• Hyrje
• Fortifikime nga vitet 2800 deri rreth viteve 500 p.e.r
• Fortifikime nga vitet 500 deri në 168 p.e.r. Periudha e lindjes dhe e zhvillimit të qyteteve ilire
• Fortifikimet gjatë periudhës së hershme të sundimit romak (shek. II p.e.r. — shek. I e.s.)
• Fortifikime nga vitet 300 deri në 600 (e.s.)
• Fortifikime nga viti 600 deri në 1400
• Fortifikime nga viti 1400 deri në 1478
• Fortifikime të shekujve XV-XVII
• Fortifikimet në shekujt XVIII-XIX (Periudha e pashallëqeve të mëdha shqiptare)
• Kulla dhe banesa të fortifikuara
• Kisha, manastire dhe ura të fortifikuara
• Armë dhe operacione rrethimi

PESë MIJë VJET FORTIFIKIME Në SHQIPëRI

GJERAK KARAISKAJ

FORTIFIKIMET GJATë PERIUDHëS Së HERSHME Të SUNDIMIT ROMAK

(shek. II p.e.s. — shek. I e.s.)

Në prag të pushtimit nga Roma, Iliria ishte mbushur me kështjella dhe qytete të fortifikuara në bregdet dhe në brendësi të vendit. Por pas luftës së tretë iliro-romake, që përfundoi me rënien e mbretërisë ardiane dhe pushtimin e Epirit, romakët shkatërruan shumë prej tyre.

Vetëm në Epir. konsulli romak Pal Emili, me lejen e senatit shkatërroi deri në themel 70 qytete dhe ktheu në skllevër 150 mijë njerëz. Shkatërrimi dhe grabitja vazhduan edhe në shekujt që pasuan për shkak të kryengritjeve dhe revoltave të shumta të pandërprera të fiseve ilire. Me ngjyra të gjalla na e përshkruan këtë gjendje gjeografi grek i shek. I p.e.s. Straboni. Ai shkruan ndër të tjera se «...gjithë Epiri dhe Iliria ishin të pasura, kurse tani një pjesë e tyre është shkretuar dhe vendet e banuara janë fshatra dhe gërmadha të braktisura» (Strab. VII, 10).

Paralizimi dhe rrënimi i vendit si dhe shpërngulja e popullsisë nga vendet malore në ato fushore dhe kodrinore, që ishte një nga parimet e politikës romake, është dëshmuar edhe nga rezultatet e gërmimeve arkeologjike si dhe nga të dhënat e përfituara nga ekspeditat informative nëpër qendrat e banuara antike. Edhe disa qendra të fortifikuara, të cilat pas pushtimit romak vazhduan të mbijetojnë në trojet e vjetra, rezultojnë të pambrojtura nga mure rrethuese. Kështu p.sh. në Irmaj, në gjysmën e dytë të shek. II p.e.r., kur qyteti kishte hyrë në vartësinë politike të Romës, duke u përfshirë në provincën maqedonase, muret mbrojtëse të tij nuk kryejnë më funksionin e parë, por kthehen në mure të një godine (1) . Rënia në masë e qyteteve antike të fortifikuara dhe degradimi i sistemeve mbrojtëse të tyre arrihet në mënyrë graduale deri në kapërcyen të erës sonë, pasi edhe mbas disfatës së Gentit dhe maqedonasve më 168 p.e. sonë, qytetet ilire majtën njëfarë autonomie «që i përgjigjet faktit se romakët nuk ishin akoma në gjendje në atë kohë për të kaluar drejtpërdrejt në një qeverisje të trevës ilire bashkë me gjithë qytetet dhe kështjellat e saj» (2) . Nga ana tjetër, në disa qytete kryesore të bregdetit, të cilat më vonë u kolonizuan dhe u shndërruan në qendra administrativo-ushtarake të krahinave të caktuara, romakët i ruajtën sistemet e tyre mbrojtëse, që herët vendosën garnizone në to dhe me kalimin e kohës ndërmorën dhe punime plotësuese fortifikimi ose riparuan muret e vjetra. Gjatë shekullit I e.s. në bregdetin shqiptar kishte katër qytete koloni, si Buthroti (Butrinti), Bylis, (Hekali), Dyrrachu (Durrësi), Skodra (Shkodra) dhe municipiumi i Lisit (Lezha). Në rrethin e interesave strategjike të Romës përfshihej dhe qyteti i vogël i Orikut (Pashaliman) si dhe Apolonia.

Pikërisht në disa nga këto qytete takojmë gjurmë ndërtimesh mbrojtëse, që datohen në shekujt e parë të periudhës së pushtimit romak. Kryesisht rreth gjysmës së dytë të shek. I p.e.r. dhe gjysmës së parë të shek. I e.s.

Kjo ishte një periudhë, kur territori i Shqipërisë u kthye në shesh lufte midis pretendentëve romakë për pushtet, Cezarit dhe Pompeut, dhe kryengritje të mëdha tronditën rëndë pushtetin dhe e detyruan atë të marrë masa vendimtare për të ruajtur sundimin në këto treva. Ndër këto masa sigurisht ka qenë dhe kujdesi për mbrojtjen e garnizoneve dhe qyteteve koloni.

Në Butrint janë hetuar gjurmë të konsiderueshme ndërtimesh mbrojtëse të këtyre periudhave.

