Këto kështjella, që përbëjnë numrin më të madh, kishin karakter fshataro-ushtarak ose ishin qendra të tipit fshataro-qytetar. një pjesë e mirë e të cilave janë ndërtuar me iniciativën e popullsisë vendase. Kështu mund të shpjegohet numri i madh i tyre, po të kemi parasysh se një pjesë nuk janë zbuluar akoma dhe të tjera janë zhdukur pa lënë gjurmë.

është për t´u vënë në dukje se kështjellat fushore me forma planimetrike katërkëndëshe apo qytetet e rrethuara në këtë mënyrë, i përkasin një kohe më të hershme, zakonisht fillimit të shekullit IV.

Prej tyre vlejnë të përmenden Skampini (Elbasani), kështjella e Paleokastrës (rrethi i Gjirokastrës) dhe kështjella e Vigut (rrethi Mirditës). E vetmja mbrojtje natyrore e këtyre ndërtimeve fushore ishin shtretërit e lumenjve, të cilët shfrytëzoheshin dhe për mbushjen me ujë të hendeqeve, që hapeshin anës së mureve rrethuese.

Kështjella e Paleokastrës (9) 

Fig. 78a — Kalaja e Paleokastrës (Gjirokastër). Pamje.

Fig. 78b — Kalaja e Paleokastrës (Gjirokastër). Planimetrta.

është ndërtuar në terren fushor, në këndin e bashkimit të lumit Drino me atë të Kardhiqit. Kështjella ka formë katërkëndëshe me gjatësi brinjësh rreth 100 m. Njëri nga muret nuk ndodhet më larg se 3-4 m nga shtrati i lumit Drino. Për këtë arsye nuk është parë e nevojshme që ai të pajisej me kulla, ndërsa në këndet e katërkëndëshit dhe në muret e tjera ndodhen 14 kulla katërkëndëshe. Kështjella kishte 3 hyrje, nga të cilat hyrja kryesore, që ndodhej nga perëndimi, mbrohej nga dy kulla katërkëndëshe. Muret, të ndërtuara me gurë të lidhur me llaç ndërpriten nga breza tullash prej 4-5 rreshtash. Kështjella e Vigut (10) 

Fig. 79 — Kështjella e Vigut. Planimetria.

është ndërtuar mbi rrugën e rëndësishme ushtarako-tregtare Lis-Naisus dhe pikërisht në kryqëzimin e saj me rrugën që lidhte Shkodrën me Oroshin. Kështjella ka formën e një katërkëndëshi të çrregullt me brinjë 75-98 m dhe është pajisur me 12 kulla. Katër kullat e këndeve kanë formën e një freskoreje, të ngjashme me ato të Elbasanit. Kështjella ka pasur dy hyrje të vendosura përballë njëra-tjetrës në aksin lindje-perëndim. Si në kalanë e Elbasanit, hyrjet këtu mbrohen nga dy kulla anësore në formë U-je të pajisura dhe me oborr të brendshëm. Katër kullat e tjera, të vendosura nga dy në murin verior dhe atë jugor kanë forma planimetrike katërkëndëshe. Kurtinat kanë një gjerësi prej 2,40 m, ndërsa muret e kullave 1,70-1,80 m. Këto të fundit dalin nga kurtinat rreth 8 m.

Në përgjithësi muret janë ndërtuar me gurë lumi të lidhur me llaç të bollshëm. Gurët janë vendosur në rreshta horizontale dhe rrethohen nga fuga të gjera llaçi.

Fig. 80 — Kështjella e Vigut. Pamje e përgjithshme.

Muret ndërpriten dhe nga breza tullash prej tri radhësh. Me tulla janë ndërtuar dhe harqet sektoriale të hyrjeve të kullave. Nga gjetjet në kështjellë vlejnë të përmenden një monedhë e Kostantinit e viteve 312-320, një mbishkrim dhe një drapër. Kalaja e Skampinit, më e rëndësishmja në grupin e fortifikimeve që kemi në shqyrtim, përfaqëson njëkohësisht një tip të ri qyteti të fortifikuar, që lind për herë të parë në vendin tonë në kohën e vonë antike.

