• Hyrje
• Fortifikime nga vitet 2800 deri rreth viteve 500 p.e.r
• Fortifikime nga vitet 500 deri në 168 p.e.r. Periudha e lindjes dhe e zhvillimit të qyteteve ilire
• Periudha e lindjes dhe e zhvillimit të qyteteve ilire
• Kullat dhe hyrjet
• Stili dhe teknika e ndërtimit
Fortifikimet gjatë periudhës së hershme të sundimit romak (shek. II p.e.r. — shek. I e.s.)
• Fortifikime nga vitet 300 deri në 600 (e.s.)
• Fortifikime nga viti 600 deri në 1400
• Fortifikime nga viti 1400 deri në 1478
• Fortifikime të shekujve XV-XVII
• Fortifikimet në shekujt XVIII-XIX (Periudha e pashallëqeve të mëdha shqiptare)
• Kulla dhe banesa të fortifikuara
• Kisha, manastire dhe ura të fortifikuara
• Armë dhe operacione rrethimi

PESë MIJë VJET FORTIFIKIME Në SHQIPëRI

GJERAK KARAISKAJ

FORTIFIKIME NGA VITET 500 DERI 168 P.E.R.

Kullat dhe hyrjet

Në fortifikimet antike të periudhës në shqyrtim, për herë të parë shfaqen kullat si një element i rëndësishëm për të kontrolluar dhe mbrojtur pjesët e mureve që shtriheshin midis tyre ose për të mbrojtur hyrjet, ndërsa në fazën tranzitore midis prehistorisë dhe antikitetit, siç e kemi vënë në dukje në kapitullin e parë, këtë funksion e kryenin kthesat kënddrejta të mureve. Megjithatë këto të fundit, jo vetëm që vazhduan të përdoren në antikitet, por morën një përhapje të gjerë, sidomos gjatë fundit të shekullit IV dhe shekullit III p.e.r. Kështu, në këtë periudhë, krahas fortifikimeve të pajisura vetëm me kulla (Zgërdheshi), kemi fortifikime ku të dyja elementet (kthesat dhe kullat) bashkekzistojnë në të njëjtin fortifikim (Lisi) dhe së fundi fortifikime të pajisura vetëm me kthesa, pa përdorimin e kullave (Çuka e Ajtoit). Shpeshherë, përdorimi i kombinuar i kullave dhe i kthesave në formë dhëmbësharre ndikohej nga kushtet e terrenit.

Si një zhvillim i mëtejshëm i kthesave u shfaqën bastionet. Këto shërbenin për mbrojtjen në njërin krah të hyrjeve (Persqop, Butrint). Parimi i kontrollit të anës së djathtë, të pambrojtur me mburojë të sulmuesve nuk është ndjekur kudo.

Shumica e kullave kanë qenë drejtkëndëshe, sepse ato ishin më të lehta për t´u ndërtuar. Zakonisht, këto projektoheshin 3-5 m nga muret dhe kishin një gjerësi prej 5-7 m. Kishte dhe kulla gjysmë cilindrike, që i rezistonin më tepër goditjeve të deshëve dhe makinave gurhedhëse. Këto të fundit i ndeshim shpesh në faza të mëvonshme ndërtimi në fortifikimet tona. Më të rralla janë kullat trapezoidale dhe ato në formë U-je, ndërsa kullat cilindrike i takojmë vetëm në një rast (kalaja e Lubonjës, Korçë) në një fortifikim me gurë të papunuar, datimi i të cilit në këtë periudhë edhe për këtë arsye është i dyshimtë.

Kullat kanë qenë zakonisht 2-katëshe, kati i parë mund të ishte i mbushur me dhe ose i zbrazët; në rastin e fundit, të dy katët ishin pajisura me frengji shigjetë. Frëngjitë kishin një largësi rreth l m po aq të gjera në anën e brendshme dhe 0,10 m nga jashtë. Kullat mbuloheshin me çati me konstruksion druri të veshur me tjegulla. Format e çative nuk mund të përcaktohen, pasi asnjë nga kullat nuk është ruajtur në lartësinë e plotë. Ato mund të kenë qenë me katër kullime, me dy kullime me fronton ose janë përdorur të dyja format. Muret e kullave ishin zakonisht më të holla nga kurtinat. Trashësia e tyre formohej nga dy blloqe gurësh të punuar, të vendosur për së gjati, të cilët alternoheshin me një bllok të vendosur për së gjeri. për të krijuar një lidhje më të mirë të muraturës. Në këtë rast, gjerësia e murit arrinte rreth 1,20 m, por për-dorej dhe mënyra e ndërtimit, si e mureve rrethuese. Në këtë rast, muri formohej nga dy radhë blloqesh të vendosura anash, kurse mbushja me dhe dhe gurë të papunuar, në brendësi; në rastin e dytë, zakonisht blloqet nuk punoheshin në pjesën e brendshme, gjerësia e mureve arrinte 1,40 m e më tepër. Kati II i kullave ngrihej mbi nivelin e shtegut të rojeve.

Një nga pikat më delikate të fortifikimit dhe që i kushtohej vëmendje e veçantë, ishin hyrjet.

Fig. 54 — Tipa hyrjesh në fortifikimet antike.

