• Hyrje
• Fortifikime nga vitet 2800 deri rreth viteve 500 p.e.r
• Fortifikime nga vitet 500 deri në 168 p.e.r. Periudha e lindjes dhe e zhvillimit të qyteteve ilire
• Periudha e lindjes dhe e zhvillimit të qyteteve ilire
• Kullat dhe hyrjet
• Stili dhe teknika e ndërtimit
Fortifikimet gjatë periudhës së hershme të sundimit romak (shek. II p.e.r. — shek. I e.s.)
• Fortifikime nga vitet 300 deri në 600 (e.s.)
• Fortifikime nga viti 600 deri në 1400
• Fortifikime nga viti 1400 deri në 1478
• Fortifikime të shekujve XV-XVII
• Fortifikimet në shekujt XVIII-XIX (Periudha e pashallëqeve të mëdha shqiptare)
• Kulla dhe banesa të fortifikuara
• Kisha, manastire dhe ura të fortifikuara
• Armë dhe operacione rrethimi

PESë MIJë VJET FORTIFIKIME Në SHQIPëRI

GJERAK KARAISKAJ

FORTIFIKIME NGA VITET 500 DERI 168 P.E.R.

Periudha e lindjes dhe e zhvillimit të qyteteve ilire.

Periudha që përfshin shek. V deri në shek. II p.e.r. është quajtur «Periudha qytetare ilire». Ajo lidhet me lindjen dhe zhvillimin e qyteteve ilire dhe epirote, proces që u arrit në sajë të zhvillimit të brendshëm ekonomik të vendbanimeve të fortifikuara të periudhës së parë të hekurit.

Lindja dhe zhvillimi i qytetit antik në territorin e Shqipërisë është i lidhur padyshim me lulëzimin e rendit skllavopronar. Vetëm shfrytëzimi i punës së skllavit bëri të mundur të realizoheshin ndërtime gjigante për nivelin e atëhershëm të forcave prodhuese, siç janë muret rrethuese të qyteteve dhe në përgjithsi fortifikimet e asaj periudhe.

Zhvillimi i mëtejshëm i mjeteve dhe metodave të sulmit, siç ishte për shembull përdorimi i «deshëve» për shkatërrimin e portave dhe të mureve nga njëra anë, dhe nga ana tjetër kërkesat estetike të shoqërisë skllavopronare, bënë që të ndryshojë teknika e ndërtimit të mureve për t´i bërë ato më të qëndrueshme dhe njëkohësisht më të bukura. Udhëtarit, që i afrohej qytetit, i binin në sy më parë se tempujt dhe ndërtimet e tjera shoqërore, muret rrethuese dhe portat e qytetit. Me madhështinë e tyre, përveç lakmisë, ato i ngjallnin kundërshtarit frikë.

Disa elemente të reja arkitektonike, që lindën për herë të parë në këtë periudhë, si kullat, bedenat, portat rreshqitëse etj. janë të lidhura me përfeksionimin e mënyrave të mbrojtjes.

Ashtu si dhe në fortifikimet prehistorike, zgjedhja e terrenit kishte një rëndësi të dorës së parë. Fortifikimi duhet të ishte i siguruar në sa më shumë anë nga mbrojtja natyrore, duhet të ishte pranë një rruge kryesore apo të dorës së dytë dhe së fundi të ishte pranë bazës së tij ekonomike.

Madje shumë fortifikime të periudhës qytetare janë vazhdim i atyre të periudhës së parë të hekurit (shek. XII-V p.e.r.). Mjaft të përmendim rastet, kur muret e ndërtuara me gurë të latuar mbështeten mbi mure prehistorike apo janë vazhdim i tyre, si në Butrint, Symizë, Zgërdhesh, Dorës, Lis, etj.

Por shumë fortifikime të periudhës qytetare janë ngulime të reja ose që kanë në bazë të tyre një vendbanim të pafortifikuar të periudhës së parë të hekurit.

Fortifikimet e kësaj periudhe mund të ndahen në mure rrethuese qytetesh, kështjella, kulla të veçuara dhe mure penguese. Qytetet e para mund të kenë përdorur për mbrojtje mure të ndërtuara me gurë të papunuar si ato të periudhës së parë të hekurit, por me kohë, me zhvillimin e ekonomisë skllavopronare dhe rritjen e nivelit të forcave prodhuese të vetë qyteteve, teknika e ndërtimit të mureve mbrojtëse u përmirësua. Gurët, që formonin faqet e këtyre mureve, gdhendeshin me kujdes, duke u dhënë forma poligonale, trapezoidale ose drejtkëndëshe, me qëllim që të puthiteshin mirë me njëri-tjetrin për t´i rezistuar goditjes së makinave gurhedhëse dhe deshëve.

Në këtë kohë lindën kullat, që shërbenin për të kontrolluar dhe mbrojtur muret midis tyre (kurtinat) nëpërmjet goditjeve nga anët, ndërsa sistemi mbrojtës i hyrjeve u perfeksionua së tepërmi. Qytetet e fortifikuara zinin nganjëherë sipërfaqe të konsiderueshme, që kapnin 20-40 ha, ndërsa gjatësia e mureve mbrojtëse arrinte nga 2 deri 4 km. Niveli teknik dhe estetik i këtyre ndërtimeve dëshmon për ekzistencën e arkitektëve dhe teknikëve të aftë për zgjidhjen e detyrave të ndërlikuara që u nxirrnin përpara ndërtimet mbrojtëse.

Kjo veprimtari u favorizua nga mundësitë organizative e materiale të një shoqërie skllavopronare në zhvillim, nga rrethanat politike dhe nga fuqizimi gjatë kësaj kohe i shtetit ilir. Duke bërë një klasifikim të qyteteve të fortifikuara ilire, sipas shtrirjes planimetrike të linjave mbrojtëse të tyre, janë dalluar tre tipa qytetesh (1) .

Tipin e parë e përbëjnë ato qytete që kanë një akropol në majë të një kodre, ndërsa qyteti shtrihet në shpatet e saj. Në raste të tjera, si në Lis e Zgërdhesh, qyteti shtrihej në njërin shpat të kodrës dhe përbëhej nga akropoli në majë dhe qyteti i poshtëm, që ishte i rrethuar gjithashtu me mure mbrojtëse. Një tip tjetër përbënin qytetet, si Dimali, Margëlliçi, Irmaj etj., që u ngritën mbi kodra, të cilat kishin një syprinë kryesisht të rrafshtë dhe rrethoheshin me një mur të vetëm pa pasur akropol.

Një rrugë të veçantë zhvillimi ndoqi Klosi (Nikae) qytetarët e të cilit pasi u zgjerua mjaft qyteti, u shpërngulën në një kodër përbri, vetëm 15´ larg së parës, në Bylis ku krijuan një lagje apo më mirë një qytet të ri të fortifikuar, duke krijuar kështu një «dyqytet». Këtij shembulli duhet t´i shtojmë Beratin (Antipatrea) me Goricën (2) . Si duket, me zgjerimin e qytetit antik të Beratit u banua dhe u fortifikua kodra e Gorieës, që ndodhet në anën tjetër të lumit.