Në tërësinë e sistemit mbrojtës të Butrintit, të krijuar e të plotësuar në periudha të ndryshme historike, muret e periudhës së hershme të pushtimit romak, duke gjykuar nga traktet dhe gjurmët e ruajtura, zinin pjesën e lartë të qytetit, që mund ta quajmë dhe qytet i sipërm. Ato ndiqnin linjën jugore të këtij rrethimi të ndërtuar mbi një terren shkëmbor të aksidentuar, murin që zbriste prej tij nga verilindja deri tek «Porta e liqenit» (Skea) si dhe linjën e murit antik verior nga «Porta e liqenit» në drejtim të «Portës së luanit».

Nga qyteti i poshtëm i periudhës antike, që zinte një rrip të ngushtë nga ana jugore, rrëzë qytetit të sipërm u veëua pjesa verilindore e tij nga një mur që zbriste prej këtij të fundit dhe bashkohej me murin ekzistues në perëndim të portës me kulla.

Në muret mbrojtëse të kësaj periudhe dallohen disa teknika ndërtimi. Muri rrethues i qytetit të poshtëm, i cili shtrihet në anën jugore të qytetit dhe përshkohet nga «Porta me kulla», në kohën romake ka qenë përdorur në gjendjen e parë dhe vende-vende është riparuar me teknikën ekzistuese. Nga gërmimet e kryera gjatë dy viteve të fundit (1976-1977) prej Dh. Budinës (3) , është vërtetuar se muri rrethues i qytetit të poshtëm nuk rrethonte po atë sipërfaqe të periudhës helenistike, por ndërpritej në skajin jugperëndimor, duke u mbyllur me një kullë katërkëndëshe në dy të tretat e gjatësisë së tij.

Kulla me përmasa 7x5 m është ndërtuar me blloqe guri të ripërdorur të marra nga ndonjë ndërtim tjetër. Bloqet janë vendosur mbi njëri-tjetrin, pa përdorur ndonjë mjet lidhës, duke ruajtur të njëjtën teknikë të mureve të periudhave më të hershme. Por ajo që e daton këtë kullë në periudhën e pushtimit romak janë disa mbishkrime të gdhendura në gurët që formojnë paretet e saj. Mbishkrimet përfaqësojnë dekrete lirimi skllevërish dhe datohen në shek. II-I p.e.s. Në anë tjetër, gurët në të cilët ato janë ekzekutuar duken qartë se nuk i përkisnin fillimisht kullës, por janë marrë nga një ndërtim tjetër, i cili është prishur për të përdorur materialin për ndërtimin e kësaj kulle (4) .

Një teknikë tjetër e njohur me emrin «Opus quadratum» është përdorur në murin jugor të qytetit të sipërm. Faqet e jashtme të mureve, në këtë rast, janë veshur me gurë të mëdhenj të prerë në forma drejtkëndëshe, të vendosur në rreshta horizontale, ndërsa brendësia e murit është ndërtuar me gurë të vegjël, të thyer, të përzier me llaç të bollshëm. Kjo teknikë është përdorur dhe në Romë e në krahinat rreth saj që nga fundi i shek. II p.e.s. deri në periudhën e parë të sundimit të Augustit (5) .

Përveç teknikës «Opus quadratum» (punim kuadratik), e cila në pamjen e jashtme të krijon përshtypjen e një muri antik me blloqe guri të latuar, të vendosur në të thatë, në Butrint, në këtë periudhë janë përdorur edhe teknika të tjera që zënë në muret një vëllim të konsiderueshëm. Teknika me e përhapur është ajo e realizuar në faqet e jashtme të mureve me pllaka guri, me gjatësi 40-50 cm dhe lartësi 10-14 cm, të vendosura në rreshta paralele të lidhur me shtresa të gjera llaçi (Opus vitatum). Shpeshherë këtë teknikë e takojmë të kombinuar me mure të veshura në faqet e jashtme me gurë të vegjël kubikë të vendosur sipas një aksi diagonal (opus reticulatum).

Fig. 64 — Butrint, Sarandë. Mur i shek. I të e.s.

Muret e ndërtuar me teknikën e mësipërme arrijnë në një lartësi prej 10 m. Të kësaj kohe janë edhe dy bastione drejtkëndëshe me faqe ballore të gjerë pranë «Portës së Luanit». Duke gjykuar nga teknika e ndërtimit dhe rrethanat historike, muret mbrojtëse të periudhës së pushtimit romak në Butrint, të para në tërësi, datohen nga shek. I p.e.r. deri nga mesi i shek. I e.s., duke pasur ndryshime kronologjike nga më të hershmet tek më të vonat sipas radhës së përshkrimit të mesipërm. Gjatë periudhës së fundit të sundimit të Cezarit, kur për herë të parë vendosën në Butrint kolonë ushtarakë (viti 45-44 p.e.r.) duhet të jenë ndërmarrë punime në muret rrethuese të qytetit të poshtëm dhe më vonë riparime dhe rindërtime që kanë vazhduar gjatë periudhës së sundimit të Augustit. Nga gjithë sa u thanë mbi ndërtimet mbrojtëse të Butrintit për periudhën në shqyrtim, kuptohet se në periudhën e hershme të pushtimit romak ishte treguar një kujdes i veçantë për mbrojtjen e këtij qyteti, se ai ishte një qendër e rëndësishme ushtarake dhe ekonomike për krahinat bregdetare jugore të Shqipërisë. Kjo mund të dëshmohet me fakte të sigurta, së paku për periudhën e zhvillimit të luftërave civile të Romës në territorin e Shqipërisë. Vetë Cezari, në veprën e tij «Luftërat civile», shkruan se «kishte shkuar për të shtënë në dorë me një legjion, disa qytete të largëta dhe për të rregulluar furnizimin e ushtrisë, sepse ishte ngushtë me ushqime, pasi këto ndodheshin në Buthrot» (6) . Cezari, duke parashikuar se lufta me Pompeun do të zgjatej dhe duke mos shpresuar në furnizimet nga Italia, kishte dërguar gjithashtu dy nga komandantët e tij në Epir për të marrë drithëra. Dhe në të vërtetë, në një fshat pranë Butrintit, i cili me emrin e tij Qesarat, të kujton Cezarin, janë zbuluar kohët e fundit hambare të kohës romake, që shërbenin për depozitimin e drithit. Hambarët paraqiteshin në trajtën e pitosave (qypa) të mëdha, të gdhendura në shkëmbim natyror nën nivelin e sipërfaqes së tokës (7) . Gjatë luftës midis Cezarit dhe Pompeut, përveç qyteteve të fortifikuara të bregdetit, si Apolonia, Orikumi, Durrësi etj., gjetën përdorim edhe kështjella në brendësi të vendit, të cilat kishin rëndësi strategjikë, si p.sh. «Opidum Parthinorum», ku Pompeu kishte vendosur një garnizon dhe Cezari e pushtoi në rrugë e sipër, duke shkuar për në Asparag.

