• Hyrje
• Fortifikime nga vitet 2800 deri rreth viteve 500 p.e.r
• Fortifikime nga vitet 500 deri në 168 p.e.r. Periudha e lindjes dhe e zhvillimit të qyteteve ilire
• Periudha e lindjes dhe e zhvillimit të qyteteve ilire
• Kullat dhe hyrjet
• Stili dhe teknika e ndërtimit
Fortifikimet gjatë periudhës së hershme të sundimit romak (shek. II p.e.r. — shek. I e.s.)
• Fortifikime nga vitet 300 deri në 600 (e.s.)
• Fortifikime nga viti 600 deri në 1400
• Fortifikime nga viti 1400 deri në 1478
• Fortifikime të shekujve XV-XVII
• Fortifikimet në shekujt XVIII-XIX (Periudha e pashallëqeve të mëdha shqiptare)
• Kulla dhe banesa të fortifikuara
• Kisha, manastire dhe ura të fortifikuara
• Armë dhe operacione rrethimi

PESë MIJë VJET FORTIFIKIME Në SHQIPëRI

GJERAK KARAISKAJ

FORTIFIKIME NGA VITET 500 DERI 168 P.E.R.

Stili dhe teknika e ndërtimit

Shpeshherë me stil ose teknikë ndërtimi është kuptuar e njëjta gjë.

Por, ne teknikës së ndërtimit do t´i japim një kuptim më të gjerë nga stili, duke përmbledhur edhe këtë të fundit, pra gjithçka që ka të bëjë me konstruksionin e mureve, duke përfshirë edhe format e prerjes së blloqeve si dhe mënyrën e vendosjes së tyre. Ndërsa me stil do të kuptojmë pasqyrimin e teknikës në faqet e jashtme të mureve dhe gjithçka tjetër që është aplikuar për qëllime thjesht de-korative, siç është për shembull mënyra e përpunimit të gurit. Në përfshirjen e këtyre elementeve të fundit, që kanë thjesht karakter estetik në konceptin teknikë ndërtimi ose e kundërta në kuptimin e teknikës, si stil ndërtimi, fshihen dy mënyra të ndryshme të konceptimit të mureve antike, e para që vlerëson vetëm karakterin e tyre utilitar dhe e dyta atë estetik. Por siç kemi venë në dukje që në fillim të këtij kapitulli, që të dy këto kritere janë pasur parasysh nga ndërtuesit. Faktori psikologjik, që është i lidhur gjithashtu me «stilin», luante një rol jo të vogël. Analiza e stilit apo e teknikës së ndërtimit në muret antike merr një vlerë të veçantë, sepse në mungesë të dhënash të tjera më të sigurta të karakterit, arkeologjik, në bazë të teknikës së mureve dhe të elementeve të tjera arkitektonike mund të përcaktohet përafërsisht edhe koha e ndërtimit të një kalaje. Kjo është më e lehtë për disa stile dhe teknika të caktuara dhe më e vështirë për disa të tjera. Në kohë të ndryshme u parapëlqyen stile dhe teknika të ndryshme, por ndodhin edhe kthime tek e kaluara dhe madje përdorime të stileve të ndryshme njëkohësisht në të njëjtin fortifikim. Kjo dukuri pra bëhet më e shpeshtë sidomos në të ashtuquajturën «Periudha helenistike», që fillon pas vdekjes së Aleksandrit të Madh. Kësaj periudhe i përkasin një pjesë e mirë e fortifikimeve tona, gjë që e vështirëson mjaft zgjidhjen e problemit. Por duhet pasur parasysh, që edhe format që u huazuan nga periudhat më të lashta, u përpunuan në një mënyrë të re që iu përshtat më mirë frymës së kohës.

Nga pikëpamja konstruktive, mund të dallojmë disa tipa muresh në fortifikimet antike të vendit tonë.

Në disa raste është shfrytëzuar terreni i pjerrët i kodrës dhe muri përbëhet nga një faqe e jashtme, e ndërtuar me gurë të punuar, të vendosur njëri mbi tjetrin dhe nga mbushja me dhe e gurë natyrore, ndërsa si faqe e brendshme shërbente vetë shkëmbi (Symizë, Korçë).

Shumica e mureve formohen nga dy faqe gurësh të punuara vetëm në faqen e jashtme dhe në fugat e bashkimit midis tyre, ndërsa pjesa e brendshme e blloqeve është lënë në formën natyrore; brendësia mbushet me gurë të vegjël e dhe. Në disa raste, në distanca të caktuara vendosën gurë të gjatë të papunuar tërthor murit (Zgerdhesh), për t´i shtuar rezistencën e tij kundrejt goditjeve.

