Letërsi - Abbott, J. S. C. Eastern Question, The

Në fushën e fortifikimeve, studimet që kanë bërë të mundur një trajtim përgjithësues të kësaj teme janë kryer thuajse tërësisht mbas Çlirimit nga studiuesit shqiptarë. Kushtet shumë të favorshme të krijuara gjatë pushtetit popullor, me kujdesin e vazhdueshëm të Partisë dhe shokut Enver Hoxha, për studimin dhe vlerësimin e trashëgimisë arkitektonike të së kaluarës, bënë të mundur që brenda një kohe relativisht të shkurtër, të gjurmohet një numër i madh ndërtimesh mbrojtëse, të grumbullohet një material i gjerë dokumentar dhe të publikohen një sërë artikujsh që trajtojnë këto probleme. Deri para Çlirimit dihej fare pak mbi fortifikimet prehistorike dhe antike të vendit tonë. Arkeologë të huaj, që janë marrë përciptas me këtë problem, ua atribuonin ndërtimet e fortifikimeve antike ilire mjeshtrave grekë, gjë që vinte jo vetëm nga mungesa e materialit dhe e gërmimeve arkeologjike sistematike, por kryesisht nga metodologjia e gabuar shkencore, që mbështetej në teorinë e «importimit të fenomeneve kulturore» dhe të ndarjes në «popuj krijues» dhe «përvetë-sues». Për sa u përket fortifikimeve mesjetare, studimet për to në të kaluarën janë jo vetëm të pakta, por vuajnë dhe nga mungesa e kompetencës. Për këtë arsye, në ato studime të pakta që kemi trashëguar për këtë fushë nuk bëhet fjalë pothuajse aspak për arkitekturën e këtyre ndërtimeve, por vetëm sa radhiten të dhënat historike për to.

Një gjini krejt e palëvruar ka qenë ajo e fortifikimeve të shek. XVIII-XIX, që lidhen me periudhën e krijimit dhe fuqizimit të pashallëqeve të mëdha shqiptare. Këto ndërtime janë parë me përbuzje nga studiuesit e huaj dhe janë konsideruar anakronike dhe të padenja për t´u studiuar.

Studimet shqiptare dhe materiali i mbledhur, sidomos në dy dekadat e fundit, tregojnë se në artin e fortifikimit vendi ynë jo vetëm nuk qëndron mbrapa vendeve të tjera, po ai paraqitet me tiparet e veta të veçanta, që krahas përpunimit krijues të ndikimeve të jashtme, dha dhe kontributin e vet në thesarin e përbashkët të arkitekturës së popujve të Ballkanit. Në (këtë punim, duke u mbështetur në metodologjinë marksiste-leniniste, fortifikimet nuk janë parë të izoluara, vetëm si vepra ndërtimi dhe mbrojtëse, por në radhë të parë këto fenomene arkitektonike janë parë si refleks i kushteve ekonomiko-shoqërore, të formacioneve të ndryshme të shoqërisë në vendin tonë.

Fortifikimet më të hershme në vendin tonë i përkasin neolitit të vonë, rreth viteve 2800-2700 p.e.r. Në këtë periudhë hasen fortifikime me ledhe guri e druri, si në Kamnik të Kolonjës dhe Maliq. Por përhapjen më të madhe ato e patën gjatë periudhës së vonë të bronzit dhe të hekurit të hershëm (1500-500 p.e.r.). Ky fenomen është i lidhur me diferencimin shoqëror dhe lindjen e shoqërisë me klasa. Në këtë periudhë konsolidohen federatat fisnore dhe lufta për grabitje midis fiseve apo federatave bëhet një fenomen i zakonshëm.