Gjurmë ndërtimesh fortifikuese të periudhës romake ruheshin deri në dekadat e para të shekullit tonë edhe në Orik. I fundit që i pa ato ishte arkeologji L. M. Ugolini. Gjatë vizitës së tij në këtë qytet antik ai thotë se pa «aty-këtu trakte të shkëputura muresh me tulla të një epoke romake të papërcaktuar mirë» (8) .

Por gati një gjysmë shekulli më parë, arkeologu francez L. Hezej pati hetuar gjurmë mjaft më të rëndësishme fortifikimi në këtë qytet. Ai thotë se qyteti ishte ndërtuar dhe fortifikuar me shumë shije, dhe se traseja e rrethimit kishte një formë ovalë, ku muri helenik më i vjetër ishte rindërtuar më vonë me tulla e llaç. Një rrethim të veçantë krijonte gjithashtu akropoli, i cili ndodhej në majë të kodrës dhe ndahej në dy pjesë nga një mur i brendshëm (9) . Ndarjen e Akropolit në dy pjesë e hasim edhe në Apoloni, ku me sa duket njëra nga ndarjet kishte karakter ushtarak.

Siç del nga përshkrimi i Hezejt, Oriku ka qenë mbrojtur nga një mur rrethues me tulla të vendosura mbi një xokol gurësh të punuar ashtu si në Apoloni dhe në Lis. Po të dhënat që kemi nga Hezej për teknikën e ndërtimit të mureve, tani të zhdukura, janë të pamjaftueshme për të dhënë një mendim të saktë rreth kohës së ndërtimit të tyre. Në njëfarë masë do të na ndihmonin në këtë rast burimet historike. Sipas dëshmisë së Tit Livit, në verë të vitit 214, kur Filipi V i Maqedonisë sulmoi Orikumin, ai e pushtoi atë me lehtësi, «mbasi qyteti ishte në shesh dhe nuk kishte as mure, as roje dhe as armë të forta». Por kur Cezari zbarkoi në Iliri, Orikumi ishte plotësisht i fortifikuar. Kjo kuptohet qartë nga shprehja e tij, se komandanti i qytetit Luc Torkuati që kishte aty garnizonin e parthinëve «mbylli portat dhe u mat të mbronte qytetin». Kështu del vetiu koha e ndërtimit të mureve të Orikumit, gjatë shek. II deri në mesin e shek. I p.e.r. Por nëse muret me tulla të përmendura nga Hezej dhe Ugolini janë të kësaj periudhe apo i përkasin një kohe më të vonë, këtë nuk mund ta themi me siguri. Sidoqoftë, disa veçori të teknikës së ndërtimit, si përdorimi masiv i tullave dhe i llaçit si lidhës, nuk i çojnë ato më herët nga shek. I p.e.r. Ndërsa për t´i datuar ato në periudhën e vonë antike do të na duheshin të dhëna teknike plotësuese, gjë që nuk na e japin autorët e mësipërm. Megjithatë, asnjëri prej tyre nuk përmend shtresa të trasha llaçi, gjë që do t´u binte menjëherë në sy.

Lisi ishte një nga qytetet antike të vendit tonë, që u fortifikua me porosi të Cezarit. Në veprën e tij mbi «Luftërat civile», ky i fundit shkruante se «këshilli i qytetarëve romakë, që kishte në dorë Lisin, qytet të cilin ua kishte besuar më parë Cezari... ishte përkujdesur ta fortifikonte». Kjo e dhënë historike u vërtetua plotësisht nga gërmimet arkeologjike (10) dhe më vonë nga punimet restauruese që u kryen në muret rrethuese të këtij qyteti (11) . Këto ndërtime i përkisnin një muri tërthor, që ndante pjesën e sipërme të qytetit. Krijimi i një territori të mbrojtur për sigurimin e garnizonit brenda qyteteve të pushtuara ka qenë një praktikë e njohur për romakët. Kështu Apiani na njofton se dhe në qytetin Segesta (Iliria Veriore), Cezari ndan një vend të veçantë për garnizonin, që përbëhej prej 25 njësish (Illyrike, 24). Muri ndarës i Lisit, apo muri i brendshëm, siç e kanë quajtur autorët e gërmimit, kishte një gjerësi prej 1,80 m dhe ishte ndërtuar me blloqe gurësh të latuar, të prerë në forma trapezoidale. Gurët janë vendosur në të thatë pa përdorimin e ndonjë mjeti lidhës, duke formuar rreshta deri-diku horizontale. Faqet e murit lidhen me bërthamën nëpërmjet blloqeve të gjata prej guri, të vendosura në drejtim tërthor me gjatësinë e murit. Blloqet tërthore kanë një gjatësi të barabartë me gjerësinë e murit, kështu që ato dallohen qartë në faqet e dukshme të tij, duke qenë se brinjët e tyre vertikale janë më të gjata se ato horizontale. Por i gjithë ky konstruksion, që arrinte sipas terrenit një lartësi prej 1,00-3,50 m, shërbente vetëm si një bazament për të mbajtur mbi vete një mur tullash. Muri me tulla kishte një gjerësi prej 1,75 m, duke u futur për arsye estetike pak më brenda bazamentit prej guri. Tullat kishin përmasat rreth 0,40x0,48x0,08 m, ose sa gjysma e këtij formati dhe lidheshin me shtresa të holla llaçi balte. Krejt muri në anën e jashtme arrinte një lartësi prej 8,50-9,00 m.