Fig. 81 — Kalaja e Elbasanit. Planimetria.

I pari që e identifikoi Elbasanin me stacionin rrugor antik Skampis ishte dijetari austriak Hahni (11) , i cili e vizitoi atë në mesin e shekullit të kaluar. Për të arritur në përfundimin e mësipërm, Hahni u mbështet në të dhënat e tabelave rrugore të përpiluara në shek. III-IV të erës sonë, ndërsa gjurmë antike në muret e kalasë nuk mundi të konstatojë.

Gjatë periudhës së Luftës së Parë Botërore, Prashnikeri dalloi në mbeturinat e kalasë dy periudha ndërtimi. Duke e krahasuar me kështjella të tjera të këtij tipi, ai e datoi periudhën e parë në vitet 300 deri 530 të erës sonë (12) . Po ky autor hartoi dhe një planimetri jo aq të plotë të këtij monumenti. Në vitin 1922, në portën jugore të kalasë, të shembur nga tërmeti, u zbulua një monument epigrafik i mesit të shek. II të erës sonë. Ai ishte një gur varri i një ushtaraku me emrin Mark Sabidi. Në të takohet për herë të parë emri i Skampinit, duke zhdukur kështu dyshimin e fundit mbi lokalizimin e tij në Elbasanin e sotëm.

Kalaja ka formën e një katërkëndëshi kënddrejtë me dimensione 308x348 m, e orientuar me anët më të ngushta në drejtimin VL-JP. Të katër qoshet forcohen nga kulla të fuqishme, që kanë formën planimetrike të një freskoreje. Kullat ndermjetesë, me përjashtim të dy prej tyre që kanë pasur trajtë katërkëndëshe. kanë formën e gërmës «U» dhe janë vendosur 40-45 m larg njëra-tjetrës. Me përjashtim të murit jugor dhe një pjesë të atij perëndimor, të cilët ruhen më mirë, muret e tjera janë rrënuar pothuajse krejtësisht. Nga 26 kulla që ka pasur kalaja, sot ruhen vetëm 8. Ndërsa nga të tri hyrjet, të vendosura në jugperëndim dhe lindje, ruhet në gjendje gjysmë të rrënuar vetëm hyrja jugore. I gjithë ndërtimi ka qenë i rrethuar nga një hendek i thellë, gjurmët e të cilit nuk diktohen më, por ekzistencën e tij na e informon udhëtari turk i shek. XVII, Çelebiu, i cili thotë se ishte dy bojë njeriu i thellë dhe më vonë e konfirmojnë Ami Bue (13) dhe Hahni, që e vizituan Elbasanin në shek. XIX. Gjurmë të një thellimi në anën veriore diktoheshin deri në dhjetëvjeçarin e dytë të shekullit tonë. Ky kanal mbushej me ujin e lumit të Zaranikës. që kalon pranë dhe kishte për qëllim të rriste aftësinë mbrojtëse të kalasë. Nga gjurmë të zbuluara kohët e fundit, kanali në periudhën e pushtimit turk ka pasur një gjerësi 3 m dhe ka qenë i veshur në të dyja anët me mure guri.

Nga ekzaminimi i teknikës kemi dalluar tri periudha të ndryshme ndërtimi, përveç riparimeve të tjera më pak të rëndësishme. Periudha e parë e ndërtimit takohet në të gjithë planimetrinë e kalasë. Muret janë 3 m të trasha, të ndërtuara me gurë lumi lidhur me llaç dhe të forcuara me breza prej katër rreshtash, që përshkojnë gjithë trashësinë e murit, teknikë që njihet me emrin «opus mixtum».

Fig. 82 — Porte kullë, shek. IV. Elbasan.