Në disa mure gurëlidhësit tërthorë janë të punuar dhe dalin në fasadën në çdo 2,50-3,00 m, ndërsa në brendësi krijohen hapësira katërkëndëshe, që mbushen me gurë më të vegjël dhe me dhe. Gjerësia e murit mund të formohet dhe nga gjerësia e dy blloqeve të punuara të puthitura njëra me tjetrën. Në këto raste ato alternojnë me gurë të vendosur tërthor me gjatësi sa shuma e gjerësisë së dy gurëve të parë. Kjo teknikë është quajtur «gjatësore» e «tërthore». Më së fundi, kemi mure të formuara prej dy muresh gjatësore paralele, që lidhen me mure tërthore. Në disa raste, muret ose gurëlidhësit tërthor projektohen në fasadë, duke krijuar një sistem pilastrash apo kontraforcash. Muret e tipit «gjatësor e tërthor» dhe ato me pilastra, nga sa mund të vërehet në fortifikimet, ku janë përdorur në kohë të ndryshme teknika dhe stile të ndryshme, i përkasin një periudhe më të vonë dhe nuk duhet të jenë më të hershme se mesi i shek. III p.e.r.

Kur terreni ishte shkëmbor, si themel për muret shërbente shkëmbi i gdhehdur, ndërsa në rastet e tjera vendoseshin gurë më të mëdhenj nga ato të mureve, që dilnin në formë xokoli në anën e jashtme dhe kishin të punuar vetëm faqen e sipërme.

Nga forma e gdhendjes së blloqeve dhe mënyra e vendosjes së tyre, muret antike mund t´i ndajmë në tri grupe kryesore: 1) Të çrregullt 2) Të rreshtuar dhe 3) Me radhë paralele. Ndarje të veçanta stilistike mund të bëhen për secilin grup. Në muraturën e çrregullt fugaturat e bashkimit të gurëve nuk formojnë radhë, por një rrjet linjash të ndërlikuara. Stili më përfaqësues dhe më i përhapur në këtë grup është ai poligonal, drejtkëndëshi i çrregullt është më i rrallë, ndërsa trapezoidali i çrregullt është vështirë të dallohet nga poligonali.

Në muraturën e rreshtuar është përfshirë «poligonali i rreshtuar», në të cilin blloqet të vendosura në rreshta i afrohen katërkëndëshit (35) . Por shembujt e pastër të këtij murëzimi janë të paktë, ndërsa në të shumtën e rasteve ai mund të ngatërrohet me poligonalin e vërtetë. Kështu që do të ishte më i drejtë termi «poligonal i vonë», ku në vendosjen e gurëve shihet më tepër një tendencë stilistike, se sa konstruktive. Megjithatë, dallimi midis poligonalit të hershëm dhe atij të vonë është në mjaft raste i vështirë ose i pamundur. Për këtë është vështirë të datohet një mur, duke u bazuar në stilin poligonal, veçse në raste të veçana dhe tipike (36) . Tipare më të qarta për grupin e vet ka trapezoidali i rreshtuar, ku blloqet me forma trapezoidale, me lartësi të ndryshme tentojnë të krijojnë rreshta të rregullt (37) .

Në muret me radhë paralele dallojmë dy stile: izodomik, kur radhët kanë lartësi të barabarta dhe pseudoizodomik, kur radhët ndryshojnë në mënyrë të dukshme lartësinë. Murëzimi izodomik dhe pseudoizodomik mund të jenë me blloqe kënddrejte ose trapezoidale.

Dallime të shumta mund të bëhen dhe sipas mënyrës së punimit të faqes së gurit. Faqet e blloqeve, për të krijuar përshtypjen e ashpërsisë, fortësisë dhe monumentalitetit mund të liheshin në gjendjen e dalë nga gurorja ose të punoheshin ashpër me çekiç; shpeshherë në këndet e bashkimit të mureve dhe të kullave, një shirit i ngushtë punohej rrafsh, duke theksuar në këtë mënyrë ashpërsinë dhe drejtpeshimin e mureve.