Muri i brendshëm i Lisit përshkohej edhe prej një porte, e cila lidhte qytetin e sipërm me qytetin e poshtëm.

Fig. 65a — Lis. Porta e brendshme. Planimetria.

Fig. 65b — Lis. Porta e brendshme. Pamje.

Porta ka pasur një hapësirë dritë prej 3 m dhe ishte vendosur në mesin e një korridori, i cili formohej në njërën anë prej faqes anësore të një kullë drejtkëndëshe dhe në anën tjetër nga spostimi në brendësi i murit rrethues. Në të dy anët e portës, në gurët e pragut ruhen gjurmët për mbështetjen e kasës dhe të boshteve rrotulluese vertikale të kanatave. Në mesin e pragut, një gur i vendosur vertikalisht shërbente për fiksimin e dyerve, të cilat siguroheshin nga brenda me katarah.

Porta e brendshme e Lisit, e quajtur «Porta e Gaviarit» nga një mbishkrim që bën fjalë për të, nuk ndryshon nga portat e tjera të qytetit të ndërtuara disa shekuj më parë. Kjo tregon se kemi të bëjmë me një traditë të fuqishme dhe një nivel të lartë ndërtimor të mjeshtrave ilirë, që projektuan dhe ndërtuan muret mbrojtëse të këtij qyteti.

Përveç «Portës së Gaviarit», vlen të përmendim se për gjatë murit ndarës, nga ana e brendshme e tij, janë mbështetur një sërë ambientesh, që kishin karakter ushtarak,

Fig. 66 — Lis. Kthina me karakter ushtarak në anën e brendshme të murit rrethues, shek. I p.e.r.

duke shërbyer si depo dhe fjetore për garnizonin. Ambientet kanë përmasa rreth 4,80x7,20 m dhe secili prej tyre është pajisur me një hyrje të vogël të veçantë, me hapësirë dritë prej 1,10 m (12) . Dëshmia e Cezarit për fortifikimin e Lisit dhe identifikimi i këtyre fortifikimeve me murin e përmendur u provua plotësisht nga të dhënat arkeologjike. Në dy mbishkrime të zbuluara në vitin 1968 bëhet fjalë për përtërihen e mureve të një kullë dhe të një porte, me vendim të këshillit të qytetit dhe me përkujdesjen e mjeshtrave ekzekutive të tij, Gaviarit dhe Meges.

Fig. 67 — Lis. Mbishkrimi i Gaviarit.

Gjithashtu u gjetën në mbushjen e brendshme të murit fragmente qeramike të shek. II-I p.e.r. (13) .

Përveç ndërtimit të murit të brendshëm, në të njëjtën kohë u riparuan edhe muret e tjera mbrojtëse të Lisit, të cilët ishin dëmtuar rëndë nga koha.

Mure mbrojtëse të ndërtuara me tulla mbi një bazament guri, të cilat ngjasojnë së tepërmi me ato të Lisit janë zbuluar edhe në Apoloni. Apolonia vazhdoi të jetë qytet i madh e me rëndësi edhe gjatë periudhës së pushtimit romak. Ciceroni e quan atë «magna urbs et gravis» (Cic. Phil. XI, 26) (Qytet i madh e hijerëndë), ndërsa në kohën perandorake Apolonia ishte qendër, ku studionin aristokratët e rinj romakë.

Duke u shtrirë në një zonë ku mungonte guri për ndërtim, muri rrethues i qytetit i është nënshtruar një grabitjeje sistematike për një kohë të gjatë, kështu që vetëm pak trakte janë zbuluar prej tij. Një pjesë e murit të zbuluar ndodhet në afërsi të Akropolit dhe është ndërtuar me tulla mbi xokolaturë guri.

Fig. 68 — Apoloni. Mur me tulla mbi xokol guri.

Këtu, arkeologu. H. Ceka ka dalluar tri periudha ndërtimi. Në fazën më të hershme tullat lidheshin midis tyre me llaç balte, ndërsa në periudhën më të vonë me llaç gëlqereje (14) . Krejt muri është ndërtuar mbi një xokol me gurë të punuar në forma drejtëkëndëshe që arrin një lartësi prej 4-5 radhësh. Xokoli është ndërtuar me shkallëzime, që shkojnë sipas linjes së pjerrët të terrenit. Gurët e xokolit kanë një lartësi mesatare prej 0,40 m. Tullat e murit të fazës së parë, të lidhura me një shtresë të hollë balte kanë këto përmasa 0,38x0,38x0,08 m. Në vazhdim të këtij muri dhe mbi të njëjtin xokol vazhdon një fazë tjetër ndërtimi në një gjatësi prej 54 m. Formati i tullave ndryshon dhe është 0,46x0,46x0,08 m, duke u lidhur me një llaç të dobët (balte e verdhë e stërpikur me llaç gëlqereje, ku në disa pjesë të murit është përdorur gjerësisht edhe llaçi i gëlqeres). Ky mur është ndërtuar pjesërisht nga dy parete (pareti i jashtëm 1,15 m dhe i brendshëm 0,46 m), të cilat lidhen në brendësi nga breza tërthorë tullash çdo 4,50 m, që lënë midis tyre hapsira katërkëndëshe të mbushura me dhe. Në këtë pjesë të murit të tërheqë vëmendjen një kanal, që mblidhte dhe shkarkonte ujërat e shiut jashtë rrethimit. Kanali përbëhet nga gryka, lugu dhe një hauz ujëmbledhës i ndërtuar me gurë të latuar. Gryka e kanalit ka një paraqitje monumentale; e ndërtuar me të njëjtin material e teknikë si të xokolit, ajo harmonizohet hijshëm si me këtë të fundit ashtu edhe me sfondin prej tullash të murit. Hapësira e grykës së kanalit ka formën e një harku me majë me lartësi 1,60 m dhe gjerësi 0,40 m. Mendohet se kanali i përket një periudhe më të vonë, për ndërtimin e të cilit është prishur një pjesë e murit dhe është rindërtuar me të njëjtin material, por duke përdorur si lidhës këtë radhë shtresa llaçi gëlqereje deri diku të trasha (15) . Me mure tulle të lidhura me llaç është ndërtuar dhe një kullë drejtkëndëshe me përmasa 6,10x3,50 m, e cila ruhet në një lartësi 4,30. Muret me tulla të Apolonisë kanë pasur një lartësi prej rreth 10 m.

Për të tria fazat e ndërtimit, që përmendëm më lart, janë dhënë mendime për një datim respektiv në shek. IV p.e.r. (periudha I), fundi i shek. III ose fillimi i shek. II p.e.r. për periudhën e dytë dhe aty nga shek. I p.e.r. për periudhën e tretë (kanali (16) ).

Duke pasur parasysh ngjashmërinë aq të madhe të mureve të Apolonisë me ato të Lisit si dhe shembuj të tjerë të përdorimit të tullave në botën antike dhe brenda vetë Apolonisë, do të mendonim për një kohë mjaft më të vonë ndërtimi të mureve të këtij qyteti (17) .

Nga burimet historike nuk mund të nxirret diçka me rëndësi qe do të na ndihmonte për datimin e këtyre mureve, por mund të përmendim dy fakte që sidoqoftë lidhen drejtpërdrejt me ndërtimet mbrojtëse.

Në vitin 214 Filipi V u përpoq të pushtonte Apoloninë, por pasi u fut përpjetë lumit me 120 anije dhe e pa se puna ishte më e vështirë se sa shpresonte, ju drejtua Orikut, të cilin e mori me sulmin e parë (18) . Megjithëse Apolonia ishte një qytet i mbrojtur me mure, pasi mbahej i rrethuar nga Filipi, apoloniatët kërkuan ndihmë «mbasi nuk do të mund t´i qëndronin dot fuqisë maqedone». Por kur Filipi ndërmori një sulm tjetër kundër Apolonisë rreth vitit 205, p.e.r. pasi shkatërroi tokat përreth e pa veten të pafuqishëm përpara mbrojtjeve të qytetit dhe u detyrua të tërhiqet. Në qofë se janë ndërmarrë punime mbrojtëse midis këtyre dy datave, ato mund të kenë qenë ndoshta ndërtimet me tulla të periudhës së parë. Kjo do ishte data më e hershme e ndërtimit të tyre.

Nga mesi i shek. I p.e.r., menjëherë pas zbarkimit të Cezarit në brigjet e Himarës (Palasë), Apolonia u vu edhe një herë para provës së rrethimit. Sundimtari romak i qytetit, Luc Staberi, porsa rnori vesh se Cezari po afrohej, urdhëroi të sillnin ujë në kështjellë, ta fortifikonin atë dhe njëkohësisht kërkoi pengje nga apoloniatët, por këtë radhë apoloniatët nuk pranuan të jipnin pengjet dhe dërguan delegatë tek Cezari për dorëzimin e qytetit. Ky fakt historik është marrë si një dëshmi e sigurtë se Apolonia në këtë kohë ishte një qytet i pambrojtur dhe se vetëm akropoli mund të kryente një funksion të tillë (19) .

Nuk përjashtohet mundësia që disa pjesë të mureve rrethuese të qytetit të mos ishin në gjendje të mirë, por shkaku kryesor i vendimit të komandantit romak për t´u mbrojtur në akropol, ishte mosbesimi i tij tek apoloniatët se do të rrezikonin për hir të rivalitetit të konsujve romakë. Ky mosbesim u duk qartë në kërkimin e pengjeve tek ata.

Gjithashtu, ndërtimi i murit të ri ndarës në Lis, pas riparimit të mureve rrethuese të qytetit, kishte këtë qëllim. Pas pushtimit të Apolonisë, Cezari e bëri atë një nga bazat më kryesore ushtarake kundër Pompeut. Gjatë disa veprimeve luftarake kundër këtij të fundit nga repartet që la Cezari për mbrojtjen e qyteteve bregdetare të cilat ai i kishte shtënë në dorë, ishin 4 kohorta në Apoloni, l në Lis dhe 3 në Orik. Me këtë rast mund të jenë bërë disa riparime në muret rrethuese të Apolonisë, siç mund të jenë ato të periudhës së dytë të mureve mbrojtëse me tulla.

Për periudhën në shqyrtim njohim nga të dhënat historike si dhe nga gjurmët në terren edhe një tip tjetër fortifikimi, që u aplikua në territorin e vendit tonë, «fortifikimin fushor» apo të «përkohshëm». Këto ishin kampe të fortifikuara të legjioneve romake të ndërtuara nga të dy palët ndërluftuese gjatë luftërave midis ushtrive të Cezarit dhe Pompeut. Kampet e fortifikuara të romakëve kishin për qëllim të siguronin dislokimet e legjioneve të tyre nga ndonjë sulm i befasishëm, kur ato ndodheshin në afërsi të armikut, sidomos gjatë natës. Ato kishin trajtën e një katërkëndëshi dhe formoheshin nga një hendek dhe një gardh druri.

Ndërtime të tilla mbrojtëse me karakter të përkohshëm njihen që nga kohë mjaft të lashta. Ato u përdorën veçanërisht rne sukses nga Pirroja i Epirit, gjatë luftërave në Itali. Për këtë arsye, historiani romak Tit Livi thotë duke i vënë këto fjalë në gojën e Hanibalit se «ai (Pirroja) ishte i pari që i mësoi të tjerët si të vendosin lëmin». (XXXV, l, 4, 9).

Pas zbarkimit në brigjet e Himarës (Palasë). Cezari kaloi Qafën e Llogorasë dhe ju drejtua Orikumit. Pasi e mori atë me lehtësi dhe menjëherë pas tij Apoloninë, marshoi në drejtim të Durrësit që ishte baza kryesore e Pompeut. Ndërkohë Pompeu, i cili ishte duke ardhur nga Maqedonia, kur mori vesh se Cezari kishte pushtuar Apoloninë. shpejtoi me gjithë ushtrinë e tij me një marshim të sforcuar për t´i prerë rrugën për në Durrës kundërshtarit. Ishte arritja e shpejtë e ushtrive të Pompeut që e detyroi Cezarin të ndërpresë marshimin për në Durrës dhe të vendosë kampin në anën e majtë të lumit Aps (Semani), sipas Appianit (II, 56), 12 stade larg bregut, (rreth 2 km).

G. Fajti e vendos kampin e Cezarit pranë fshatit Kuç të rrethit të Lushnjës,

Fig. 69 — Kampi e Cezarit pranë fshatit Kuç të rrethit të Lushnjës.

ku pati dalluar dhe gjurmë të ledheve mbrojtëse (20) . Në bregun tjetër të lumit ngriti kampin Pompeu dhe të dy ushtritë qëndruan përballë njëra-tjetrës për disa muaj. Kushtet e terrenit nuk lejonin vendosjen e kampit në një formë të rregullt kuadratike, por të dy komandantët ja përshtatën vetë terrenit format e kampeve të tyre. Sipërfaqja prej 35 ha e platformës së kodrës, ku ishte vendosur Cezari, mendon Fajti, mjaftonte për vendosjen e një kampi prej 12.000 njerëzish, që kishte mbledhur ai pas lënies së detashmenteve në Orik, Apoloni etj. Ndërsa Pompeut që ishte përballë i duhej për ushtrinë e tij prej 40.000 vetësh të shfrytëzonte dy kodra pranë njëra-tjetrës, shpatet e tyre, si dhe terrenin e sheshtë deri tek lumi.

Në të dy anët e lumit, Fajti pati gjetur edhe gjurmë të ledheve. Më të qarta ato ishin në kampin e Pompeut, në mënyrë të veçantë në anën juglindore, mbi platformën e kodrës së Çukës. Shpatet e kësaj kodre vijnë duke zbritur gjithnjë e më me pjerrësi kundrejt bazës dhe pikërisht në mesin e kësaj rënieje konvekse dallohej një ledh që s´kishte të bënte aspak me kufijtë e arave, pasi e përshkonte mes për mes në linjë të drejtë gjithë zonën e kultivuar.

Kjo kodër, e ngritur direkt mbi lumë dhe më afër armikut, ishte më e ekspozuara dhe prandaj duhej të ishte dhe më e fortifikuara.

Përveç kampit kryesor, Fajti konstaton edhe disa fortifikime më të vogla rreth tij, si p.sh. mbi kodrën me lartësi 93 m në jug të vendit, të quajtur «Kosova e vogël», ku shihej një ledh i qartë e plotësisht i mbyllur, që i korrespondonte në çdo pikëpamje planit të një kampi. Gjithashtu, në një kodër që bie mbi shtratin e vjetër të Semanit, pranë fshatit me të njëjtin emër, dalloheshin qartë gjurmët e një shkalle artificiale, që tregonte drejtimin e hyrjes për në këtë vend të mbrojtur, që nuk ka pasur nevojë për punime të tjera plotësuese. Kjo kodër mbi Seman kontrollonte rrugën e rëndësishme, që nëpërmjet Belshit të çonte në Elbasan.

I vendosur në zonën e Kuçit dhe duke pasur në dorë Apoloninë, Cezari kishte nën kontroll Mallakastrën dhe çfarë shtrihej në jug të saj. Kishte gjithashtu në zotërim daljet e luginës së Devollit dhe Osumit si dhe rrugën malore që të çonte nga Kuçi në Ballsh dhe Bylis.

Pozicioni i dytë që zë Pompeu në prag të bashkimit të trupave të Cezarit me ato të Mark Antonit, që vinin nga Lisi, ishte Asparagu, në breg të lumit Genusus (Shkumbin). Edhe këtu, të dy kundërshtarët do të vendosnin kampet përballë njëri-tjetrit në të dyja brigjet e lumit, prej të cilëve Pompeu në Asparag «ad Asparagium» dhe Cezari përballë tij «contra Asparagium» (Ces. 76, I).

Fajti e vendosi Asparagiumin në afërsi të Rrogozhinës së sotme, pranë pikës ku Shkumbini del në fushë, ndërsa Hezej dhe Shtoffel respektivisht, në territorin e Bashtovës dhe midis Sulzotit dhe Çermës (21) . Për mendimin tonë, nga të tre autorët, Hezej ka të drejtë. Por nuk është kalaja e Bashtovës me prejardhje bizantine të hershme, siç mendon ai, ajo që përcakton vendndodhjen e Asparagiumit, por fakti që këtej kalonte dega jugore e rrugës Egnatia, e cila lidhte Durrësin me Apoloninë, tanimë plotësisht e argumentuar. Për më tepër, kjo rrugë «që përshkonte fushën e Myzeqesë nga veriu në jug nuk ka qenë vetëm një vijë komunikacioni ndërkrahinor, por trafiku midis dy qyteteve të mëdha të Adriatikut: Dyrrahut dhe Apolonisë dhe pjesë e rëndësishme e një arteri rrugor me rëndësi, që lidhte bregdetin e Ilirisë me Thesalinë e krahinat kufitare të Greqisë Veriore» (22) . H. Ceka mendon se dega jugore e rrugës Egnatia ka qenë më e vjetër dhe për këtë arsye ajo ndahej për të shkuar në Klodiana (Peqin) dhe Skampin (Elbasan), jo pak kilometra përtej Kavajës, siç mund të pritej, por në Asparag në breg të Shkumbinit, të cilin ai e identifikon me fshatin Ballaj.

Ky mendim është mjaft bindës, pasi, siç e pranon logjika e ngjarjeve, do të kemi vetëm një rrugë që do ta çonte Cezarin nga bregu jugor i Shkumbinit, ku ai kishte vendosur kampin, deri në afërsi të Durrësit. është pikërisht kjo rrugë që bllokon Pompeu, duke vendosur kampin e tij në Asparag. Në këtë mënyrë, Asparagu do të pritej të ishte në bregun verior të lumit, në afërsi apo direkt mbi rrugën që e kalonte atë. Njoftimi i Apianit se Pompeu prishi urën dhe rrugën që çonte në Durrës tregon se mund të ketë pasur ndonjë urë edhe në këtë vend. Këmbët e një ure romake janë zbuluar rreth l km në juglindje të kështjellës së Bashtovës, në afërsi të fshatit Vilë. Kjo zonë përshkohet nga një varg kodrash të buta që shkojnë paralel rne shtratin e lumit, jo më larg se 1,50-2,00 km prej tij, duke qenë kështu mjaft të përshtatshme për vendosjen e një kampi romak. Për më tepër, këto kodra janë banuar intensivisht në periudhën helenistiko-romake (23) dhe nga ana tjetër vetë fshati Vilë të kujton me emrin e tij praninë e një «vila rustica» në këtë vend.

Dy fakte të tjera vijnë në të mirë të identifikimit të Asparagut, në afërsi të fshatit Vilë. Gjatë tërheqjes, Cezari lë aty një pjesë të trupave (mbraparojen) për të mbrojtur kolonën gjatë kalimit të lumit dhe ajo që është më e rëndësishme, në kampin e tij, përballë Asparagut, Cezari nuk e ndjente veten të sigurt dhe po atë ditë vazhdoi marshimin dhe për 8 milje (12 km) të tjera, ku gjeti mbi një kodër të sheshtë dhe të izoluar një vend më të përshtatshëm, për të vendosur kampin. Sipas Fajtit, kjo kodër ndodhet në afërsi të Golemit të sotëm. Të gjitha të dhënat të çojnë në përfundimin se kampi i Pompeut në Asparag ishte në vend më të mbrojtur, me shumë mundësi mbi një kodër, ndërsa ai i Cezarit në fushë, e kundërta e asaj që mendoi Fajti. Ky vend i përgjigjet më tepër fshatit Vilë, ku vargu i kodrave i afrohet lumit në një largësi të përshtatshme, ndërsa në vazhdim të rrjedhjes së sipërme ato i largohen këtij të fundit.

Cezari i vendosur përballë Asparagut, kur pa se nuk mundi të tërheqë në luftë Pompeun dhe as ishte në gjendje të çante me forcë rrugën për në Durrës. vendosi të ndjekë një taktikë tjetër. Ai bëri sikur u tërhoq derisa u zhduk nga sytë e kundërshtarit dhe kthehet menjëherë nga veriu nëpër një rrugë malore të ngushtë e të vështirë, duke marshuar ditë e natë për të arritur në Durrës para Pompeut.

Në këtë rast kanë qenë edhe pozitat më të mira mbrojtëse të Pompeut, që e detyruan Cezarin të bëjë këtë manovrim. Pompeu e zbuloi tepër vonë mendimin e Cezarit dhe vetëm kur ky i fundit vendosi kampin pranë Durrësit u diktua prej tij.

Rruga që ndoqi Cezari për të arritur në Durrës, siç pranojnë të gjithë studiuesit, ishte nga Peqini në Pezën e Vogël, Vrap, Dorëz, dhe pastaj duke ndjekur bregun Jugor të Erzenit arriti përballë detit në veriperëndim të kodrave të Arapajt.

Beteja e madhe rreth Durrësit, midis Cezarit dhe Pompeut, u zhvillua në zonën kodrinore, që shtrihet në juglindje të qytetit, midis luginës së Erzenit dhe fushës së Kavajës.

Fig. 70 — Skema e vendosjes së trupave Cezarit dhe Pompeut në afërsi të Durrësit.