Nga ndërtimet e vjetra ruhen gjithashtu, gjurmë shkallësh që të ngjitnin mbi mure, kontraforta, si dhe dritare, që shërbenin për ndriçimin e kalit të poshtëm të kullave. Tek porta jugore, pjesa e poshtme e barkut i përket periudhës së parë të ndërtimit, ndërsa e sipërmja u rindërtua nga turqirt në vitin 1466. Muret e vjetra sot janë të mbuluara në pjesën më të madhe nga depozitimet e formuara me kalimin e kohës, të cilat arrijnë një trashësi prej 4 m. Kërkimet e bëra gjatë viteve 1968-71 dhanë disa rezultate të rëndësishme në drejtim të njohjes dhe studimit të këtij monumenti. Në radhë të parë, u kompletua dhe u preçizua planimetria e fortifikimit, u përcaktua me saktësi pozicioni i disa kullave dhe u zbulua hyrja lindore, prej së cilës mund të rikonstruktohet edhe porta perëndimore që ka qenë identike me të. Nëse do të mbështetemi në simetrinë e rreptë të këtij fortifikimi, portat lindore dhe perëndimore mbroheshin nga dy kulla në formë U-je, ndërsa porta jugore përshkonte një kullë katërkëndëshe (14) . Ndërmjet dy portave të para që ishin dhe kryesoret, kalonte rruga Egnatia. Gërmimet e bëra në njërën nga kullat e kalasë dhanë një material të mjaftueshëm për të datuar periudhën e parë të ndërtimit në gjysmën e parë të shek. IV e.s. Të dhënat arkeologjike vërtetuan gjithashtu se kalaja nuk u përdor për qëllime mbrojtëse pas shek. VI deri në shek. XV, gjë që konfirmohet në një shkallë të madhe edhe nga mospërmendja e qytetit në burimet historike pas vitit 519. Gjithashtu u konstatua se kalaja i është nënshtruar riparimeve dhe ndërtimeve edhe para pushtimit turk. Gjurmët e këtyre rindërtimeve i takojmë në murin perëndimor dhe atë lindor. Ato janë trakte muresh të përforcuara me breza tullash prej tre rreshtash, që ndryshojnë teknikisht prej ndërtimeve të periudhës së parë. I përkasin një kohe prej mesit të shek. V deri në shek. VI e.s., me një mundësi më të madhe në kohën e sundimit të Justinianit. Të kësaj kohe janë disa tulla të stampuara të gjetura gjatë gërmimit.

Fig. 83 — Tulla me stampë, shek. V-VI. Elbasan.

Disa prej tyre kanë të stampuar një delfin, të tjera kryqe, dhe disa monograme, të cilat nga stili i kompozimit datohen prej fundit të shek. IV deri nga fundi i shek. VI. Për Skampinin e lashtë dimë shumë pak gjëra, ndërsa kalaja nuk përmendet fare në burimet historike para vitit 1466. Përmendja e parë e Skampinit si një VICUS (lokalitet) i përket mesit të shek. II e.s. tek monumenti epigrafik i Sabidit; më vonë, në tabela të ndryshme rrugore, ai del si një nga stacionet e rrugës Egnatia. Në vitin 479 qyteti u pushtua nga gotët e Teodorikut. Historiani bizantin Malku, i cili na e përshkruan këtë pushtim, e vendos Skampinin si qendrën kryesore të rrugës Egnatia ndërmjet Ohrit dhe Durrësit. Ndërsa në vitin 519 Skampini përmendet si qytet, qendër ushtarake dhe peshkopate. Kjo datë shënon njëkohësisht përmendjen e fundit të tij në kohën antike. Emri i vjetër i qytetit ra në harresë, duke i mbetur trashëgim lumit që kalonte pranë, Shkumbinit, i cili në kohët antike quhej Genusos.

Një qytet tjetër i lindur në periudhën e pushtimit romak dhe i rrethuar me mure mbrojtëse për herë të parë në shek. IV, ishte qyteti i fortifikuar në Grazhdan (rrethi i Dibrës (15) ) , i dyti në madhësi pas Dyrahut. Muret rrethuese përfshinin një sipërfaqe prej 34 ha dhe mbroheshin nga 40 kulla në formë patkoi si ato të Elbasanit.

Fig. 84 — Qyteti i fortifikuar në Grazhdan, Peshkopi.