Një kala, sipas madhësisë, rëndësisë dhe terrenit mund të kishte nga një deri në disa hyrje, p.sh. në Lis, vetëm qyteti i sipërm kishte 10 hyrje. Hyrjet nuk ishin të një rëndësie. Kishte hyrje të vogla për këmbësorë nga 0,80 m-1,80 m dhe hyrje të gjera, ku mund të kalonin edhe qerret zakonisht nga 2,50-3,60 m.

Për sa i përket zgjidhjes planimetrike, hyrjet paraqesin variante të shumta. Hyrjet më të thjeshta janë ato që formohen nga ndërprerja e murit rrethues, të tilla janë zakonisht hyrjet e dorës së dytë për këmbësorë që shërbenin si dalje sekrete apo për të organizuar kundërsulme të pjesshme gjatë rrethimeve. Për të qenë më të mbrojtura nga goditjet direkte, nganjëherë korridori që përshkonin ato brenda trashësisë së murit kishte formë të përthyer në trajtën e germës Z, si në kalanë e Pepelit dhe të Çukës së Ajtoit. Hyrja mund të mbrohej nga një kullë apo bastion anësor, apo nga një kthesë kënddrejtë e murit (Zgërdhesh, Butrint, Porta e Vogël në Lis, Borsh). Një tip i përhapur i hyrjeve janë hyrjet anësore ose tangjentore, që formohen nga zhvendosja e dy skajeve të mureve anësore të fortifikimit, të cilët, duke hyrë në thellësi të njëri-tjetrit krijojnë një korridor të ngushtë e të gjatë midis tyre (Çuka e Ajtoit, Butrint, Lis). Hyrjet me korridor të gjatë janë të një tipi të lashtë dhe vazhdojnë gjatë gjithë kohës antike. Korridori mund të formohet edhe nga përthyerja me kënd të drejtë në anën e brendshme të mureve të rrethimit anash hyrjes (Berat). Një variant më i zhvilluar i këtij tipi është kur në njërën anë të hyrjes muri del jashtë më përpara në formën e një kullë, si në kalanë e Cerjes. Kemi gjithashtu hyrje të mbrojtura nga dy bastione të brendshme, ku porta vendoset në mesin e korridorit të mbrojtur prej tyre (Porta e Madhe, Lis) dhe së fundi hyrje të mbrojtura nga dy kulla anësore, që projektohen jashtë mureve (Porta me kulla, Butrint).

Një aspekt tjetër na paraqesin mënyrat e mbulimit të këtyre hyrjeve dhe korridoreve të tyre.

Një pjesë e madhe e portave kanë qenë të mbuluara me arkitra guri, ndërsa korridoret kanë qenë të pambuluara. Takohen dhe korridore të mbuluara si në «Portën e liqenit» (Skea) dhe atë të Luanit në Butrint. Përveç mbulimit me arkitra guri takohen edhe disa mënyra të tjera të mbulimit të portave si me hark me majë, apo qemer të rremë, ku principi është ai i vendosjes së gurëve të mbulesës konsol njëri mbi tjetrin. deri në mbylljen e plotë të harkut

Fig. 55 — Apoloni, Fier. Hyrje e fortifikimit.

(Apoloni, Irmaj dhe Oshanici në Ilirinë e Veriut). Kur hyrjet ishin të ngushta, mjaftonin dy gurë të vendosur në pjesën e sipërme për të mbyllur harkun, të cilët për lehtësimin e peshës janë gdhendur në pjesën e poshtme në mënyrë të pjerrët, duke formuar kështu një hark me majë.

Porta me mbulesë të tillë janë konstatuar në Çukën e Ajtoit, në Malathre dhe në kullën e fshatit Çukë, në veri të Butrintit. Ky tip mbulesë ka një origjinë të lashtë, që nga koha e bronzit, por përdorimi i tyre nuk duhet të bëhet shkak, siç ka ndodhur në ndonjë rast për datimin e fortifikimeve në një kohë të hershme. Mjafton të përmendim se në vendbanimin e Irmajt jeta fillon vetëm nga gjysma e dytë e shek. IV p.e.r., ndërsa në muret e fortifikimit janë përdorur blloqe me rustika, teknikë e cila shfaqet vonë, ndërsa në kullën e Çukës, materialet arkeologjike më të hershme të zbuluara si dhe monedhat, i përkasin shek. III-II p.e.r.

Në Butrint gjen përdorim mbulesa me arkitrarë të mbështetur mbi ancakë, ndërsa hyrjet e mbuluara me hark cilindrik i takojmë në Amantia dhe Butrint.

Harku rrethor, me sa duket, është futur vonë në arkitekturën ushtarake. Në Butrint, një hyrje e tillë i përket fazës së fundit të ndërtimeve mbrojtëse (rreth fundit të shek. III p.e.r.), ndërsa në Amantia disa hyrje të këtij tipi i përkasin periudhës së dytë të ndërtimeve, që është e fundit për këtë qendër. është për t´u shënuar që në të dy rastet, muratura është e stilit kënddrejtë izodomik me faqe të përpunuara rrafsh, me gurë lidhës tërthorë, që pasqyrohen në fasadë ose dalin në trajtën e kontrafortave, teknikë që, siç do të shohim në paragrafin e mëposhtëm, radhitet nga fundi në kronologjinë relative të teknikave dhe stileve të mureve antike.