Po ajo që na intereson në këtë rast janë fortifikimet fushore të dy palëve ndërluftuese. Deri sot nuk janë zbuluar gjurmë të të gjitha ngulimeve apo kampeve gjatë gjithë etapave të luftimeve. Megjithatë, gjurmë të sigurta të një kampi të Cezarit janë zbuluar mbi një kodër në veri të rrjedhës së sipërme të përroit të Shumilit. Ajo, në gjuhën e popullit, quhet Materici (Meteres), që do të thotë në turqisht llogore. Fortifikimi formonte një planimetri ovale të çrregullt, me gjatësi rreth 200 m dhe gjerësi 100 m. Nga ana e veriut, nga pritej sulmi, ledhi ishte më i lartë (24) .

Dy fortifikime të tjera ndodheshin në anën jugore të linjes së mbrojtjes së Cezarit, pranë përroit të Gesniqes, njëri në lartësinë 44 dhe tjetri pak më në lindje, mbi një kodër me tri maja. Ky i fundit ka pasur një formë katërkëndëshe. të shtypur pak në mes dhe ndiqte konturin e terrenit.

Ledhi dallohej me qartësi të madhe në të gjitha anët dhe veçanërisht nga perëndimi. Ky fortifikim, mendon Fajti, shërbente për vendosjen e pjesës kryesore të rezervës. Këtë përfundim ta sugjeronte jo vetëm pozicioni i tij në vendin e kalimit nga zona kodrinore në fushë, por dhe pamja e gjerë që të ofronte. Midis dy fortifikimeve të para, atij të vendosur pranë kodrës së Arapajt nga veriu dhe përroit të Gesniqes nga jugu, kalonte vija e mbrojtjeve të Cezarit, që kapte një gjatësi prej rreth 20 km. Prapa kësaj linjë mbrojtjeje Cezari kishte ndërtuar një rrugë qarkullimi për furnizimin dhe manovrimin e forcave. Kufiri jugor i frontit të Cezarit formohej nga një linjë dyfishe. Distanca midis dy ledheve paralele ishte 178 m. Profili i ledhit të brendshëm ishte veçanërisht i fuqishëm. Gjerësia e kanalit ishte 4,50 m, ndërsa gjerësia dhe lartësia e ledhit 3 m. Përmasat e ledhit të jashtëm ishin më të vogla. Nga ana e detit, ekstremiteti i kësaj linjë dyfishe ledhesh, kishte filluar të mbyllej me një ledh tërthor, i cili gjatë kohës së betejës së dytë me Pompeun kishte mbetur pa përfunduar.

Në vargun e kodrave, që shtriheshin rreth l km në perëndim të frontit të Cezarit, shtrihej fronti i Pompeut, që kishte një gjatësi prej 15 km.

Në majat e kodrave ai kishte vendosur 24 pika mbrojtjeje në intervale prej çdo 900 m. të cilat quheshin «castellum», ndërsa Cezari për gjatësinë e frontit të tij duhet të kishte 30 pika të tilla. Nga kampi i Pompeut, i lokalizuar nga Fajti tek Shkëmbi i Kavajës, nuk janë gjetur gjurmë fortifikimi.

Kjo ishte gjendja e vendosjes së trupave në kohën kur Cezari bëri përpjekje për pushtimin e Durrësit, duke e sulmuar atë në dy drejtime nga veriu dhe juglindja, duke kaluar respektivisht nëpër ngushticën e Porto-Romanos dhe Dajlanit. Ky sulm i Cezarit nuk pati sukses, por edhe kundërsulmi i ndërmarrë nga Pompeu për të shtënë në dorë pozicionet e kundërshtarit në lartësitë e kodrave të Manëzit, nuk e ndryshoi gjendjen. Gjatë sulmit të dytë që kreu Pompeu në sektorin jugor të frontit të Cezarit, ai ndërtoi një kamp të ri midis përroit të Gesniqes dhe te Darçit, i cili ishte 600 m larg frontit të vjetër të tij. Kësaj radhe Pompeu u fut midis mbrojtjes së dyfishtë të Cezarit, që mbyllte zonën fushore deri në bregdet, nëpërmjet ledhit të papërfunduar, që i lidhte këto dy linja nga ana e detit dhe si përfundim e detyron këtë të fundit të tërhiqet për në Apoloni, ku gjatë rrugës u vendos përkohësisht në kampin e vjetër përballë Asparagut. Gjatë marshimit të mëtejshëm të Cezarit deri në Apoloni dhe ndjekjes së pafrytshme të Pompeut, që e ka burimin në vonesën që ju shkaktua që në Asparag, nuk kemi më njoftime të sakta për kampe të reja nga të dy palët dhe as nuk janë zbuluar deri tani gjurmë në terren.

Nga shqyrtimi i ndërtimeve mbrojtëse të periudhës së hershme të pushtimit romak në Shqipëri, mund të nxirret përfundimi se ato ishin të pakta në krahasim me fortifikimet pararendëse, se ato konsistojnë në rindërtimin dhe plotësimin e fortifikimeve ekzistuese dhe se tradita vendase shfaqet e fuqishme. Kjo e fundit duket qartë sidomos në xokolaturën e murit ndarës të Lisit e sidomos në formulimin e hyrjes, e cila nuk ndryshon nga hyrjet e tjera të qytetit. Por në këtë periudhë u dukën edhe përparime në drejtim të teknikës së ndërtimit. Ndër to kryesorja ishte përdorimi i llaçit për lidhjen e mureve si dhe përdorimi masiv i tullave për ndërtimet mbrojtëse në një shkallë të tillë, saqë ato në këtë pikëpamje nuk qëndrojnë pas ndërtimeve bashkëkohore të botës antike greko-romake.