Kalaja kishte 3 hyrje të mbrojtura nga dy kulla anësore, si hyrja lindore dhe perëndimore në Elbasan. Për shkak të terrenit jo krejt fushor, planimetria e kalasë ka formë të çrregullt.

Por fortifikimet më të rëndësishme në këtë periudhë i ka pasur qyteti i Durrësit,

Fig. 85 — Kalaja e Durrësit. Planimetria.

më i madhi në bregun e Adriatikut dhe kryeqendër e provincës së Epirit të ri. Me këtë qytet duhet lidhur thënia e komandantit bizantin Adamantit, drejtuar Teodorikut, mbretit të gotëve kur ky kishte pushtuar Durrësin, «se Teodoriku me ushtrinë e tij duhet të shkonin në Dardani, pasi askush nuk do të duronte që ai të mbante qytete kaq të mëdha, prej të cilëve kishte dëbuar edhe banorët». (Malch 18, 416).

Nga burimet historike dimë se perandori i Bizantit Anastas I (491-518), me origjinë nga Durrësi, rrethoi qytetin me tri radhë muresh. Nëse ishin të kësaj periudhe muret dhe kullat që ruhen akoma sot në këtë qytet, kjo u vërtetua nga gjetja e një sërë monogramesh të këtij perandori, të stampuara në tullat e këtyre mureve si dhe i mbishkrimi «Anastasi punëdhënës» (16) . Pra kalaja u ndërtua me porosi të vetë perandorit dhe materiali kryesor i ndërtimit, që ishin tullat, vinte nga punishte perandorake.

Nga kjo vetëkuptohet se kemi të bëjmë me një fortifikim të një rëndësie të veçantë për Perandorinë Bizantine. Dhe me të vërtetë, fortifikimet e Durrësit, të kësaj periudhe, qëndrojnë bri veprave ushtarake më të rëndësishme dhe me të përkryera të kohës, që dëshmojnë për nivelin e lartë profesional si dhe për njohjen e kërkesave të artit ushtarak të projektuesve dhe ndërtuesve të tyre.

Cilat qenë arsyet për një ndërmarrje kaq të madhe?

Nuk ishte thjesht dëshira e perandorit për të përkujtuar vendlindjen e tij. Përveç rëndësisë që paraqiste ky qytet si një port i madh në skajin veriperëndimor të Perandorisë si nyje ndërlidhëse mindis Lindjes dhe Perëndimit, muret e para të tij duhet të kenë qenë të dobëta dhe për këtë mund të ketë ndikuar dhe tërmeti katastrofal i vitit 345, si dhe pushtimi nga gotët më 479.

Sot, nga ndërtimet e kohës së Anastasit ruhet një mur rreth 500 m i gjatë në anën jugperëndimore, i pajisur me katër kulla pesëkëndëshe me majë të mprehtë,

Fig. 86 — Kalaja e Durrësit. Fortifikime të shek. VI.

ndërsa të gjitha pjesët e tjera të fortifikimit janë zhdukur pa lënë gjurmë. Por ne mund të përfytyrojmë fare qartë shtrirjen e dikurshme të kalasë në sajë të skicave dhe përshkrimeve të arkeologëve L. Hezej dhe H. Dome, që patën rastin të vrojtojnë gjurmët e fortifikimeve të Durrësit më se një shekull më parë (17) .

Kalaja e Durrësit formonte një lloj trapezi ose katërkëndëshi të çrregullt. Faqja veriperëndimore niste nga lartësia 98 dhe përfundonte tek pjerrësia e fundit e kodrës «Stani», duke kapur një gjatësi të përgjithshme prej 700 m.

Hezej shkruan se «ajo ishte një nga pjesët më të forta të rrethimit» dhe ruan ende mbeturina të rëndësishme muresh dhe kullash prej tulle. Prej këtej muri shkonte përqark pjerrësisë së kodrës «Stani» dhe zbriste në fushë, duke u drejtuar përmes kullotave të kënetës, drejt bregut të detit. Kjo linjë përbënte faqen veriore me gjatësi 700 m, që siç shprehet Hezej, «ishte pa tjetër pjesa më e dobët dhe më e arritshme e fortifikimeve». Në atë kohë themelet e saj mezi shquheshin mbi nivelin e tokës, por gjurmët e ruajtura e lejuan studiuesin të dallonte vendosjen e disa kullave katërkëndëshe dhe të një qosheje të dalur, që mbronte njërën nga portat kryesore.