Vendbanimi i fortifikuar bëhet vendbanimi më karakteristik për ilirët. Tipari më dallues i ndërtimeve mbrojtëse të kësaj periudhe nga ato paraardhëse, janë muret e fuqishme të ndërtuara me gurë të mëdhenj të palatuar, që rrethonin krejt vendbanimin ose pjesët me mbrojtje natyrore më të dobët. Teknika e re u jepte një qëndrueshmëri më të madhe mureve mbrojtëse. Trashësia e tyre ishte 2-4 m, ndërsa lartësia mbi 4 m. Fortifikimet vendoseshin gjithmonë në pika strategjike, pranë rrugëve natyrore dhe luginave që përshkojnë territorin e vendit tonë apo të krahinave të tjera të banuara dikur nga ilirët.

Për sa i përket formulimit planimetrik, fortifikimet prehistorike varen shumë nga terreni ku janë ngritur, që ka kushtëzuar dhe format e ndryshme të tyre. Por vendbanimet e mbrojtura, me shumë mure rrethuese, janë në këtë kohë një tipar karakteristik për fortifikimet e hershme ilire. Ato i gjejmë kudo në territorin e Ilirisë me nga dy deri në pesë rrethime, në një kohë kur në Greqi, vetëm pas shek. VII ose VI p.e.r., fillojnë të rrethohen me mure shtrirjet e vendbanimeve jashtë mbrojtjeve fillestare të tyre.

Në një shkallë më të zhvilluar të shoqërisë prehistorike lindin sisteme fortifikimi për krahina të tëra, duke krijuar në këtë mënyrë një rezistencë të organizuar kundrejt një armiku të jashtëm.

Gjatë shek. V-IV p.e.r., në një pjesë të vendbanimeve të fortifikuara, që vazhdojnë të jetojnë nga periudha e parë e hekurit, zhvillohet jeta qytetare. Lindin edhe qytete të reja, fizionomia e të cilave përcaktohet nga marrëdhëniet skllavopronare që zotërojnë në jetën e Ilirisë në këtë kohë. Jeta qytetare me kërkesat e saj të veçanta përcaktoi dhe pamjet e ndryshme të qyteteve dhe fortifikimeve antike, në krahasim me qendrat e fortifikuara të rendit fisnor.

Muret mbrojtëse të qyteteve me gurë të latuar me kujdes në formë poligonale, trapezoidale apo katërkëndëshe ishin një shfaqje e fuqisë ekonomike dhe e nivelit kulturor të qytetit. Për herë të parë lindin në fortifikime kullat, perfeksionohet mbrojtja e hyrjeve, muret bëhen më të larta dhe pajisën me parapete dhe bedena, ndërsa kullat me frëngji.

Pushtimi romak ndërpreu për një kohë zhvillimin normal të jetës ekonomike, politike dhe kulturore të Ilirisë. Rrënohet një numër i madh qytetesh të fortifikuara dhe kështjellash, sidomos në Epir. Fortifikimet kufizohen vetëm në disa nga qytetet kryesore të bregdetit, si Butrinti, Apolonia, Durrësi, Lezha etj.

Në teknikën e ndërtimit të mureve mbrojtëse futen elemente të reja, si llaçi për lidhjen e gurëve dhe tulla e pjekur.

Shthurja e sistemit skllavopronar dhe dyndjet e popujve në shek. IV-VI, sjellin si pasojë një shtim të aktivitetit ndërtimor në drejtim të fortifikimeve. Fortifikohen në fillim qendrat e banuara pranë rrugëve kryesore dhe qytetet më të rëndësishme. Ndërtohen gjithashtu kështjella të vogla, që bënin pjesë në sistemin fortifikues të qyteteve të mëdha dhe të rrugëve kryesore të komunikacionit. Ky aktivitet ndërtimor mori një përpjesëtim më të madh sidomos në shek VI, në kohën e sundimit të perandorit me origjinë ilire, Justinianit I.

Një zhvillim të dukshëm pati arkitektura ushtarake edhe gjatë mesjetës së hershme dhe asaj të zhvilluar. Ecurinë e saj mund ta ndajmë në dy etapa kryesore, e para që përfshin shek. VII-XIII dhe e dyta shek. XIV-XV. Në periudhën e parë, fortifikimet shqiptare kishin arritur një shkallë të lartë zhvillimi. Mjafton të përmendim se ndërsa në vendin tonë), në shek. IX-XI kishte kështjella të fuqishme, me mure guri dhe qytete të mëdha të fortifikuara, si Durrësi, Berati, Kanina, Lezha, Himara etj., në Evropën Perëndimore vazhdonin të përdoreshin fortesat prej druri. Mjaft elemente të fortifikimeve, që u përhapen nga kryqtarët në Evropë gjatë shek. XII-XIII, i hasim në fortifikimet tona në një periudhë më të hershme. Por edhe pas shfaqjes së artilerisë dhe kalimit të qendrës së gravitetit nga Lindja në Perëndim, ato ndoqën hap pas hapi përparimet e artit të fortifikimit, që kushtëzohej nga zhvillimi i mjeteve dhe mënyrave të sulmit.

Zhvillimi i mëtejshëm i fortifikimeve shqiptare pas shek. XV u ndërpre nga pushtimi turk. Në periudhën e parë të pushtimit turk, për vendosjen e garnizoneve të pushtuesit u përdor një pjesë e mirë e kalave të vjetra ekzistuese, ndërsa kalatë e tjera, që u gjykuan të papërshtatshme, u prishën, për të mos u kthyer në qendra rezistencë të popullsisë kryengritëse. Në radhë të parë, u shfrytëzuan kalatë e qyteteve, të cilat u kthyen më vonë në qendra administrativo-ushtarake, të vilajeteve si dhe disa kështjella që kishin rëndësi të veçantë strategjike. Duke shfrytëzuar kalatë e vjetra dhe duke ndërtuar edhe të reja, turqit krijuan në Shqipëri, që ishte një qendër e vazhdueshme kryengritjesh, një sistem të tërë fortifikimesh, ku vendin kryesor e zinin kalatë ekzistuese.

Në ndërtimin e kalave morën pjesë, me punë të detyruar e teknikë, dhe punëtorë vendas. Në ndonjë rast ato janë projektuar edhe nga arkitektë me origjinë shqiptare, siç është kalaja e Vlorës e projektuar nga arkitekt Sinani, e cila është një nga arritjet më të shquara të arkitekturës ushtarake osmane.

Shthurja e regjimit feudal-ushtarak, që kishte filluar në Shqipëri që nga fillimi i shek. XVII, solli si pasojë dobësimin e pushtetit turk dhe shthurjen e administratës shtetërore. Kjo u dha rast feudalëve të fuqishëm shqiptarë që të fuqizoheshin ekonomikisht dhe politikisht dhe dalngadalë të kthehen në sundimtarë autonome të territoreve të mëdha apo të vogla, të quajtura pashallëqe, të cilat zëvendësuan ndarjen e vjetër administrative të sanxhaqeve. Kjo periudhë karakterizohet nga konflikte dhe luftëra të vazhdueshme midis feudalëve shqiptarë dhe sulltanit, në të cilat morën pjesë dhe masat e gjera të popullit, që aspironin çlirimin kombëtar, midis vetë feudalëve si dhe midis feudalëve nga njëra anë dhe shtresave të varfëra dhe të shtypura të qytetarëve dhe fshatarëve në anën tjetër.

Luftërat feudale morën përpjesëtime më të mëdha sidomos në pashallëqet e Shkodrës, Beratit dhe Janinës, të cilat shërbyen edhe si bërthamë për krijimin e pashallëqeve të mëdha shqiptare. Në funksion të kësaj gjendjeje ishin ngritur dhe fortifikimet. Zakonisht, në qytetin kryesor të pashallëkut, ku ishte dhe rezidenca e sundimtarit, vërehen gjurmët më të rëndësishme të ndërtimeve mbrojtëse të kësaj periudhe. Ato i takojmë në kalanë e Shkodrës, Beratit, Peqinit etj.