Punimi i rrafshtë i gurëve dallohet edhe nga veglat që përdoren për punimin e tyre. Kështu kemi mure me faqe të rrafshtë të përpunuar,

Fig. 56 — Apoloni, Fier. Punim i rrafshët i përpunuar.

me faqe të rrafshtë të gropëzuar (Symizë),

Fig. 57 — Symizë, Korçë. Punim me gropëzime.

punim i lugëzuar (Mavrovë), punim me daltë të dhëmbëzuar,

Fig. 58 — Lis, Lezhë. Punim i dhëmbëzuar.

punim me rustika, ku blloqet e punuara ashpër rrethohen nga një shirit i rrafshtë i përpunuar me gjerësi 5-7 cm

Fig. 59 — Zgërdhesh, Krujë. Punim me rustika.

etj. Shpesh në brinjët perimetrale të gurëve, në faqen e jashtme është gdhendur një shirit i pjerrët me gjerësi 2-3 cm, që shërbente për të mos dëmtuar qeshet e gurëve gjatë vendosjes dhe për të krijuar efekte të dritëhijes.

Fig. 60 — Punim me shirit të gdhendur të pjerrët.

Si stile me të vjetra ndërtimesh në fortifikimet antike të vendit tonë mund të konsiderohen poligonali i hershëm dhe katërkëndëshi i çrregullt. Për poligonal të hershëm mund të flitet më me siguri tani për tani vetëm për traktin poligonal në Akropolin e Butrintit, të cilin e kemi datuar nga fundi i shek. V deri në gjysmën e parë të shek. IV p.e.r. Ai dallon nga disa trakte muresh poligonale të vona, nga mungesa e stërhollimeve stilistike që bien në sy veçanërisht në disa mure të vona në Butrint, në disa trakte të mureve të Lisit, të Çukës së Ajtoit etj. Stil tjetër i vjetër është ai që tenton drejt katër-këndëshit, por blloqet nuk kanë forma të rregullta dhe nuk puthiten mirë, ndërsa boshllëqet relativisht të mëdha të krijuara midis tyre plotësohen me gurë më të vegjël, që kanë në të shumtën e rasteve formën e trekëndëshit. Në mbushjen e boshllëqeve me gurë të vegjël, të futur në formë pyke, mund të shohim vazhdimin e një tradite më të vjetër që zë fill që nga periudha e hershme e hekurit.

Si një pikë mbështetje për vendosjen e një kronologjie relative të këtyre mureve na shërbejnë ndërtimet e periudhës së dytë të fortifikimeve të Lisit, të cilat qëndrojnë në kohë midis mureve të periudhës së parë të hekurit dhe të atyre të stilit trapezoidal të rreshtuar e poligonal, që datohen në fund të shek. IV — shek. III p.e.r.

Fig. 61 — Lis, Lezhë. Katërkëndësh i çrregullt me faqe guroreje.

Në Dors ky stil qëndron midis dy fazave: asaj me gurë të papunuar dhe kënddrejtit izodomik me faqe të përpunuar, ndërsa në kalanë e Ripesit dhe atë të Xibrit,

Fig. 62 — Xibër, Mat. Pjesë muri e kalasë ilire.

Fig. 62a — Planimetria e kalasë së Xibrit.

materialet arkeologjike nuk shkojnë më herët se shek. IV p.e.r. Pra shumica e të dhënave të çojnë për një datim të tij në shek. IV p.e.r.

Poligonalin e vonë ne e gjejmë shpeshherë të kombinuar dhe të një kohshëm me trapezoidalin e rreshtuar, si në Lis dhe në Çukën e Ajtoit ose me drejtkëndëshin, si në Antigone, Butrint, Amantie etj. Muret me stile të përziera i përkasin një periudhe relativisht të vonë, jo më herët nga fundi i shek. IV p.e.r. dhe sidomos gjatë shek. III p.e.r., kur u përdor çdo lloj stili. Një frymë e tillë eklektizmi duket qartë në Çukën e Ajtoit dhe në Hundëcovë, ku vërehen kombinime të shumë stileve. Madje në Çukën e Ajtoit, poligonali është realizuar me gurë të vegjël e kompakte, me faqe të punuara me çekiç, ku të bie në sy menjëherë një stil i kërkuar për efekte estetike, që dëshmon, nga ana tjetër, nivelin e lartë ekonomik të këtij qyteti të fortifikuar.