Faqja e tretë juglindore, që vazhdon në drejtimin e detit, ndiqte lakoren e lehtë të bregut dhe nuk linte jashtë veçse një rrip të ngushtë rëre, hyrja e të cilit qe mbyllur nga mure të tërthorta. Gjurmët e kësaj anë të rrethimit ruheshin në nivelin e themeleve dhe ishte e vështirë të ndiqeshin. Ky mur, deri te «bastioni i madh» i ndërtuar në buzë të detit, arrinte një gjatësi prej 800 m, ndërsa muri i fundit jugperëndimor kishte një gjatësi të përgjithshme prej jo më pak se 1100 m.

Në përshkrimin e tij, Hezej bën fjalë për tri rrethime të Durrësit. Por në të nuk del e qartë ç´kuptonte ai me rrethim të parë: territorin e përfshirë nga kalaja e sotme, apo akropolin e vjetër që shtrihej rreth lartësisë «98» dhe që rrethonte një sipërfaqe trekëndëshe të mbrojtur mirë nga natyra, të ndarë prej pjesës tjetër të qytetit nga një hendek shumë i gjerë.

Me rrethim të dytë Hezej kuptonte muret që u përshkruan më sipër. Veç këtyre, në veri të këtij rrethimi ai pati dalluar një mur tjetër pa shenjë kullash, gjurmët e të cilit humbisnin në drejtim të kodrave perëndimore. Ky ishte rrethimi i tretë i Durrësit.

Për sa i përket teknikës së ndërtimit dhe arkitekturës së këtyre ndërtimeve, Hezej nuk jep pothuajse asgjë, por për to mund të gjykojmë në sajë të mureve dhe kullave që ruhen akoma edhe sot (18) .

Muret janë të ndërtuara krejtësisht prej tullash të lidhura me shtresa të trasha llaçi 6-8 cm. Gjerësia e tyre është 3,50 m, ndërsa lartësia me gjithë parapetin arrinte në rreth 11 m. Disa gjurmë të ruajtura në pjesën e sipërme të mureve tregojnë se muri i bedenave kishte trashësinë e një tulle (0,35 m) dhe përforcohej nga brenda me një sërë pilastrash me seksion 35x30 cm, (që është gjithashtu madhësia e një tulle), të vendosur çdo 1,90 m larg njëra-tjetrës. Vetëm themelet, për t´i rezistuar lagështirës, janë ndërtuar me gurë.

Shkallët që të çojnë në shtegun e rojeve ndodheshin zakonisht pranë kullave, për të shërbyer edhe për furnizimin e kateve të sipërme të tyre. Në terren të sheshtë kullat

Fig. 87 — Kullë e shek. VI në kalanë e Durrësit.

janë vendosur 60-65 m larg njëra-tjetrës, ndërsa në pjerrësitë largësia midis tyre zmadhohet së tepërmi. Ato kanë të gjitha forma planimetrike pesëkëndëshe me majë të theksuar në pjesën e përparme. Ky tip kullash, bashkë me ato trekëndëshe, kategorizohen në grupin e kullave «me majë të mprehtë» të antikitetit të vonë. Asnjë nga kullat nuk ruhet e plotë, por nga gjurmët e ruajtura të elementeve të tyre arkitektonike mund të arrihet rikonstruksioni i një kullë.

Fig. 88 — Kullë e shek. VI. Rikonstruksion.