Këto ngulime të reja të fortifikuara, si Bylisi dhe Gorica, janë krijuar në një periudhë kur ishte e rezikshme të qëndrojë i pambrojtur jashtë mureve të kalasë. Nga ana tjetër, në pikëpamje ushtarake, një vendosje e tillë e fortifikimeve e vështirësonte rrethimin nga kundërshtari dhe të dy fortifikimet mund të ndihmonin në një rast të tillë njëri-tjetrin me kundërsulme. Rastin më kuptimplotë e kemi në simbiozën Lis-Akrolis. Akrolisi, i ndërtuar mbi një kodër të lartë e me shpate të pjerrëta, praktikisht e papushtueshme, është zanafilla e qytetit antik të Lisit. Aty ekzistonte që më parë një vendbanim i fortifikuar prehistorik, zhvillimi i të cilit çoi në lindjen e qytetit të Lisit. Megjithëse Akrolisi e kishte kryer detyrën e tij të zanafillës, ai u rifortifikua në kohën antike për të shërbyer si një akropol i veçuar dhe më tepër si një post ushtarak. Aq i rëndësishëm ishte ky akropol për qytetin e Lisit saqë Filipi V i Maqedonisë, kur u ndodh me ushtrinë e tij në rrëzë të malit të Shelbuemit dhe ngriti sytë përpjetë për të parë kështjellën, humbi çdo shpresë për ta pushtuar atë (Polyb. VIII, 13,3).

Përveç qyteteve të fortifikuara kishte dhe shumë kështjella që rrethonin sipërfaqe më të vogla, kryesisht me karakter ushtarak. Qytetet në të shumtat e rasteve ndërtoheshin mbi kodra, që zinin një pozitë qendrore në krahinën që zotëronin. Ato dominonin një fushë pjellore, një zonë blegtorale, apo të pasur me miniera, si Damastioni. Ndërsa kështjellat zinin shpesh pika kyçe në rrugët që të çonin për në qendrat kryesore, ose rrethonin këto të fundit. Një nga këto rrugë ishte ajo që kalonte nëpër luginën e Shkumbinit, e quajtur më vonë Egnatia si dhe degëzimet e saj, rrugët që përshkonin luginën e Devollit, Osumit etj. Një funksion të ngjashëm kryenin edhe kullat e veçuara, të cilat deri sot janë hetuar në territorin e Koinonit (lidhje fisnore) të prasaibëve, rreth Butrintit.

Një tip tjetër fortifikimesh ishin muret penguese, që mbyilnin nga ana e tokës pjesën më të ngushtë të një gadishulli, ku ndodhej qyteti apo territori i një fisi. I tillë është muri i Demës në gadishullin e Ksamilit në Butrint. Fortesa të tilla të vogla, kulla apo mure penguese ishin shpeshherë në funksion të uniteteve të lashta etnografike apo fiseve, që shtriheshin në territore gjeografike me kufij pak a shumë të qartë natyrore, si Koinoni i amanteve (3) , prasaibëve (4) etj.

Shkodra, një nga qytetet e fortifikuara të kësaj periudhe,

Fig. 10 — Pamje e kalasë së Shkodrës.

ka qenë kryeqytet i shtetit të ardianëve në kohën e sundimit të Gentit. Livi thotë se Shkodra ishte vendi më i fortë i labeatëve, i vështirë për t´u afruar dhe se mbrojtësit e qytetit do t´i kishin prapsur romakët dhe do të kishin bërë që ata të dështonin, po të kishin mbyllur portat dhe po të kishin qëndruar për të ruajtur muret dhe kullat (5) . Por nga kalaja e dikurshme ilire ruhen vetëm pak gjurmë në bazat e mureve mesjetare pranë hyrjes.

Fig. 11 — Trakt i murit ilir.

Në afërsi të Shkodrës ndodhej qyteti i fortifikuar i Lisit. Muret rrethuese të Lisit (6)

Fig. 12 — Lis. Muret rrethuese të Lisit. Planimetria.

përfshinin një sipërfaqe prej rreth 20 ha, duke zënë majën dhe shpatin perëndimor të një kodre pranë bregut të majtë të lumit Drin. Muret anësore, që zbrisnin nga shpati, vazhdonin edhe në terrenin e sheshtë rrëzë kodrës, duke përfunduar në breg të lumit me nga një kullë. Një mur tërthor që kalonte paralel me lumin, mbronte pjesën fushore. Pjesa tjetër e fortifikimit ndahej gjithashtu nga një mur tërthor, duke e ndarë qytetin në dy pjesë, të sipërmin dhe të poshtmin.

Muret kanë një trashësi 3,20-3,50 m dhe janë ndërtuar me blloqe gurësh të punuara në forma trapezoidale dhe poligonale që kanë një gjatësi 0,60-1,60 m dhe lartësi 0,30-0,60 m.

Faqja e jashtme e gurëve është lënë e gufmuar, e punuar ashpër me çekiç ose ashtu siç ka dalë nga gurorja. Stilet e ndryshme të ndërtimit, trapezoidali i rreshtuar dhe poligonali ndërthuren midis tyre dhe janë të njëkohshëm.

Fig. 13 — Lis. Mur trapezoidalo-poligonal.

Fortifikimi i Lisit ka pasur shumë porta, që hapeshin nga të gjitha anët e murit perimetral. Vetëm në qytetin e sipërm janë zbuluar 10 hyrje, ndërsa në qytetin e poshtëm për shkak të ruajtjes së dobët të linjes së murit rrethues akoma nuk është zbuluar ndonjë prej tyre. Shumica e hyrjeve kishin një gjerësi prej rreth 3-4 m, duke shërbyer në këtë mënyrë për qarkullimin e karrove, gjurmët e rrotave të të cilave ruhen akoma mbi pragjet prej guri. Hyrjet mbroheshin përgjithësisht nga kulla anësore. Porta instalohej në thellësi të një korridori, që formohej nga kulla dhe muri rrethues ose nga zhvendosja paralele e dy skajeve të murit. Ajo ishte dykanatëshe, e siguruar nga brenda me një tra, që lëvizte horizontalisht (katarah).

Muret rrethuese janë pajisur edhe me kulla, të cilat kanë më tepër karakterin e bastioneve, duke qenë të mbushura përbrenda me gurë të mëdhenj deri në lartësinë e shtegut të rojeve. Kullat kanë forma drejtkëndëshe, me përjashtim të njërës që ka formë të rrumbullakët. Ato kanë një gjerësi ballore 6,00-10,50m dhe projektohen nga muret 5,50x8,00 m, të vendosura zakonisht 40-50 m larg njëra tjetrës.

Përveç kullave, për të kon-trolluar kurtinat janë përdorur edhe kthesa muresh sidomos në terrene me pjerrësi të theksuar.

Nga gërmimet akeologjike, muret rrethuese të Lisit, kur ai kishte marrë fizionominë e vërtetë të një qyteti antik, janë datuar në fund të shek. IV — fillimi i shek. III p.e.r., duke hedhur poshtë mendimin tradicional se Lisi ka qenë një koloni sirakuziane e themeluar në fillim të shek. IV nga Dionisi plak i Sirakuzës (7) .

Pesë milje në jug të Lisit ndodhej një qytet i vogël, i fortifikuar apo kështjellë, Basania, i cili, në periudhën e luftës III iliro-romake, ishte në aleancë rne romakët dhe për këtë arsye u rrethua nga ushtria e Gentit (LIVI, XLIV, 30, 90).

Me gjithë përpjekjet për lokalizimin e këtij qyteti të fortifikuar nuk janë arritur rezultate pozitive (8) . E vetmja qendër e fortifikuar e kësaj periudhe në afërsi të Lisit ndodhet në Laç, por distanca është më e madhe nga ajo e dhënë nga Livi.

Në Shqipërinë e Mesme bregdetare qyteti më i madh i fortifikuar ishte Durrësi, por nga muret e periudhës antike sot nuk ruhet asnjë gjurmë. Në pastokën e Durrësit shtriheshin qytete më të vogla dhe kështjella, ndërsa një varg kështjellash ishin ndërtuar gjatë rrugës nëpër luginën e Shkumbinit, që ishte arteri kryesor, që lidhte këtë qendër të rëndësishme tregtare me Maqedoninë dhe krahinat e tjera të brendshme. Sipas fjalëve të Strabonit, gjeograf grek i shek. I p.e.r., Durrësi ishte «vendi më i përshtatshëm për tregtinë midis popujve të Ilirisë dhe Maqedonisë» (VI, 8).

Kështjella më e afërt me Durrësin që duhet të ketë qenë dhe në funksion të mbrojtjes së këtij qyteti nga ana jugore, është fortifikimi në fshatin Zig-Xhafaj.

Fig. 14 — Kavajë, Durrës. Kalaja e Zig-Xhafajt.

4-5 km në verilindje të Kavajës (9) . Kalaja ka pasur formën e një trapezi të çrregullt me gjatësi mesatare 400 m dhe gjerësi 100 m.

Nga muri rrethues, i ndërtuar me gurë të punuar në forma drejtkëndëshe, me përmasa që arrijnë deri në 1,40 m gjatësi dhe 0,40 m lartësi, ruhen vetëm pak gjurmë në anën lindore. Objektet arkeologjike të zbuluara në këtë vendbanim datohen në shek. III p. e. r.

Në shpinë të Durrësit ndodheshin gjithashtu kalaja e Dorësit, e Persqopit dhe e Zgërdheshit (Albanopolis?).

Nga kalaja e Persqopit, e ndërtuar mbi malin e Vilës, që dominon rrugën që shkon nga fusha e Tiranës për në Qafën e Kërrabës ruhen vetëm trakte të shkëputura të murit rrethues, prej të cilëve paraqet interes të veçantë një bastion në anën jugore të shpatit të kodrës (10) . Bastioni

Fig. 15a — Tiranë. Kalaja e Persqopit.

Fig. 15b — Tiranë. Kalaja e Persqopit. Pamje e bastionit.

projektohet 12 m nga muri rrethues dhe ka një gjerësi ballore prej 58 m, lartësia e tij ruhet deri në 7 m dhe përbëhet nga 10 rreshta gurësh me lartësi 0,80-1,00 m, ndërsa gjatësia e tyre më e madhe arrin deri në 2,35 m. Muret e këtij fortifikime janë ndërtuar në një mënyrë të veçantë. Ato formohen nga një mur i jashtëm 2 m i gjerë dhe nga një i brendshëm me gjerësi l m, të cilët lidhen midis tyre me mure tërthorë. Muret tërthorë dalin në anën e jashtme në formë pllastrash, që projektohen 0,45-0,50 m në çdo 5-6 m largësi. Boshllëqet që krijohen midis këtij sistemi muresh të kryqëzuar janë mbushur me gurë të hedhur të ngjeshur me dhe. Në këtë mënyrë, gjerësia e murit të qytetit arrin rreth 6 m.

Rrënojat e qytetit ilir të Zgërdheshit (Albanopolis (11) ) shtrihen në shpatin e një kodre, që gjendet disa kilometra në jugperëndim të Krujës.

Fig. 16 — Zgërdhesh, Krujë. Pamje e kodrës së qytetit ilir.

Muret rrethuese krijojnë një planimetri në formën e një trekëndëshi që i përgjigjet konturit natyror të faqes perëndimore të kodrës.

Fig. 17 — Zgërdhesh, Krujë. Planimetria e kalasë.

Nga dy anë, në veri dhe në jug, kodra kufizohet prej përrenjsh, që kanë krijuar buzë të thepisura shkëmbore, ndërsa nga lindja ajo lidhet nëpërmjet një qafë të lartë me një kodër fqinje, duke e bërë këtë anë të ketë një mbrojtje më të dobët natyrore. Pikërisht këtu, për të kompensuar këtë dobësi, janë ndërtuar dy kulla fare pran njëra-tjetrës.

Ashtu si Lisi, qyteti ndahet në dy pjesë prej një muri tërthor. Në këtë mur, i cili përshkohej nga një hyrje për në akropol, ruhen dy kulla drejtkëndëshe dhe një gjysmërrethore.

Qyteti i poshtëm kufizohet nga perëndimi nga një mur, që ndiqte rrëzën e shpatit të kodrës. Muri ishte i pajisur me kulla katërkëndëshe

Fig. 19 — Zgërdhesh, Krujë. Kullë e periudhës të parë të ndërtimit.

të vendosura çdo 29 m largësi. Pranë njërës prej tyre ndodhej një hyrje e ngushtë, në të cilën ngjiteshe me shkallë dhe shërbente për këmbësorë.

Portat kryesore ndodheshin në të dy krahët anësorë të shpatit të kodrës. Në to të çonin rrugë të ndërtuara bri murit rrethues, të cilat në krahun tjetër kufizoheshin nga pjerrësi të thepisura shkëmbore, duke vështirësuar kështu arritjen e kundërshtarit, i cili ndodhej nën breshërinë e shigjetave dhe të armëve të tjera të mbrojtësve, që qëndronin mbi mur. Brenda mureve rrethuese të qytetit, që përfshinin një territor prej 10 ha, janë konstatuar gjurmë të shumta muresh tarracimi, që shërbenin për të krijuar parcela të sheshta për sistemimin e banesave dhe ndërtimeve shoqërore. Rrugë të brendshme lidhnin pjesë të ndryshme të qytetit me hyrjet, ndërsa shkallë të gdhendura në shkëmb lehtësonin ngjitjen.

Në fortifikimet e Zgërdheshit ruhen tri periudha ndërtimi, që i përgjigjen etapave kryesore të historisë së qytetit. Periudhës I i përkiste muri i vjetër i Akropolit, i ndërtuar me gurë të thyer ose pak të përpunuar. Në periudhën e dytë, qyteti pati zgjerimin më të madh, duke përfshirë brenda mureve edhe qytetin e poshtëm. Teknika e ndërtimit të këtyre mureve të ndërtuara me blloqe katërkëndëshe, të punuara me kujdes, tregojnë se kemi të bëjmë me kohën e lulëzimit më të madh të qytetit.

Fig. 19 — Zgërdhesh, Krujë. Kullë e periudhës të parë të ndërtimit.

Në periudhën e tretë janë përdorur blloqe gurësh të punuara me rustika, ku pjesa qendrore e faqes së jashtme të blokut është lënë siç ka dalë nga gurorja ose është punuar ashpër me çekiç, ndërsa anash saj ndodhet një shirit i punuar rrafsh me gjerësi 5-7 cm.

Fig. 18 — Zgërdhesh, Krujë. Trakt muri me rustika.

Duke u mbështetur në të dhënat e gërmimeve arkeologjike si dhe në ngjarjet historike, këto periudha janë datuar respektivisht, në shek. VI- p.e.r. në shek. III p.e.r. dhe në fundin e shek. III p.e.r. (12) .

Për t´u përmendur janë dhe fortifikimet antike që shtriheshin gjatë rrugës që kalonte nëpër luginën e Shkumbinit (13) . Kjo luginë ka qenë një nga rrugët më të përshtatshme natyrore për komunikimin ndërmjet pjesës bregdetare të Ilirisë se Jugut dhe brendësisë së Ballkanit. Ky fakt, që lidhet me zhvillimin e tregtisë, ishte një nga faktorët, i cili në shek. IV-III p.e.r bëri që një pjesë e vendbanimeve të fortifikuara buzë rrugës të kthehen në qendra qytetare si dhe të krijohen qendra të reja me karakter zejtaro-tregtar. Të tilla ishin «Shkëmbi i Shenlliut», që rrethohet me një mur prej gurësh të punuar,

Fig. 20a — Elbasan. Fortifikimi në Shkëmbin e Shënlliut.

Fig. 20b — Elbasan. Fortifikimi në Shkëmbin e Shënlliut. Planimetria e fortifikimit.

Fig. 20c — Elbasan. Fortifikimi në Shkëmbin e Shënlliut. Pjesë muri.

Fig. 20d — Elbasan. Fortifikimi në Shkëmbin e Shënlliut. Pjesë muri.

kalaja e Saragut ne afërsi të Peqinit, kalaja në kodrën e malit përballë Saragut, në anën tjetër të Shkumbinit etj. Në degëzimin e rrugës së Shkumbinit, që kalonte nëpër faqen perëndimore të qafës së Kërrabës, ndodhet kulla e Gracenit, që ka qenë më tepër një post vrojtimi. Ndërsa në qendër të krahinës së Shpatit gjendet kalaja e Valshit. Në kështjellat e ndërtuara gjatë luginës së Shkumbinit «duket se kemi edhe një veprimtari të organizuar, që ka të bëjë me marrjen e masave nga ana e shtetit ilir kundër invazionit të shtetit maqedon të kohës së diadokëve» (14) .

Në zonën bregdetare në jug të Durrësit ndodhet qyteti i madh i Apolonisë, (15) koloni helene, i cili me muret e tij mbrojtëse me gjatësi 4.500 m rrethonte një sipërfaqe prej 130 ha.

Fig. 21 — Apoloni, Fier. Planimetria e qytetit antik.

Qyteti ndahej në disa pjesë nga linja muresh të brendshme; po në këtë mënyrë ndahej dhe akropoli. Muri i shek. V p.e.r. ka qenë ndërtuar me blloqe guri drejtkëndëshe të punuara jo me aq kujdes. Nga ndërtimet e vjetra mbrojtëse të Apolonisë janë ruajtur vetëm pak gjurmë, pasi duke u ndodhur në një zonë ku mungonte guri për ndërtim, ato iu nënshtruan një grabitjeje disa shekullore.

Në shpinë të Apolonisë ndodheshin dy fortifikime të rëndësishme ilire Bylisi

Fig. 22a — Bylis (Hekal), Fier. Pamje e mureve të qytetit.

Fig. 22b — Bylis (Hekal), Fier. Planimetria e qytetit.

dhe Klosi,

Fig. 23a — Nikae (Klos), Fier. Trakt i murit rrethues.

Fig. 23b — Nikae (Klos), Fier. Planimetria e qytetit.

që ishin si dy lagje të veçuara të të njëjtit qytet.

Në zonën bregdetare në jug të Apolonisë dhe në shpinë të Orikumit, një qytet tjetër koloni, shtrihej territori i fisit të amantëve, me qendrat e tij të fortifikuara (16) .

Qendra e këtij fisi ishte Amantia. Që nga Vjosa deri në malet Akrokeraune, ku shtrihej territori, i këtij fisi, ndodheshin një sërë kështjellash dhe qytetesh të fortifikuara.

Lugina, qafa dhe vendkalime të tjera natyrore lidhnin zonat e brendshme malore me bregdetin. Në bregdet ose në një pozicion ndërmjetës e ndërlidhës midis zonave të brendshme dhe bregut, ishin kalaja e Treportit, (skelë) e Kaninës, e Himarës (Himera) dhe qyteza e Borshit. Më në brendësi ndodheshin kalaja e Mavrovës (Opympa), Amantia dhe Qyteza e Ceries. Kjo e fundit zotëronte një zonë blegtorale dhe kontrollonte rrugën, që lidhte territorin Amant me Kaoninë.

Amantia ndodhet mbi një kodër shkëmbore, që shkëputet nga mali i Tartarit dhe kontrollonte rrugën që lidhte bregdetin me zonat e brendshme dhe Epirin, duke kaluar për në qafën e Sevasterit.

Fig. 24 — Amantia, (Plloçë-Vlorë). Pamje e kodrës së qytetit.

Qyteti zinte pllajën shkëmbore të kodrës, duke përfshirë një sipërfaqe prej 13 ha.

Fig. 25 — Amantia, (Plloçë-Vlorë). Planimetria e kalasë.

Jashtë mureve ndodhej në njërën anë stadiumi dhe një lagje e vogël, ndërsa në anën tjetër tempulli dhe varret monumentale.

Muri mbrojtës qarkon krejt rrafshin e përzgjatur të pllajës së kodrës dhe është i pajisur me kulla të cekëta drejtkëndëshe.

Në qytet të futnin gjashtë hyrje, të cilat nuk ishin të një shkalle nga rëndësia. Në muret mbrojtëse janë hetuar dy periudha ndërtimi: në periudhën e dytë përveç rindërtimit të mureve u realizua dhe një shtesë e tyre në anën lindore me muraturë blloqesh drejtkëndëshe, të vendosura në rreshta paralele me lartësi të barabarta (izodomike). Periudha e parë e ndërtimit është realizuar me blloqe guri të prera në forma poligonale dhe trapezoidale, të cilat, si në Lezhë, janë ndër thurur me njëra-tjetrën,

Fig. 26 — Amantia, (Plloçë-Vlorë). Mur trapezoidal-poligonal.

duke qenë në këtë mënyrë të njëkohshme. Ndryshe nga fortifikimet e Lisit, këtu faqet e jashtme të gurëve janë punuar rrafsh.

Fig. 27 — Amantia, (Plloçë-Vlorë). Mur poligonal.

Gjerësia e mureve është 2,70 m. Muret e periudhës së parë formohen nga dy këmisha anësore dhe mbushja me gurë të vegjël të papunuar, ndërsa ato të periudhës së dytë janë ndërtuar krejtësisht nga gurë të punuar, që vendosën në mënyrë të alternuar në rreshta tërthor dhe gjatë murit. Në vendet ku terreni është i pje-rrët, për të rritur qëndrueshmërinë e murit janë përdorur pilastra të vendosura çdo 1,90 m largësi.

Fig. 28 — Amantia, (Plloçë-Vlorë). Mur drejtkëndësh me pilastra.

Për të krijuar efekte estetike, anët e gurëve janë prerë pjerrtas, duke theksuar në këtë mënyrë fugat. Po kësaj periudhe i takon dhe një teknikë tjetër, ku muret janë ndërtuar nga dy parete anësore me gurë të punuar dhe mbushja me gurë të papunuar, por të dy paretet lidhen me blloqe tërthore të vendosura çdo 2,60 m. Gjerësia e murit në këto pjesë është 2,50 m. Nga kjo periudhë, paraqet interes njëra nga hyrjet, e cila ruhet më e plotë. Hyrja kishte një korridor me gjerësi 2,70 m dhe gjatësi 5,30 m, ndërsa pjesa e portës mbulohej me një hark gjysmërrethor, që përbën një nga shembujt e paktë të ruajtur të këtij lloj ndërtimi.

Fig. 29 — Amantia, (Plloçë-Vlorë). Porte në Amantia.

Në pjesën e fundit të korridorit vendosej një portë e dytë, ku ashtu si në Bylis, hyrja kontrollohej nga një kullë katërkëndëshe me dalje 3,70 m dhe gjerësi ballore 8,55 m. Kjo ndahej në dy ambiente. Me qemer oilindrik është mbuluar dhe një nga hyrjet e tjera të fortifikimit.

I dyti nga madhësia ndër qytetet e amantëve është «kalaja e Mavrovës» e identifikuar me Olympen (17) .

Kalaja është ndërtuar mbi një kodër me dy maja mbi bregun e djathtë të lumit të Shushicës. Maja më e lartë e kodrës kishte një rrethim në vete, që formonte «Akropolin», ndërsa muri i qytetit qëndronte më poshtë dhe rrethonte krejt kodrën. Nga akropoli ruhet një kullë me gjerësi 6,60 m e ndërtuar me blloqe trapezoidale 0,80-1,90 m të gjatë dhe 0,80 m të lartë. Muret e kullës janë ndërtuar mbi një xokol, që formohet nga dalja më jashtë e blloqeve të bazës. Muri i rrethimit të poshtëm ka pasur një gjerësi prej 3,30 m dhe është ndërtuar me blloqe drejtkëndëshe dhe trapezoidale të vendosura në rreshta të rregullt, me lartësi 0,53-0,60 m.

Fig. 30 — Kalaja e Mavrovës, Vlorë. Trakt i murit rrethues.

Teknika e ndërtimit të dy mureve të përmendura të Mavrovës ndryshon nga njëra tek tjetra, prandaj është menduar se fillimisht kalaja zinte vetëm majën më të lartë, ndërsa më vonë, me zgjerimin e qytetit, kjo pjesë mbeti në funksion të akropolit (18) .

Një nga arteriet e rëndësishme rrugore në antikitet ishte dhe lugina e Osumit. Gjatë kësaj luginë ndodhen një sërë vendbanimesh të fortifikuara ilire, si kalaja e Mbolanit, në rrethin e Beratit, rrethi i Kalasë ose Gradishta në veriperëndim të fshatit Prishte të rrethit të Skraparit, Gradishta e Peshtanit etj (19) .

Por qyteti më i rëndësishëm i fortifikuar ka qenë Antipatrea (Berati (20) ),

Fig. 31 — Kalaja e Beratit. Pamje e kodrës.

i cili zë dhe pikën më të rëndësishme strategjikë në skajin perëndimor të kësaj luginë, duke sunduar këtu një grykë të ngushtë, në kufi të zonës malore dhe fushës së Myzeqesë. Periudhës ilire i përkasin disa fragmente kullash dhe muresh. Ato të lënë të kuptosh që muret ilire ndiqnin të njëjtën linjë, që ndjekin muret mesjetare te ruajtura deri sot, duke rrethuar një sipërfaqe prej 11 ha, që zë krejt platformën e sipërme të kodrës shkëmbore, mbi të cilën është ndërtuar ky fortifikim. Traktat më të plota ruhen pranë hyrjes kryesore të kalasë,

Fig. 32 — Kalaja e Beratit. Trakt muri ilir në hyrjen kryesore.

ku dallohen qartë dy periudha ndërtimi, të përfaqësuara nga dy stile të ndryshme. E para është realizuar me blloqe drejfkëndëshe, me faqe të punuara ashpër me çekiç dhe deri diku të guf-muara, ndërsa e dyta, me blloqe drejkëndëshe të punuara rrafsh. Hyrja përshkon një kullë katërkëndëshe me gjatësi 9,80 m dhe ndahet në dy pjesë.

Fig. 33 — Kalaja e Beratit. Hyrja kryesore.

Korri-dori i parë shërbente për zvogëlimin e numrit të sulmuesve, ndërsa korridori i dytë ishte pajisur me dy porta.

Antipatrea (Berati) kishte përreth dhe një sërë kështjellash, në kufi me Maqedoninë; tri prej tyre: Koragu, Gerunti dhe Orgesi, të paidentifikuara deri sot, u pushtuan në vitin 200 p.e.r. nga legati romak Luc Apusti, para se ky të arrinte pranë mureve të Antipatreas.

Paria e qytetit nuk pranoi të dorëzonte fortesën pa luftë, sepse, siç dëshmon Livi, ata kishin besim tek madhësia e qytetit, tek muret dhe tek pozita e tij (XXXI, 27, 3), Pas pushtimit të qytetit, Legati romak, pasi i vrau të gjithe banorët nga 16 vjeç e lart, lëshoi ushtrinë në plaçkë, prishi muret dhe i vuri zjarrin qytetit (Livi, XXXI, 27,4). Kjo e dhënë, megjithëse e ekzageruar, pasi gërmimet arkeologjike kanë treguar se jeta ka vazhdua pa ndërprerje në këtë periudhë në Bërat, tregon megjithatë per qendresën heroike të banorëve të qytetit, që e çuan Luc Apustin të marre masa të jashtëzakonshme, për të mos inkurajuar dhe ne kështjella e qytete të tjera një qëndresë të tillë.

Në perëndim të Beratit, në Malësinë e Shpiragut ndodhet qyteti antik i Dimalit, ndërsa në jugperëndim të tij, qyteti i Margëlliçit dhe qytezat e Mbolanit dhe të Cfirit.

Dimali (21) ka qenë një nga qytetet më të fortifikuara të Ilirisë Jugore dhe luajti një rol të rëndësishëm në luftërat iliroromake. Në vitin 219 p.e.r. Demeter Fari kishte vendosur një garnizon në Dimal, i cili konsiderohen si një qytet që s´e merrte dot dora e armikut (Polyb. III, 18, 3, 4). Ushtritë romake të komanduara nga Luc Emili mundën ta shtien në dorë qytetin pas një rrethimi, duke përdorur me shumicë mjete sulmi. Në vitin 205 p.e.r., Dimali figuron përsëri i rrethuar nga ushtritë romake (Liv. XXIX, 12), por kësaj radhe ai ndodhej në duar të maqedonasve. Në kushtet e paqës, që ju parashtruan Filipit V nga prokonsulii romak Semproni, Dimali kalonte në duar të romakëve. Një nga arsyet që Dimali lakmohej kaq shumë si prej maqedonasve ashtu edhe prej romakëve ishin padyshim edhe fortifikimet e tij, por prej tyre sot ruhen vetëm gjurmë fare të pakta; ato përfaqësohen nga blloqe të veçuara guri, të punuara në forma të rregullta drejtkëndëshe, që rrethonin një kodër të përbërë nga dy kreshta, prej të cilave ajo më e larta shërbente si akropol.

I mbushur me fortifikime ka qenë edhe territori i Epirit të Veriut, midis të cilëve Foinike (Finiqi) ishte qyteti më i pasur, më i fortifikuar dhe më i fuqishëm në gjithë Epirin (22) . Finiqi shtrihet mbi platformën e një kodre të përzgjatur, rreth 2 km dhe me gjerësi rreth 420 m.

Fig. 34 — Foinike (Finiq, Sarandë). Planimetria e fotifikimeve të qytetit antik.

Fortifikimet ndahen në tri grupe kryesore, që i përgjigjen dhe konfiguracionit të terrenit në rrafshin e sipërm të kodrës. Akropoli zë një gjatësi prej 650 m, duke filluar nga skaji lindor. Pas tij vazhdon dhe për 500 m zgjerimi i akropolit. Një mur i gjatë mbronte anën jugore të kodrës, duke përfshirë kështu pjesën kryesore të qytetit të fortifikuar, ndërsa një mur i katërt, më i gjati, rrethonte krejt konturin natyror të plaformës së kodrës me një gjatësi prej 5 km. Gjerësia e mureve është 3,10 m. I gjithë ky sistem fortifikimi nuk u realizua në një kohë, por edhe pas përfundimit të tij pati riparime të pjesshme të mureve. Këto periudha të ndryshme ndërtimi pasqyrohen në stilet e murëzimit dhe në teknikën e përdorur për ndërtimin e tyre. Kështu kemi mure të stilit trapezoidal

Fig. 35 — Foinike (Finiq, Sarandë). Mur trapezoidal.

dhe drejtkëndësh. Nga këto të fundit, faza më e vonë është realizuar me blloqe me përmasa më të vogla. Në muret me blloqe drejtkëndëshe janë përdorur dy teknika ndërtimi. Disa mure janë përforcuar nga pilastra (0,60x0,80 m) të vendosura çdo 3 m largësi, ndërsa në disa të tjera janë përdorur blloqe tërthore, që lidhin dy faqet e jashtme të murit. Në krejt fortifikimin për mbrojtjen anësore të kurtinave si dhe në Butrint janë përdorur bastionet, dalje drejtkëndëshe të mureve, të cekta, por me ballë të gjerë. të cilat nuk e kalojnë lartësinë e kurtinave dhe janë të mbushura në pjesën e brendshme. Në fortifikimet e Finiqit të bien në sy disa trakte muresh të ndërtuara me blloqe drejtkëndëshe gjigante,

Fig. 36 — Foinike (Finiq, Sarandë). Mur drejtkëndësh me blloqe të mëdha.

ku përmasat e një guri arrijnë gjatësinë 3,20 m, lartësinë 2,20 m dhe trashëgoi 1,60 m (23) .

Në jugperëndim të Finiqit shtrihej territori i koinonit të prasaibëve, që veçohej nga pjesa tjetër e Kaonisë nga mali i Milesë. Qendra kryesore e këtij territori ishte Butrinti (Buthrot). Rreth Butrintit shtriheshin dhe një sërë forifikimesh të tjera si Çuka e Ajtoit, Vagalati, Malathrea, Katoajtoj etj (24) .

Qyteti antik i Butrintit,

Fig. 37 — Butrint, Sarandë. Planimetria e qytetit antik.

i vendosur në këndin juglindor të gadishullit të Ksamilit, kishte një pozitë mjaft të mbrojtur natyrore, duke u lagur në dy anë nga liqeni i Butrintit dhe në njërën prej kanalit të Vivarit, i cili siguronte njëkohësisht edhe lidhjen me detin, duke e kthyer qytetin në një skele. Në fillim, fortifikimi i Butrintit përfshinte vetëm pjesën më të lartë të kodrës që kishte një sipërfaqe rreth 0,40 ha. Muri prehistorik me gurë të papunuar, që formonin boshllëqe të konsiderueshme në vendosjen midis tyre, u rindërtua me një teknikë më të përparuar, me blloqe me përmasa të mëdha, që i kalojnë 2 m në gjatësi dhe l m në lartësi, të prera në forma poligonale dhe më tepër trapezoidale.

Fig. 38 — Butrint, Sarandë. Mur poligonal i hershëm në akropol.

Fundi i shek. V ose gjysma e parë e shek. IV do të ishte koha më e mundshme e ndërtimit të këtij muri (25) .

Nga fundi i shek. IV ose shek. III p.e.r., Butrinti u rrethua me një rreth të ri muresh,

Fig. 39 — Butrint, Sarandë. Mur trapezoidal i rreshtur.

duke e zgjeruar mjaft territorin e mbrojtur nga të gjitha anët e fortifikimit të vjetër, duke i lënë këtij të fundit funksionin e akropolit. Muret e ndërtuara rishtas kishin një gjatësi prej 870 m dhe përfshinin një sipërfaqe prej rreth 4 ha.

Në vend të kullave janë përdorur dalje drejtkëndëshe në formë bastioni; rolin e tyre e luanin dhe kthesat në formë dhëmbësharre, që ndiqte linja e murit.

Me interes të veçantë, për zgjidhjen koinstruktivo-planimetrike dhe për shkallën e ruajtjes së tyre janë hyrjet. Qyteti përshkohej prej 6 hyrjesh, prej të cilave dy janë ruajtur në gjendje mjaft të mirë: «Porta e liqenit» (Skea) nga lindja dhe «Porta e luanit» nga veriu. «Porta e liqenit»

Fig. 40 — Butrint, Sarandë. Porta e Liqenit (Skea).

Fig. 40a — Butrint, Sarandë. Porta e Liqenit (Skea). Planimetria.

formohet nga një korridor i ngushtë 1,50 m me gjatësi 5,25 m, ndërsa lartësia e portës është 5 m. Korridori është mbuluar me arkitrarë; për lehtësimin e peshës së tyre në boshllëk, skajet e arkitrave mbështeten mbi mensola (ancakë) të profiluara, që dalin konsol në të dy anët e korridorit të portës.

Fig. 41 — Butrint, Sarandë. Porta e Liqenit. Konstruksioni i mbulesës.

Porta mbrohej nga një dalje 2 m e murit, në të majtë të saj, që formon në vazhdim një bastion me ballë rreth 20 m. Një zgjidhje të ngjashme konstruktive ka dhe «Porta e luanit».

Fig. 42 — Butrint, Sarandë. Porta e Luanit.

Fig. 42a — Butrint, Sarandë. Porta e Luanit. Planimetria.

Ajo formohet nga spostimi i dy krahëve paralele të mureve rrethuese, duke krijuar kështu nië hyrje të tipit tangencial. Korridori është i një shkalle më të zhvilluar se i «Portës së liqenit», duke qenë më i gjerë (2,15 m) dhe më i shkurtër (2,90 m). Mbulesa është realizuar edhe këtu me arkitrarë guri monolite të mbështetur mbi ancakë. Brenda trashësisë së murit, për lehtësimin e peshës, ishte krijuar një sistem i dyfishtë arkitrarësh, që krijonin boshllëk midis tyre mbasi arkitrarët e dytë mbështeteshin mbi trarë tërthorë, të vendosur mbi të parët. Hapësira midis dy radhëve të arkitrarëve kishte seksionin e një trapezi, duke ja kaluar kështu një pjesë të ngarkesës së bërthamës së murit, mureve anësore të Portës (26) . Arkitrau i jashtëm i portës, ku është gdhendur në reliev një luan që shqyen kokën e një kau, eshte më i ulët nga arkitrarët e korridorit. Me një fjalë, për sa i përket anës konstruktive, ai është një arkitra fals, kështu që sulmuesit, të cilët me deshë goditnin arkitraun e portës për të shembur pjesën e murit mbi të, pasi të kryenin një punë të tillë, do të zhgënjeheshin, duke u ndeshur me arkitraun e vërtetë.

«Porta e luanit» është rindërtuar pothuajse krejtësisht në një periudhë të dytë, kur u ndërtua dhe një portë tjetër në anën jugore të qytetit e njohur me emërtimin «Porta me kulla».

Fig. 43a — Butrint, Sarandë. Porta me kulla.

Fig. 43b — Butrint, Sarandë. Porta me kulla. Planimetria.

Fig. 43c — Butrint, Sarandë. Porta me kulla. Rikonstruksioni.

Më përfaqësuese për periudhën kryesore të ndërtimeve mbrojtëse të Butrintit mbetet «Porta e liqenit» dhe muret bri saj.

«Porta e liqenit» ruan disa elemente, që kanë rëndësi për të përcaktuar kohën e ndërtimit të saj dhe për pasojë të krejt mureve të kësaj periudhe ndërtimi. Ancakët e profiluar lindin vonë në fortifikimet antike, megjithëse në origjinë ato janë zhvillim i blloqeve që dalin në mënyrë progresive mbi njëri-tjetrin, për të krijuar qemerin e rremë.

Në gjysmën e dytë të shek. IV takojmë ancakë të profiluar ashpër në Selinunt dhe në Heraklea mbi Latmos, por përafëritë më të plota dhe shembujt më të sigurtë i ndeshim që nga mesi i shekullit III per deri ne shfaqjet më të shpeshta, rreth mesit të shek II p.e.r. (27) .

Fundi i shek. IV fillimi i shek. III p.e.r. nuk bie në kundërshtim as edhe me datimin e teknikës së ndërtimit. Muret e kësaj faze ndërtimi të fortifikimeve të Butrintit 3,80 m të gjerë, mund të cilësohen si të tipit «trapezoidal i rreshtuar», ku radhët e blloqeve nuk formojnë rreshta paralelë për shkak të shkallëzimeve që janë zbatuar për të futur në një rresht blloqe guri me lartësi të ndryshme (28) . Faqet e jashtme të murit lidhen në brendësi me mure tërthore, ndërsa blloqet e gurëve janë përpunuar nga jashtë ashpër me çekiç, duke theksuar kështu fortësinë e mureve dhe të kullave dhe duke i dhënë krejt fortifikimit një pamje monumentale.

Fortifikimi i Butrintit pati dhe një fazë tjetër zgjerimi; tani muri i ri përfshin edhe një copë tokë nga terreni i sheshtë në jug të akropolit; brenda mureve mbrojtëse . u përfshi teatri, i cili është gjithashtu një ndërtim i kësaj kohe. Teknika e ndërtimit të murit të ri ndryshon, blloqet e gurëve janë vendosur në rreshta paralele, ndërsa në disa pjesë të murit janë përdorur pilastrat, të cilat dalin në pjesën e brendshme.

Fig. 44 — Butrint, Sarandë. Mur drejtkëndësh me pilastra.

Porta me kulla, që është e kësaj periudhe, mbrohet nga dy kulla anësore, njëra prej tyre ka në planimetri formën e shkronjës U, ndërsa tjetra është katërkëndëshe. Këto ndërtime, sipas mendimit të disa studiuesve, i përkasin fundit të shek. III p.e.r. Po ta lidhim këtë fazë me rrezikun e invazionit romak (periudha e luftës II iliro-romake), kur siç dihet Epiri pësoi shkatërrime të mëdha ato mund të jenë edhe më të vëna, deri nga e treta e parë e shek. II p.e.r.

Një fortifikim tjetër me interes, për karakterin e tij të veçantë është muri i Demës

Fig. 45 — Ksamil, Sarandë. Muri i Demës.

i cili ndërpriste gadishullin e Ksamilit në vendin më të ngushtë e që bllokonte rrugën që vinte nga veriu gjatë bregdetit për në Butrint. Fillon nga bregu i liqenit të Butrintit dhe pasi arrin majën e kodrës, zbret në drejtim të detit Jon. Ai ka pasur një gjerësi prej 9,20-9,60 m dhe përbëhej në fakt nga dy mure paralele me gjerësi prej 2,80 m secili dhe prej mbushjes midis tyre me gjerësi 5 m. Në çdo 3-4 m, të dy muret anësore lidhen me mure tërthore. Vende-vende fortifikimi ka një gjerësi prej 7 m, duke i lënë kështu vend shkallëve, që të ngjitnin në pjesën e sipërme të tij. Muri është ndërtuar me blloqe guri drejtkëndëshe, me faqe të përpunuara rrafsh. Lartësia e rreshtave është zakonisht rreth 0,80 m, por nganjëherë blloqet e gurëve arrijnë përmasa të mëdha, duke pasur një gjatësi që i kalon 2,50 m dhe lartësi 1,50 m. Ndryshe nga ç´është menduar deri tani, ky fortifikim nuk është një mur i zakonshëm, që mbyllte ngushticën e Ksamilit, por një kala në kuptimin e plotë të fjalës, përmasat e së cilës (raporti gjatësi-gjerësi) i përgjigjeshin funksionit që kishte. Në sheshin me gjerësi 9,60 m mbi mur kishte vend të bollshëm për lëvizjen dhe manovrimin e trupave si dhe për vendosjen e makinave gurhedhëse. Nga të katër anët muri ka qenë rrethuar me parapet me frëngji, duke mundur kështu t´i rezistonte edhe një sulmi nga shpina ose rrethimi. Zgjidhja konstruktive e këtij fortifikimi në mënyrën e përshkruar me vendosjen e dy mureve paralele pranë njëri-tjetrit dhe mbushjen me gurë të hapësirës midis tyre, përdorimi i mureve lidhës tërthore dhe blloqet e gurëve me përmasa të mëdha krijonin avantazhin që fortifikimi të ishte i padëmtueshëm nga deshët dhe makinat gurhedhëse.

Fortifikimi i dytë për nga madhësia në territorin e prasaibëve, pas Butrintit, është Çuka e Ajtoit (29) .

Fig. 46 — Çuka e Ajtoit, Sarandë. Planimetria.

Fig. 46a — Çuka e Ajtoit, Sarandë. Tipet e portave.

Kalaja është ndërtuar mbi një kodër që ngrihet në formën e një koni, në skaj të fushës së Vrinës. Muret mbrojtëse, rne gjatësi 1.400 m, rrethojnë një sipërfaqe prej rreth 5 ha. Planimetria karakterizohet nga kthesat zigzage të linjes së mureve dhe nga mungesa e plotë e kullave Fortifikimi përshkohet nga katër hyrje me zgjidhje të ndryshme planimetrike.

Në një periudhë më të vonë, si rezultat i zgjerimit të qytetit, janë zgjeruar dhe muret e fortifikimit nga ana perëndimore. Muret me gjerësi 3,50 m, të pajisur me kulla dhe me ndarje tërthore çdo 3,50 m, janë punuar me teknikën poligonale dhe trapezoidale, të cilat, si në fortifikimet e Lisit, ndërthuren me njëra-tjetrën dhe janë të njëkohshme.

Fig. 47 — Çuka e Ajtoit, Sarandë. Mur poligonal i vonë.

Një trakt tjetër në këto mure është punuar me blloqe drejtkëndëshe.

Fig. 48 — Çuka e Ajtoit, Sarandë. Mur trapezoidal i rreshtuar.

Gërmime arkeologjike janë kryer në një ndërtesë të madhe, ku është përdorur e njëjta teknikë si në muret rrethuese. Materialet e zbuluara i përkasin fundit të shek. IV — shek. III p.e.r.

Në këtë ndërtesë ruhet e plotë një portë e mbuluar me qemer të rremë.

Fig. 49 — Çuka e Ajtoit, Sarandë. Porte në Çukën e Ajtoit.

Çuka e Ajtoit është një fortifikim i fundit të shek. IV — shek. III p.e.r., ku vihet re eklektizmi, që karakterizon këtë gjini për sa i përket stilit të ndërtimit në periudhën helenistike. Kthimi në forma të vjetra, por njëkohësisht një mënyrë e re manjeriste e trajtimit të tyre (30) .

Tri fortifikime të tjera më të vogla në territorin e prasaibëve kishin thjesht karakter ushtarak. Ato kontrollonin hyrjet dhe rrugët që të çonin në brendësi të këtij territori. Këto janë kulla e Vagalatit,

Fig. 50 — Kulla e Vagalatit, Sarandë.

Fig. 50a — Kulla e Vagalatit, Sarandë. Pamje ansore.

kështjella e Malathresë si dhe kulla në fshatin Çukë në veri të Butrintit. Të tria këto ndërtime i përkasin periudhës së fundit të ndërtimeve mbrojtëse të këtij koinoni para pushtimit romak.

Një sistem fortifikimi të veçantë kishte dhe lugina e Drinos me gjatësi 55 km dhe gjerësi rreth 7 km, e kufizuar nga të dyja anët prej kodrash të larta dhe malesh. Hyrja veriore e luginës kontrollohej nga fortifikimi i vogël i Leklit (31), që përfshinte një sipërfaqe prej rreth i ha.

Trakte të shkëputura muresh poligonale janë zbuluar edhe në Kardhiq. Fortifikime të tjera, që zinin pika sunduese në këtë luginë, ishin fortifikimet në Labovën e Kryqit

Fig. 51 — Pepel, Gjirokastër. Kullë në kalanë e Pepelit.

në Melan, Pepel

Fig. 52 — Pepel, Gjirokastër. Planimetria e kalasë së Pepelit.

dhe Selo.

Por qendra kryesore në këtë luginë ishte qyteti i Antigonesë i identifikuar me rrënojat pranë fshatit Jermë, përballë Gjirokastrës.

Fig. 53 — Jermë, Gjirokastër. Planimetria e qytetit antik të Antigonesë.

Qyteti shtrihej mbi pllajën e gjerë të një kodre me sipërfaqe rreth 50 ha, e cila rrethohej nga një mur 4 km i gjatë (32) . Muret kanë një gjerësi prej 3,20 m; dy paretet anësore të tyre bashkohen nga lidhje tërthore. Në Antigone, si dhe në shumë fortifikime të tjera të kësaj periudhe (fundi shek. IV-shek. III), vihet re bashkekzistenca e stileve të ndryshme të ndërtimit.

Në muret e Antigonesë mbizotëron stili me blloqe këndrejtë të vendosura në rreshta me lartësi të barabarta (izodomik), por vende-vende vërehet dhe përdorimi i stilit poligonal.

Një pjesë e fortifikimeve të luginës së Drinosit mund të lidhen me veprimtarinë ndërtimore të Pirros (33) , ndërsa të tjerat mund të jenë dhe më të vona, si pasojë e koniunkturave politike të krijuara në gjysmën e dytë të shek. III, të transferimit të qendrës së Lidhjes epirote në Foinike (34) dhe të kërcënimit të Epirit nga shteti ilir, siç ishte rasti i rrethimit të Foinikës më 230 p.e.r. dhe i vendosjes së një garnizoni ilir në Korkyrë (Korfuz). Deri tani e vetmja qendër ku janë kryer gërmime arkeologjike në këtë zonë, Antigonea, ka dhënë materiale të shek. III p.e.r.