Por midis gjithë sundimtarëve të pashallëqeve, u dallua për ngritje fortifikimesh Ali pashë Tepelena, i cili nga fundi i sundimit të tij mundi të krijojë një shtet thuajse të pavarur me kryeqendër Janinën, që përfshinte Shqipërinë e Mesme dhe të Jugut dhe zinte një pjesë të tokave të Maqedonisë e të Greqisë. Veç kalave, që ai ndërtoi jashtë territorit të sotëm të Shqipërisë, si në Janinë, Prevezë, Artë, Sul etj., Aliu ngriti shumë fortifikime edhe brenda territorit të sotëm të Shqipërisë së Jugut dhe të Mesme, si në Tepelenë, Gjirokastër, Shën-Triadhë, Butrint, Mahalla, Libohovë, Shën-Vasi, Porto-Palermo dhe Bërat.

Me ndërtimet ushtarake të tij, Aliu diti t´u kundërvihet përparimit të mjeteve dhe mënyrave të sulmit të armiqve të tij të mundshëm.

Këtë e treguan ato fortifikime, të cilat në përpjekjet me pushtuesit osmane u rezistuan rrethimeve të gjata dhe sulmeve të egra të armiqve.

Qëllimi i këtij punimi është që të ndiqet zhvillimi i artit të fortifikimit në Shqipëri, që nga kohët më të lashta deri afër kohës sonë. Këtë evolucion e kemi ilustruar me shembuj tipike, duke vlerësuar njëkohësisht edhe anën sasiore të këtij problemi, që lidhet me shpërndarjen e fortifikimeve në kohë.

Ndërtimet mbrojtëse janë parë kryesisht në pikëpamje ushtarake si fortesa, pa u lënë mënjanë teknika e ndërtimit, edhe kur kjo e fundit nuk lidhej me qëndrueshmërinë e mureve, por më tepër kishte karakter estetik. Në anën tjetër, jemi përpjekur që gjithë këto aspekte t´i inkuadrojmë në kontekstin historik, i cili shpesh ka kushtëzuar ne një masë të madhe zgjidhjen dhe tiparet e këtyre ndërtimeve.

Autori ka vrojtuar në vend shumicën e fortifikimeve, ndërsa nje pjesë e tyre janë studiuar prej tij, por ai është mbështetur edhe në një sërë artikujsh të studiuesve shqiptarë si të F. Prendit e M. Korkutit për fortifikimet prehistorike; të prof. S. Islamit, N. Cekës. Dh. Budinës e K. Zhekut për antikitetin; të A. Baçes, S. Anamalit e D. Komatës për fortifikimet mesjetare, etj; të E. Rizës e P. Thomos për banesat e fortifikuara dhe kullat e shek. XVII-XVIII etj. Disa vështirësi, që lidhen me materialin që kemi pasur në dispozicion, si dhe me nivelin e ndryshëm të studimeve për fusha të veçanta, kanë bërë që jo të gjithë kapitujt të kenë një shtrirje të barabartë në prekjen e problemeve dhe në nxjerrjen e përfundimeve përkatëse. Gjithashtu janë lënë jashtë këtij punimi, për mungesë të dhënash e studimesh, ndërtime mbrojtëse shqiptare nga krahinat e Kosovës, Çamërisë si dhe fortifikime të tjera të ndërtuara nga Ali pashë Tepelena, jashtë territorit të sotëm të Shqipërisë.

Interpretimet e ndryshme nga studiuesit e tjerë, për të mos cënuar rrjedhshmërinë e leximit, janë dhënë në shënimet.

Për të dalë më qartë përhapja dhe rëndësia e ndërtimeve mbrojtëse, janë shqyrtuar edhe kategori të tjera, mjaft që ato të kenë pasur karakter mbrojtës, si banesat dhe manastiret e fortifikuara. Gjithashtu, kapitulli i fundit mbi armët dhe rrethimet do të bëjë më të lehtë të kuptuarit e kësaj teme. Ilustrimet, skicat dhe fotografitë janë marrë kryesisht nga artikujt e cituar në këtë punim, ndërsa vizatimet janë punuar nga F. Zarshati.

Më lartë
webmaster@letersi.com