Ato kanë pasur një lartësi prej rreth 18 m. dhe ndaheshin në tri kate. Kati I, me lartësi më se dy herë më të madhe nga të tjerët, shërbente si depo. Ai ishte i verbër kundrejt mjedisit të jashtëm dhe komunikonte me territorin brenda kalasë nëpërmjet një porte të hapur në murin fundor. Kati II, i përbërë nga një kthinë e vetëme e pajisur me frëngji, ndahej nga i pari me dysheme druri; në të njëjtën mënyrë ndahej edhe kati III. Ky i fundit mbulohej nga një qemer cilindrik dhe trung konik në pjesën e përparme, mbi të cilët krijohej platforma e kullës e rrethuar nga bedenat.

Kati II komunikonte drejtpërdrejt me murin nëpërmjet një porte nga ana e prapme, ndërsa lidhja e brendshme midis kateve dhe platformës realizohej me shkallë druri. Dy katet e sipërme ishin me majë të prerë për të lejuar hapjen e frëngjive në ballë. Frëngjitë me lartësi 2,15 m dhe gjerësi 1.55 m mbulohen me qemer cilindrik tullash të përbërë nga një radhë tullash me përmasa 0,40x0,30x0,055 m.

Fig. 89a — Frëngji. Pamje nga brenda.

Fig. 89a — Frëngji. Pamje nga jashtë.

Në ballë ato janë mbyllur me një mur 0,50 m të gjerë, duke lënë në mes një hapësirë dritë 0,65 m, që fillon në lartësi 0,60 m mbi tabanin e frëngjisë dhe vazhdon deri në nivelin e poshtëm të harkut.

Kalaja ka pasur një numër të madh hyrjesh, prej të cilave disa kanë qenë kryesore dhe disa të dorës së dytë. Nga dy hyrje që ruhen në murin jugperëndimor, vlen të përmendet ajo që ndodhet midis kullave D dhe E. Kjo hyrje ka një gjerësi prej 3,70 m dhe e ndërpret kurtinën me një kënd rreth 60°. Kjo masë është marrë për t´i ekspozuar goditjeve ballore një gjerësi sa më të vogël. Në këtë vend terreni është ngritur mjaft që nga koha e ndërtimit, kështu që s´mund të themi se sa ka qenë lartësia e portës, ndërsa në gjendjen e sotme ajo është vetëm 3 m. Hyrja kryesore e kalasë ka qenë në anën veriore, ku sipas përshkrimeve të Ana Komnenës ndodhej statuja e një kalorësi prej bronzi, që tregon për trajtimin monumental të kësaj porte. Këtë statujë e përmend dhe Barleti, për të cilën thotë se paraqiste perandorin Hadrian. Kjo e dhënë është e pranueshme, pasi në atë periudhë vazhdonte trajtimi i portave të kalave në mënyrë monumentale.

Fortifikimet e Durrësit nuk përfundojnë me tri rrethimet e përmendura. Rreth 7 km në veri të qytetit, në vendin e quajtur Porto-romano, ruhen ende sot mbetjet e një muri, që mbyllte dikur rripin e ngushtë të tokës, ndërmjet detit dhe kënetës. Hezei i përshkruan shkurt këto ndërtime, duke vënë në dukje se muret mbyilnin ngushticën, që kishte një gjatësi jo më tepër se 200 m dhe se sistemi i tyre me breza tullash paraqiste një ngjashmëri të madhe me pjesët më të rregullta dhe më të vjetra të rrethejës së madhe të Durrësit.

Një përshkrim pak më të plotë të këtyre mureve e kemi nga Shoberi (19) . Sipas këtij, muri verior që mbyllte ngushticën ishte pajisur me kulla drejtkëndëshe të vendosura në largësi të barabarta, ndërsa prej këndit perëndimor të tij, një mur tjetër ndiqte konturin e kodrës nga ana e detit deri në lartësinë «80». Sipas Shoberit «këto gërmadha i përkisnin sistemit të fortifikimit të perandorit Anastas I dhe qenë pikërisht pjesa e jashtme e rrethimit me tri radhë muresh». Nga këto fortifikime sot ruhet vetëm një trakt rreth 60 m i gjatë dhe një kullë katërkëndëshe. Harku i portës që përshkon murin është rrëzuar, ndërsa muri aë i ngjitet kodrës deri në lartësinë «80» është zhdukur thuajse krejtësisht. Muri që mbyllte ngushticën ndërmjet detit dhe kënetës ka një gjerësi prej 1,75 m dhe përshkohet nga breza tullash prej 4 rreshtash me intervale prej çdo 0,60-0,70 cm

Fig. 90 — Trakt muri në Porto-Romano. Durrës.

në disa tulla është gjetur shenja *** e stampuar në reliev. Kulla 5,95x6,15 m ka qenë dykatëshe, me nga një hyrje në çdo kat të hapur në murin e mbrapëm të saj. Në katin e dytë të çon një shkallë dy rampëshe e mbështetur në murin e prapmë të kullës,.

Fig. 91 — Porto-Romano, Durrës. Planimetria e kullës.

Porta, prej së cilës ka marrë emrin krejt fortifikimi, ka pasur një gjerësi prej 3,80 m. Nga brenda saj dallohen gjurmët e dy mureve që i mbështeten kurtinës në dy anët e hyrjes, të cilat kanë shërbyer si bazamente të shkallëve, që të çonin në shtegun e rojeve, duke i dhënë njëkohësisht përparësi mbrojtjes së portës.

Përveç murit që ndiqte konturin e kodrës nga ana e detit, në lartësinë «80» mund të hetohen gjurmët e një fortifikimi të vogël trekëndësh, që lidhej organikisht me këtë mur.

Muri i portës u ndërtua për të mbrojtur qytetin e Durrësit prej një sulmi të mundshëm nga veriu, duke shfrytëzuar në këtë rast dhuntitë e terrenit, afërsinë e detit me kënetën e Durrësit. Kështu duhet të ketë qenë fortifikuar nga ana jugore edhe zona e urës së Dajlanit, ku vetëm një rrip i ngushtë toke ndante detin nga këneta. Në rast se nuk do të ndërtohej muri i portës, armiku mund të ndodhej papritur përballë mureve më të arritshme të qytetit, që shtriheshin në zonën fushore, në veri të lagjes «Pazari i jashtëm». Për t´u bindur për këtë le të kujtojmë sulmin që i bëri Cezari Durrësit, duke kaluar pikërisht nëpër ngushticën, ku u ndërtua më vonë muri i portës si dhe nga ngushtica e Dajlanit. Dhjetë shekuj më vonë, kur muri i portës nuk funksiononte më, në një kodër në veri të Durrësit vendosën kampin e tyre normandët, për të pushtuar qytetin. Një masë paraprake, për të mbrojtur këtë anë më të dobët të kalasë së Durrësit, e pati marrë Anastasi I, duke kaluar këtej rrethimin e tretë të qytetit. Muri i portës, ndryshe nga ç´kanë menduar Hezej dhe Shoberi, është një vepër e mëvonshme që mund t´i atribuohet fare mirë Justinianit I, i cili, sipas Prokopit, ndërtoi në Durrës një kala të re. Po kësaj periudhe duhet t´i përkasin edhe rindërtimi i murit të Demës në gadishullin e Ksamilit, në veri të Butrintit, i cili ishte i pajisur me disa kulla të vogla katërkëndëshe. Por ndërtime të këtij karakteri nuk duhet të lidhen me kufijtë administrative të qyteteve, pasi sipërfaqja e vogël apo e madhe e këtyre territoreve varet krejtësisht nga kushtet e terrenit dhe në ato vende, ku këto kushte nuk ishin të përshtatshme për ndërtimin e mureve penguese gjendeshin forma të tjera mbrojtjeje.

Në fortifikimet e shekullit VI shihet një tendencë për të zgjeruar rrethin e pjesëmarrësve në mbrojtje. Kështu p.sh. Anonimi Bizantin rekomandon të ndërtohen mure rrethuese të jashtme në mënyrë që të marrin pjesë në mbrojtje edhe banorët e qytetit. Ndërsa Prokopi, në të njëjtën kohë, shkon më tej duke bërë fjalë për mbrojtje të tilla, ku do të sigurohej jo vetëm qyteti por edhe fshatrat përreth.