Trapezoidali i rreshtuar është përdorur gjerësisht në vendin tonë si dhe në Greqi, por R. L. Skranton, kur merr në shqyrtim stilet e mureve greke, këtë stil, ku përfshin edhe Lisin, e klasifikon në grupin e trapezoidalit të çrregullt, megjithëse pranon ndryshime të dukshme për sa i përket mënyrës së vendosjes së gurëve. Për këtë arsye ai i daton fortifikimet e Lisit si dhe shembujt e tjerë nga Greqia në fillim të shek. IV p.e.r. Për të kundërshtuar këtë mendim, përveç një shembulli në Greqi, i cili datohet nga rrethanat historike në fund të shek. IV p.e.r. fillimi i shek. III, për datimin e të cilit duke u nisur nga stili i ndërtimit i klasifikuar jo drejtë, Skrantoni heziton. Kemi dhe disa shembuj kuptimplotë nga vendi ynë. Muret e Lisit janë datuar tani nga gërmimet arkeologjike në fundin e shek. IV-III, kur datohen muret e të njëjtit stil në Butrint nga analiza e elementeve arkitektonike, ndërsa në Foinike, nië mur i stilit «trapezoidal i rreshtuar» i përket periudhës së tretë të ndërtimit. Megjithatë. për kohën e përdorimit të mureve të stilit «trapezoidal i rreshtuar» nuk mund të flitet me aq siguri si për atë të stileve të kombinuara. ku dallohen kryesisht drejtkëndëshi dhe poligonali. Për stilin kënd-drejtë izodomik, me faqe guroreje ose të përpunuar, që janë përhapur gjerësisht në vendin tonë, s´mund të themi tjetër gjë, veçse të bashkohemi me mendimin e S. Islamit se është një produkt i epokës helenistike (38) . Kënddrejtin me rustika e ndeshim jo rrallë në fortifikimet tona. Ky stil nuk është përdorur shpesh në muret e kështjellave të Greqisë, por është i përhauur gjerësisht në Itali. Në Zgerdhesh ai i takon periudhës së tretë të ndërtimit, pas stilit kënddrejtë pseudoizodomik me faqe të përpunuar, dhe datohet në fundin e shek. III p.e.r. Në Persqop ai është i njëkohshëm me stilin kënddrejtë izodomik me faqe të përpunuara. Në kalanë e Sopotit në afërsi të Himarës, blloqe të punuara me rustika, takohen së bashku me stilin kënddrejtë pseudoizodomik me faqe të përpunuar. Të dyja traktet ka mundësi të jenë të njëkohshme, sepse në mënyrën e vendosjes së gurëve dhe në dimensionet e tyre ka shumë pika të përbashkëta. Blloqet me rustika në kalanë e Irmajt, i gjejmë në murin juglindor, në faqen e jashtme të tij, që është i rindërtuar. Stili i këtij muri është kënddrejtë pseuodoizodomik, që datohet në Greqi në periudhën helenistike.

Nga shembujt e mësipërm mund të përfundojmë se stili me rustika nuk duhet të jetë futur në fortifikimet ilire para fundit të shek. III dhe se ka vazhduar edhe gjatë periudhës së hershme të pushtimit romak, ndërsa asnjë nga shembujt që njohim nuk datohet në shek. IV p.e.r. Një diçka që të bie në sy është se blloqet me rustika i gjejmë të kombinuara me këndrejtin izodomik me faqe të përpunuar, të njëkohshëm ose të mëvonshëm se ai dhe në asnjë rast me kënddrejtin izodomik me faqe guroreje apo të punuar me çekiç. Nga kjo mund të mendojmë se këta të fundit i përkasin një periudhe më të hershme se kënddrejti me faqe të përpunuar.

Stilet pseudoizodomike, në kuptimin e plotë të fjalës, ku ndryshimi i trashësisë së rreshtave bie menjëherë në sy dhe për më tepër, kur një rresht i ngushtë alternon me një rresht të gjerë, nuk janë aq të përhapur në Shqipëri. Tendencë pseudoizodomike kanë muret e kalasë së Irmajt dhe Zgërdheshit. Në këtë grup mund të futim edhe disa tipa të tjerë muresh, si në kalanë e Paleomanastrës

Fig. 63 — Paleomanastër, Gjirokastër. Mur me tendencë pseudoizodomiku.

ku kemi një kombinim të disa rreshtave blloqesh të ngushta me blloqe të gjera. Brezat me blloqe të ngushta nganjëherë nuk përshkojnë gjithë gjatësinë e murit.

Një tip tjetër murëzimi është ai me blloqe të ngushta. Megjithëse stili është izodomik, nuk mund të mos shihet edhe këtu ndikimi i pseudozodomikut. Këtë stil mund ta shohim në kullën e Vagalatit në Malathre, në fazën e tretë të ndërtimit në kalanë e Matohasanajt, në rindërtimet e vona të Butrintit etj.

Një mendim të saktë për datimin e këtij stili nuk mund të japim, por ai mund të hyjë fare mirë në grupin e pseudoizodomikëve dhe nuk duhet të shkojë më herët se mesi i shek. III p.e.r.

Duke u bazuar edhe në krahasimin me fortifikimet greke, mund të arrijmë paraprakisht në këto përfundime: