• Parathënie
• Një vështrim i shkurtër historik rrugës së revizionistëve titistë
• Sistemi i «vetadministrimit» në ekonomi
• «Vetadministrimi» dhe pikëpamjet anarkiste mbi shtetin. Çështja nacionale në Jugosllavi
• Sistemi i «vetadministrimit» dhe mohimi i rolit udhëheqës të partisë
• Pluralizmi politiko-ideologjik, «demokracia» dhe ndërtimi «socialist» në Jugosllavi

Proletarë të të gjitha vendeve, bashkohuni!

«VETADMINISTRIMI» JUGOSLLAV TEORI DHE PRAKTIKë KAPITALISTE

(Kundër pikëpamjeve antisocialiste të E. Kardelit, të shprehura në librin: «Drejtimet e zhvillimit të sistemit politik të vetadministrimit socialist»)

ENVER HOXHA

Sistemi i «vetadministrimit» në ekonomi

Teoria dhe praktika e «vetadministrimit» jugosllav është një mohim i hapët i mësimeve të marksizëm-leninizmit dhe i ligjeve të përgjithshme mbi ndërtimin e socializmit.

Thelbin e «socializmit vetadministrues» në ekonomi e përbën ideja se gjoja socializmi nuk mund të ndërtohet duke i përqendruar mjetet e prodhimit në duart e shtetit socialist, duke krijuar pronën shtetërore si formën më të lartë të pronës socialiste, por duke e copëtuar pronën shtetërore socialiste në pronë të grupeve të veçanta të punëtorëve, të cilët gjoja e vetadministrojnë atë drejtpërdrejt. Marksi dhe Engelsi, qysh në vitin 1848, theksonin se

«Proletariati e përdor sundimin e vet politik për të shkëputur nga duart e borgjezisë pak nga pak gjithë kapitalin, për të centralizuar të gjitha veglat e prodhimit në duart e shtetit, domethënë të proletariatit të organizuar si klasë sunduese...» (1) .

Të njëjtën gjë ka theksuar edhe Lenini kur luftoi ashpër pikëpamjet anarkosindikaliste të grupit antiparti të «opozitës punëtore», që kërkonte dhënien e fabrikave punëtorëve dhe drejtimin e organizimin e prodhimit jo nga shteti socialist, por nga një i ashtuquajtur «Kongres i prodhuesve», si përfaqësues i grupeve të punonjësve të ve-çantë. Këto pikëpamje Lenini i cilësonte

«...në kundërshtim të plotë me marksizmin dhe komunizmin...» (2) .

Ai vinte në dukje se

«një shtrembërim shumë i madh i parimeve themelore të pushtetit sovjetik dhe heqje dorë plotësisht nqa socializmi është cdo përliqjje, e drejtpërdrejtë ose e tërthortë, e pronës së punëtorëve të një fabrike të veçantë ose të një profesioni të veçantë mbi prodhimin e tyre të veçantë, ose çdo përligjje e së drejtës së tyre për të dobësuar ose penguar urdhrat e pushtetit të përgjithshëm shtetëror» (3) .

Qysh në qershor të vitit 1950, kur Titoja i paraqiti Asamblesë Popullore të Republikës Federative Popullore të Jugosllavisë ligjin mbi «vetadministrimin», duke zhvilluar pikëpamjet e tij revizioniste mbi pronën në «socializëm», midis të tjerave ai tha: «Tani e tutje prona shtetërore e mjeteve të prodhimit, fabrikat, minierat, hekurudhat, kalojnë gradualisht në formën më të lartë të pronësisë socialiste; pronësia shtetërore është forma më e ulët e pronës shoqërore e jo më e larta...» midis «akteve më karakteristike të një vendi socialist», «është dhënia e fabrikave dhe e sipërmarrjeve të tjera ekonomike prej duarve të shtetit në duart e punëtorëve për t'i udhëhequr...», se kështu do të realizohet «parulla e aksionit të lëvizjes punëtore — Fabrikat punëtorëve» (4) .

Këto thënie të Titos ngjajnë si dy pika uji me pikëpamjet reaksionare të «opozitës punëtore» anarkosindikaliste, që demaskoi qysh në kohën e vet Lenini, por edhe me ato të Prudonit, i cili në punimin e vet «Teoria e pronës» pohonte se «produkti spontan i një njësie kolektive... mund të konsiderohet si triumfi i lirisë... dhe si forma më e madhe revolucionare që ekziston dhe që mund t'i kundërvihet pushtetit». Ose, ja ç'thoshte njëri prej krerëve të Internacionales së Dytë, Otto Baueri, në librin «Rruga drejt soeializmit»: «Kush, pra, në të ardhmen do të drejtojë industrinë e shoqërizuar? Qeveria? Jo! Në qoftë se qeveria do të drejtonte të gjitha degët e industrisë pa përjashtim, ajo do të bëhej tepër e fuqishme kundrejt popullit dhe kundrejt përfaqësisë kombëtare. Një rritje e tillë e pushtetit qeveritar do të ishte e rrezikshme për demokracinë» (5) .

Në unitet me pikëpamjet e Titos, në librin e tij E. Kardeli thekson gjithashtu se «Shoqëria jonë është detyruar të veprojë kështu posa është përcaktuar për vetëqeverisje dhe për shoqërizimin vetëqeverisës të pronës shoqërore, përkundër përjetësimit të formës shtetopronare të marrëdhënieve socialiste prodhuese» (faqe 66) (6) . Kjo do të thotë se në Jugosllavi është vendosur sistemi i pronës private dhe nuk ekziston prona shtetërore socialiste, prona e gjithë popullit.

Krejt ndryshe ndodh në vendin tonë, ku kjo pronë e përbashkët socialiste drejtohet nga shteti i diktaturës së proletariatit me pjesëmarrjen e klasës punëtore dhe të masave punonjëse në forma të drejta, të centralizuara, të planifikuara nga poshtë e të orientuara nga lart.

Rruga e decentralizimit të mjeteve të prodhimit, sipas ideve anarkosindikaliste të «vetadministrimit» punëtor, në thelb, nuk është gjë tjetër veçse një mënyrë e rafinuar për të ruajtur dhe për të konsoliduar pronën private kapitaliste mbi mjetet e prodhimit, por në një formë të maskuar si «pronë e administruar nga grupet e punëtorëve». Në fakt të gjithë termat e ngatërruar e të errët që ka shpikur «teoricieni» Kardel në librin e tij, si «organizata themelore e punës së bashkuar», «organizata e përbërë e punës së bashkuar», «këshillat e punëtorëve të organizatës themelore ose të përbërë të punës së bashkuar», «bashkësitë vetëqeverisëse të interesit» etj., etj. dhe që janë ligjësuaredhe në legjislacionin e shtetit kapitalist jugosllav, nuk janë gjë tjetër veçse një fasadë e lustruar, prapa së cilës fshihet zhveshja e klasës punëtore nga e drejta e pronësisë mbi mjetet e prodhimit, shfrytëzimi i egër i saj ngaborgjezia.

Kjo pronë private ekziston në Jugosllavi jo vetëm në formë të maskuar, por edhe në formën e saj të zakonshme, në qytet dhe në fshat. Këtë e pranon edhe E. Kardeli në librin e vet kur thotë se «Rëndësi të veçantë në shoqërinë tonë kanë edhe të drejtat e atilla sikurse janë... e drejta e pronës personale, respektivisht, në suaza të caktuara edhe e pronës private...» (faqe 177). Më kot Kardeli përpiqet ta zbutë efektin negativ që mund të bëjë pranimi i hapët i së drejtës së pronës private, qoftë kjo edhe në formën e prodhimit të vogël, i cili, siç thoshte Lenini, pjell çdo ditë e çdo orë kapitalizmin. Revizionistët jugosllavë kanë nxjerrë edhe ligje të posaçme për inkurajimin e ekonomisë private, ligje që u njohin të drejtën qytetarëve «të themelojnë ndërmarrje» dhe «të angazhojnë krahë pune». Në Kushtetutën jugosllave thuhet shprehimisht: «privatët kanë të njëjtën pozitë ekonomiko-shoqërore, të njëjtat të drejta e detyrime si edhe punonjësit në organizatat ekonomiko-shoqërore».

Prona e vogël private sundon plotësisht në bujqësinë jugosllave dhe zë afër 90 për qind të sipërfaqes së tokës së punueshme. 9 milionë ha tokë i përkasin sektorit privat, ndërsa mbi 10 për qind ose 1,15 milion ha — sektorit kapitalist monopolist të ashtuquajtur shoqëror. Mbi 5 milionë fshatarë në Jugosllavi janë të angazhuar me pronën private të tokës. Fshati jugosllav as nuk është futur ndonjëherë në rrugën e transformimit të vërtetë socialist. Lidhur me këtë gjendje Kardeli nuk thotë asnjë fjalë në librin e vet dhe i shmanget trajtimit të problemit se si shtrihet sistemi i tij «vetadministrues» në bujqësi, Mirëpo në qoftë se ai pretendon se ndërton socializmin me anën e këtij sistemi, atëherë si është e mundur të harrojë «ta ndërtojë socializmin» edhe në bujqësi, që përfaqëson afro gjysmën e ekonomisë? Teoria marksiste-leniniste na mëson se socializmi ndërtohet si në qytet dhe në fshat jo mbi bazën e pronës kapitaliste shtetërore, të pronës gjoja të administruar nga grupet e punëtorëve apo të pronës private në formë të hapët, por vetëm mbi bazën e pronës shoqërore socialiste mbi mjetet e prodhimit.

Në Jugosllavi lejohet prona private nga 10 deri në 25 hektarë tokë (7) . Por ligji jugsllav, që lejon shitblerjen e tokës, qiradhënien dhe hipotekimin e saj, shitblerjen e makinave bujqësore dhe punën e pajtuar në bujqësi, i ka krijuar mundësi klasës së re borgjeze të fshatit, kulakërisë, të shtojë në kurriz të fshatarëve të varfër sipërfaqet e tokave, mjetet e punës, traktorët dhe kamionët dhe, si rrjedhim, të rritë e të intensifikojë shfrytëzimin kapitalist.

Aq thellë janë shtrirë marrëdhëniet kapitaliste në prodhim në ekonominë jugosllave, saqë u është hapur fushë e lirë veprimi edhe kapitalistëve e firmave të huaja, që këto të investojnë e të shfrytëzojnë së bashku me borgjezinë vendase klasën punëtore dhe masat e tjera punonjëse jugosllave. Me të drejtë sistemi i «vetadministrimit» jugosllav mund të quhet një pushtet i kooperimit të kapitalizmit jugosllav me kapitalizmin amerikan dhe me kapitalistë të tjerë. Këta janë ortakë në pasuritë e Jugosllavisë në çdo gjë, në fabrika, në komunikacion, në hotele, në shtëpitë e banimit, deri edhe në shpirtin e njerëzve.

Në qoftë se ekonomia jugosllave ka bërë disa hapa në zhvillimin e vet, kjo nuk i dedikohet aspak sistemit të «vetadministrimil», sic përpiqen të reklamojnë revizionistët titistë. Në Jugosllavi janë derdhur në formën e investimeve, të kredive e të «ndihmave» kapitale të mëdha të botës kapitaliste, që përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të bazës materiale të sistemit kapitalisto-revizionist jugosllav. Vetëm borxhet arrijnë mbi 11 miliardë dollarë. Nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës Jugosllavia ka marrë mbi 7 miliardë dollarë kredi.

Borgjezia ndërkombëtare jo pa qëllim e ka mbështetur me një bazë të tillë materiale e financiare sistemin «vetadministrues socialist» jugosllav. Patericat e kapitalit perëndimor i kanë shërbyer këtij sistemi që të mbahet në këmbë si model i ruajtjes së rendit kapitalist me etiketat pseudosocialiste.

Kapitalistët e huaj, me investimet e tyre, kanë ndërtuar në Jugosllavi objekte të shumta industriale, që nxjerrin prodhime nga më të mirat deri te më të këqijat. Prodhimet e mira, natyrisht, shiten jashtë shtetit, kurse brenda më pak. Megjithëse jashtë ekziston një superprodhim i madh kapitalist dhe të gjitha tregjet janë të akaparuara nga ata kapitalistë që kanë investuar në Jugosllavi, këta përsëri i shesin mallrat e mira në tregjet e tyre me fitime kolosale, për arsye se krahu i punës në Jugosllavi është i lirë, prodhimet dalin me kosto më të ulët në krahasim me vendet kapitaliste ku sindikatat, pak a shumë, luajnë njëfarë roli kërkues ndaj kapitalit për punëtorët. Mallin më të mirë që prodhojnë fabrikat në Jugosllavi e marrin shoqëritë shumëkombëshe, të cilat veprojnë edhe në Jugosllavi. Por, përvec fitimit që nxjerrin në këtë rrugë, kapitalistët e huaj investitorë zhvatin gjithashtu edhe fitime të tjera nga përqindjet e interesit të kapitaleve që kanë investuar në Jugosllavi. Këto fitime ata shpesh i marrin edhe si lëndë të para natyrore ose të përpunuara.

Demagogu Kardel në librin e tij flet shumë për sistemin «vetadministrues», por mban heshtje të plotë për praninë dhe rolin shumë të madh të kapitalit të huaj për mbajtjen në këmbë të siste-mit «vetadministrues».

Në vendet borgjeze, thotë Kardeli, pushteti i vërtetë gjendet dhe «manifestohet para së gjithash në lidhshmërinë e pushtetit ekzekutiv shtetëror me kartelet politike jashtë parlamentit... Krahas me shtimin e fuqisë së pushtetit të brendshëm jashtëparlamentar — vazhdon Kardeli — karakteristikë e marrëdhënieve shoqërore bashkëkohore në vendet kapitaliste me një shkallë të lartë të zhvillimit është edhe një fenomen i ri — krijimi i pushtetit jashtëparlamentar ndërkombëtar, respektivisht botëror» (faqe 54). Me këtë gjë Kardeli do të vërtetojë se «vetadministrimi» jugosllav gjoja paska shpëtuar nga një situatë e tillë. Kurse në fakt, siç e shpjeguam më lart, realiteti qëndron ndryshe: «vetadministrimi» jugosllav është një bashkadministrim kapitalist, jugosllav e i huaj. Kapitalistët e huaj, domethënë shoqëritë, koncernet dhe ata që kanë investuar në Jugosllavi vendosin po aq sa vendos edhe pushteti jugosliav mbi politikën dhe mbi zhvillimin e gjithanshëm të Jugosllavisë.

Në fakt, të ashtuquajturat ndërmarrje vetadministruese, të vogla ose të mëdha, janë të detyruara të mbajnë parasysh investitorin e huaj. Ky investitor ka me vete ligjet e tij, të cilat ia ka imponuar shtetit jugosllav, ka përfaqësuesit e tij direkt në këto ndërmarrje të përbashkëta, ka përfaqësuesit e vet ose influencën e tij në Federatë. Në fakt, Federatës, ndërmarrjes ose shoqërisë së përbashkët investitori u imponon vullnetin e tij, direkt ose indirekt. Pikërisht këtë kërkon ta fshehë «vetadministrimi». Këtë kamuflazh, këtë tour de passe-passe, siç thotë francezi, do të bëjë Kardeli, «për të vërtetuar» absurditetin që «vetadministrimi» jugosllav është një socializëm i vërtetë.

Por atë që ai përpiqet ta mohojë në libër, e pohon me fakte të shumta dhe të përditshme shtypi perëndimor, bile edhe agjencia jugosllave e lajmeve, TANJUG, e cila, më 16 gusht të këtij viti, njoftoi për një rregullore të re të Veçes Ekzekutive Federative që ka të bëjë me investimet e huaja në Jugosllavi. Në këtë rregullore zgjerohen akoma më shumë të drejtat e investuesve të huaj kapitalistë në Jugosllavi. «Sipas këtij ligji, thekson kjo agjenci, partnerët e huaj, në bazë të marrëveshjes me organizatat e punës së shoqërizuar të vendit, mund të investojnë valutën, pajisjet, materialet gjysmë të gatshme e teknologjinë. Investuesit e huaj kanë të njëjtat të drejta si dhe organizatat e punës së shoqërizuar të vendit që i investojnë mjetet e tyre në ndonjë organizatë tjetër të punës së bashkuar».

Më poshtë TANJUG-u thekson se «parashikohet që me këtë rregullore interesimi (i të huajve) do të jetë më i madh, sepse ajo garanton sigurimin e veprimtarisë së përbashkët ekonomike me afat të gjatë. Përveç kësaj, tani praktikisht nuk ka fusha në të cilat të huajt nuk mund t'i investojnë mjetet e tyre, me përjashtim të sigurimeve shoqërore, të tregtisë së brendshme dhe të veprimtarisë shoqërore».

Më shumë se kaq nuk mund t'i shitet vendi kapitalit të huaj. Dhe pas këtij realiteti puro kapitalist, «komunisti» Kardel ka paturpësinë të pohojë se «...shoqëria jonë ka marrë një përmbajtje dhe strukturë shoqëroro-ekonomike të vet shumë më të fortë, që ngrihet nga marrëdhëniet socialiste dhe vetëqeverisëse prodhuese...» të cilat «... bëjnë të mundshme dhe sigurojnë që shoqëria jonë të zhvillohet gjithnjë më shumë në mënyrë të lirë, të pavarur dhe vetëqeverisëse...»! (faqe 7-8).

Në librin e Kardelit në plan të parë konside-rohet individi si elementi kryesor i shoqërisë, elementi që prodhon, elementi që ka të drejtë të organizojë dhe të ndajë prodhimin. Sipas tij, ky element, në sistemin e «vetadministrimit», shoqërizon punën në ndërmarrje dhe ushtron udhëheqjen e vet nëpërmjet të ashtuquajturve këshilla të punëtorëve, të cilët «zgjidhen» nga punëtorët dhe këta, gjoja, tok me funksionarët administrues të caktuar, rregullojnë të gjithë fatin e ndërmarrjes, të punës, të të ardhurave etj.

Kjo është forma tipike e ndërmarrjeve kapitaliste, ku në fakt sundon kapitalisti, i cili është i rrethuar nga një numër i madh funksionarësh e teknikësh që njohin gjendjen e prodhimit dhe organizojnë shpërndarjen e tij. Natyrisht, fitimet kryesore i merr kapitalisti, që e ka të tijën ndërmarrjen kapitaliste, domethënë ai përvetëson mbivlerën. Në «vetadministrimin» jugosllav një pjesë e madhe e mbivlerës përvetësohet nga funksionarët, nga drejtorët e ndërmarrjeve dhe nga personeli inxhiniero-teknik, ndërsa «pjesën e luanit» e merr Federata ose republika për të përballuar rrogat e majme të të gjithë atyre funksionarëve të aparatit qendror, qoftë të Federatës, ose të republikës. Duhen fonde për të mbajtur në këmbë diktaturën titiste — ushtrinë, Ministrinë e Brendshme e Sigurimin e Shtetit, Ministrinë e Jashtme etj. që janë në duart e Federatës dhe që fryhen e zgjerohen vazhdimisht. Në këtë shtet federativ është zhvilluar një burokraci e madhe nëpunësish dhe udhëheqësish inproduktivë, të cilët paguhen me rroga shumë të larta, gjë që del nga djersa dhe gjaku i punëtorëve e i fshatarëve. Përveç këtyre, një pjesë e madhe e të ardhurave aka-parohet për kapitalistin e huaj që ka investuar në këto ndërmarrje, i cili ka përfaqësuesin e vet në «këshillin administrativ» ose në «këshillin e punëtorëve», domethënë merr pjesë në udhëheqjen e ndërmarrjes. Kështu, në këtë sistem, të quajtur «socializëm vetadministrues», punëtorët gjenden vazhdimisht në një shfrytëzim total.

Ingranazhi i «këshillave punëtorë» dhe i «komiteteve të vetadministrimit» me komisionet e tyre është sajuar nga revizionistët e Beogradit vetëm për t'u krijuar iluzionin punëtorëve se «duke u zgjedhur», duke marrë pjesë dhe duke diskutuar në këta organizma janë ata, gjoja, që vendosin për punët e ndërmarrjes, mbi pronën «e tyre». Sipas Kardelit, «punëtorët në organizatën themelore të punës së bashkuar... qeverisin punën dhe veprimtarinë e organizatës së punës së bashkuar dhe mjetet e riprodhimit shoqëror..., vendosin mbi të gjitha format e bashkimit dhe të ndërlidhjes së punës së vet e të mjeteve, si dhe mbi të gjitha të ardhurat që i fitojnë me punën e përbashkët, ...ndajnë në pajtim me bazat dhe kriteret e caktuara në bazë vetëqeverisëse, të ardhurat për konsumin personal, të përbashkët dhe të përgjithshëm...» (faqe 160) etj., etj.

Të gjitha këto janë profka, sepse në kushtet kur në Jugosllavi sundon demokracia borgjeze, atje nak ka liri të vërtetë mendimi e veprimi për punonjësit. Liria e veprimit në ndërmarrjet «vetadministruese» është false. Punëtori në Jugosllavi nuk drejton dhe nuk gëzon ato të drejta që i shpall me aq pompë «ideologu» Kardel. Vetë Titoja, në fjalën që mbajti kohët e fundit në aktivin drejtues të Sllovenisë, për të treguar se gjoja është realist dhe kundërshtar i padrejtësive të regjimit të tij, tha se «vetadministrimi» nuk pengon të rriten edhe të ardhurat e atyre që punojnë keq në kurriz të atyre që punojnë mirë. kurse drejtuesit e fabrikave, që janë fajtorë për humbjet, mund t'i bëjnë bisht përgjegjësisë duke zënë vende me përgjegjësi në fabrikat e tjera, pa pasur frikë se mund të qortohen nga dikush për këto faje që kryejnë.

Megjithëse në «teori» E. Kardeli i zhduku burokracinë dhe teknokracinë, zhduku rolin e një klase dominuese teknokratike, në realitet. në praktikë, ajo klasë u krijua me shpejtësi dhe gjeti fushë të gjerë të veprojë në këtë sistem gjoja demokratik, ku roli i njeriut punonjës na qenka «vendimtar». Në fakt, vendimtar është roli i asaj shtrese funksionarësh dhe borgjezësh të rinj që sundojnë në ndërmarrjen «vetadministruese». Janë ata që bëjnë planin, që caktojnë investimet, të ardhurat e gjithsecilit, të punëtorit dhe të vetes; natyrisht, kërraba tërheq nga vetja e tyre. Janë krijuar të tilla ligje e rregullore që fitimet të jenë më të mëdha për udhëheqjen dhe të pakta për punëtorët.

Në Jugosllavi, kjo shtresë e ngushtë njerëzish, të majmur nga djersa e mundi i punëtorëve, që merr vendimet në interesin e saj, u kthye në klasë kapitaliste. Kështu u krijua monopoli politik i marrjes së vendimeve dhe i ndarjes së të ardhurave nga elita në ndërmarrjet e «vetadministrimit» socialist, kurse Kardeli i bie gjithnjë një avazi, sikur ky sistem politik, i shpikur nga titistët, jep kontribut në krijimin e kushteve për realizimin real të të drejtave «vetëqeverisëse» dhe «demokratike» të punonjësve, të cilat ua njeh sistemi parimisht.

Formimin e klasës së re kapitaliste e ka inkurajuar pikërisht sistemi i «vetadministrimit». Këtë fakt të hidhur e ka pohuar edhe Titoja nëpërmjet një «kritike të ashpër» që gjoja u ka bërë shfrytëzuesve të punëtorëve, të gjithë atyre që drejtojnë dhe përfitojnë nga ky sistem «vetadministrues socialist». Në fjalime të shumta, sido që është munduar të fshehë të zezat e sistemit të tij pseudosocialist, ai ka qenë i detyruar të pohojë krizën e madhe të këtij sistemi dhe polarizimin e shoqërisë jugosllave në të pasur e në të varfër. «Unë nuk e quaj pasurim atë që njeriu e fiton edhe në qoftë se nga fitimet e tij ka ndërtuar vilë pushimi, thotë ai. Por kur bëhet fjalë mbi qindra milionë e bile për miliardë, atëherë kjo është vjedhje... Këto nuk janë të ardhura të siguruara me djersë... Kjo pasuri po krijohet me spekulime të ndryshme brenda dhe jashtë vendit... Tani, duhet të shikojmë ç'është bërë me ata që ndëftojnë shtëpi, një e kanë në Zagreb, të dytën në Beograd, të tretën diku në bregdet ose në ndonjë vend tjetër. Një i tillë nuk ka shtëpi të thjeshtë pushimi por vila të cilat i jep shumë mirë me qira. Përveç kësaj kanë jo nga nië, por dy dhe tre vetura në farmilie» (8) . Një tjetër, për të treguar se gjoja është kundër krijimit të shtresave të pasura e të varfëra në shoqëri, ai ka përmendur gjithashtu se vetëm në bankat jugosllave disa persona të pasur privatë kanë depozituar rreth 4,5 miliardë dollarë, pa llogaritur këtu sa kanë depozituar në bankat e huaja e sa mbajnë nëpër xhepa.

Duke shkruar për sistemin e fabrikuar nga revizionistët titistë, Kardeli është i detyruar të përmendë shkarazi nevojën e luftës «kundër formave të ndryshme të deformimeve dhe tentativave të uzurpimit të të drejtave vetëqeverisëse të punonjësve dhe të qytetarëve» (faqe 174). Rrugëdaljen nga këto «keqpërdorime» ai përsëri e kërkon brenda sistemit «vetadministrues», duke zgjeruar «mekanizmin përkatës të kontrollit shoqëror dernokratik» (faqe 178).

Këtu lind pyetja: për cilën klasë e ka fjalën Kardeli, kur flet për «uzurpim të të drejtave vetëqeverisëse të punonjësve»? Ai, sigurisht, nuk e thotë, por fjala është për klasën e vjetër e të re borgjeze, që i ka uzurpuar pushtetin klasës punëtore, i ka hipur në zverk dhe e shfrytëzon deri në palcë.

Më kot përpiqet Kardeli t'i paraqesë «këshillat e punëtorëve». «organizatat thernelore të punës së bashkuar» etj., etj. si shprehja më autentike e «demokracisë» dhe e «lirisë» së njeriut në të gjitha fushat shoqërore. «Këshillat punëtorë» s'janë gjë tjetër veçse organe krejt formale, mbrojtëse dhe zbatuese jo të interesave të punëtorëve, por të vullnetit të drejtuesve të ndërmarrjeve, sepse, duke u korruptuar materialisht, politikisht e ideologjikisht, ato janë bërë pjesëtare të «aristokracisë» e të «burokracisë punëtore», agjentura për të gënjyer e për t'i krijuar iluzione të rreme klasës punëtore.

Realiteti jugosllav flet qartë për mungesën e demokracisë së vërtetë për masat. Dhe nuk mund të ndodhë ndryshe. Lenini theksonte se:

««Demokracia e prodhimit» është një term që jep rast për interpretime të shtrembra. Ai mund të kuptohet si mohim i diktaturës dhe i drejtimit unik. Ai mund të kuptohet si një shtyrje e demokracisë së zakonshme ose si një largim prej saj» (9) .

Nuk mund të ketë demokraci socialiste për klasën punëtore pa shtetin e saj të diktaturës së proletariatit. Marksizëm-leninizmi na mëson se mohimi i shtetit të diktaturës së proletariatit është mohim i vetë demokracisë për masat punonjëse.

Mohimi nga ana e revizionistëve jugosllavë i shtetit të diktaturës së proletariatit dhe i pronës shoqërore socialiste mbi të cilën ai mbështetet, i ka cuar ata në një drejtim të decentralizuar dhe pa plan unik shtetëror të ekonomisë. Zhvillimi rnbi bazën e planit unik shtetëror të ekonomisë kombëtare dhe drejtimi i saj nga shteti socialist mbi bazën e parimit të centralizmit demokratik është një nga ligjet e përgjithshme dhe parimet themelore të ndërtimit të socializmit në çdo vend. Ndryshe ndodh si në Jugosllavi ku ndërtohet kapitalizmi.

Kardeli pretendon se punëtorët në organizatat e tyre «vetadministruese» kanë të drejta që «të administrojnë veprimtarinë e organizatës së punës së bashkuar» (faqe 160), domethënë të ndërmarrjeve. pra ata mund edhe të planifikojnë gjoja prodhimin. Por si qëndron e vërteta? Punëtori në këto organizata as nuk drejton, as nuk e ndërton edhe atë të ashtuquajtur plan në bazë. Këto i bën borgjezia e re. udhëheqja e ndërmarrjes, kurse punëtorëve u jepet përshtypja se «këshillat punëtorë» gjoja bëjnë ligjin në këtë organizim «vetadministrues». Kjo ndodh edhe në vendet kapitaliste, ku fuqinë në ndërmarrjen private e ka kapitalisti, i cili ka teknokracinë e vet, teknokratët që drejtojnë, dhe në disa vende ka gjithashtu edhe përfaqësues të punëtorëve, të cilët kanë një funksion të papërfillshëm, aq sa t'u krijohet iluzioni punëtorëve se gjoja bëjnë pjesë edhe ata në drejtimin e punëve të ndërmarrjes. Por kjo është një gënjeshtër.

I ashtuquajturi planifikim që kryhet në ndërmarrjet «vetadministruese» jugosllave jo vetëm nuk mund të quhet socialist, por, duke u kryer sipas shembullit të të gjitha ndërmarrjeve kapitaliste, ai con në të njëjtat pasoja që ekzistojnë në çdo ekonomi kapitaliste, siç janë anarkia në prodhim, spontaneiteti dhe një varg kontradiktash të tjera, që shfaqen në mënyrën më të hapur e të egër në ekonominë dhe në tregun jugosllav.

«...Shkëmbimi i lirë i punës nëpërmjet prodhimit të mallrave dhe të tregut të lirë vetëqeverisës (nënvizimi është yni) në shkallën e tashme të zhvillimit shoqëroro-ekonomik, shkruan Kardeli, është kusht për vetëqeverisjen... Ky treg... është i lirë në atë kuptim që organizatat vetëqeverisëse të punës së bashkuar hyjnë lirisht dhe me sa më pak intervenime administrative në marrëdhënie të shkëmbimit të lirë të punës. Suprimimi i lirisë së këtillë patjetër çon kah përtëritja e monopolit shtetëroro-pronësor të aparatit shtetëror» (faqe 95).

Nuk ka mohim më të hapur se kaq të mësimeve të Leninit, i cili shkruante:

«Ne duhet të përkrahim, neve na intereson të zhvillojmë një tregti «të rregullt», që të mos i shmanget kontrollit të shtetit», «...sepse liri e shitjes, liri e tregtisë do të thotë zhvillim i kapitalizmit...» (10) (nënvizimi është yni).

Nga ekonomia politike e socializmit dihet se tregtia në socializëm, ashtu si edhe gjithë proceset e tjera të riprodhimit shoqëror, është një proces që planifikohet e drejtohet në mënyrë të centralizuar, që mbështetet në pronën shoqërore socialiste të mjeteve të prodhimit dhe është vetë pjesë përbërëse e marrëdhënieve socialiste në prodhim. Mirëpo për revizionistin Kardel këto mësime janë krejt të huaja dhe kjo vjen nga mohimi që ai i bën rolit ekonomik të shtetit socialist dhe pronës socialiste. Tregu i brendshëm jugosllav është një treg tipik kapitalist i decentralizuar, ku shiten e blihen lirisht nga kushdo mjetet e prodhimit, gjë që është në kundërshtim me ligjet e socializmit. Për këto arsye TANJUG-u detyrohet të pranojë se në të gjithë tregun jugosllav sundojnë sipërmarrësit, ndërmjetësit dhe spekulantët. Në treg mbretërojnë kaosi, spontaneiteti, luhatjet katastrofike të çmimeve etj. Sipas të dhënave të Institutit Federativ Jugosllav të Statistikave, cmimet e 45 prodhimeve më kryesore dhe të shërbimeve shoqërore në Jugosllavi janë ngritur 149, 7 për qind për periudhën 1972-1977.

Për sa i përket shitjes së mallrave brenda vendit, fuqia blerëse në Jugosllavi është shumë e dobët, për arsye të rrogave të ulëta të punonjësve dhe se, në bilancin e fundit të ndërmarrjeve, punëtorëve nuk u mbetet shumë për t'u ndarë. Ndërmarrja dëshiron t'i shesë ku të mundë e në mënyrë të pavarur ato që ka prodhuar, sepse udhëheqësit kryesorë, domethënë bosët, borgjezia e re. dëshirojnë të krijojnë fitime. Po nga t'i krijojnë këto fitime kur blerësi është i varfër? Atëherë janë gjetur forma të tjera, një ndër të cilat është shitja e mallrave me kredi. Shitja me kredi e plaçkave të fabrikuara nga këto ndërmarrje «vetadministruese» është një zinxhir tjetër që i hidhet në qafë punëtorit jugosllav, ashtu siç i hidhet punëtorit të vendeve kapitaliste nga i njëjti sistem kapitalist, por që në Jugosllavi e ka emrin «vetadministrim socialist».

Të njëjtat tipare karakterizojnë edhe tregtinë e jashtme jugosllave, ku nuk ekziston monopol shtetëror. Çdo ndërmarrje, sipas dëshirës së padronëve të saj, mund të lidhë kontrata e marrëveshje me çdo firmë. shoqëri shumëkombëshe apo shtet të huaj për të blerë dhe për të shitur lëndë të para e makineri, prodhime të gatshme, teknologji etj. Edhe kjo praktikë antimarksiste ka ndikuar që shteti jugosllav të jetë një vasal i kapitalit botëror, të futet thellë në krizën ekonomike e financiare që ka pushtuar gjithë botën kapitalisto-revizioniste, krizë kjo që manifestohet edhe në fusha të tjera.

Si revizionist i regjur, E. Kardeli, mohon rolin e shtetit socialist edhe në fusha të tjera, siç janë marrëdhëniet financiare dhe veprirntaritë me karakter të ndryshëm. Ai shkruan se «Marrëdhëniet në fushat, në të cilat themelohen bashkësitë vetëqeverisëse të interesit, realizohen, sipas rregullit, pa intervenimin e shtetit, domethënë pa ndërmjetësirnin e buxhetit dhe të masave të tjera administrativo-fiskale...» (faqe 167).

Në Jugosllavi, njëlloj si dhe në vende të tjera kapitaliste, është përhapur në shkallë të gjerë sistemi i dhënies së kredisë nga ana e bankave në vend të financimit buxhetor të investimeve për zhvillimin e forcave prodhuese dhe të aktiviteteve të tjera. Bankat janë bërë qendra të kapitalit financiar dhe janë pikërisht ato që luajnë një rol shumë të madh në ekonominë jugosllave në interes të borgjezisë së re revizioniste.

Pra, një sistem i tillë anarkosindikalist është vendosur në Jugosllavi dhe këtij i është dhënë emri «vetadministrimi socialist». Ç'i ka sjellë Jugosllavisë ky «vetadministrim socialist»? Të gjitha të këqijat. Në radhë të parë anarkinë në prodhim. Atje asgjë nuk është stabël, cdo ndërmarrje hedh në treg prodhimet e veta dhe zhvillohet një konkurrencë kapitaliste, sepse nuk ka koordinim, mbasi nuk është ekonomia socialiste ajo që udhëheq prodhimin. Vetë ndërmarrja lufton, në konkurrencë me të tjerat, për të siguruar lëndën e parë, tregun e shitjes dhe gjithçka tjetër. Shumë ndërmarrje po mbyllen për arsye të mungesës së lëndës së parë, të deficiteve të mëdha që krijon ky zhvillim kaotik kapitalist, të shtimit të stoqeve për mungesën e fuqisë blerëse dhe për arsye të ngopjes së tregut me plaçka të demoduara. Në Jugosllavi paraqitet shumë e rëndë edhe gjendja e shërbimeve artizanale. Titoja, duke iu referuar kësaj cështjeje në aktivin drejtues të Sllovenisë, nuk e fshehu dot faktin që «Sot njeriu shpeshherë duhet të djersitet mirë për të gjetur, për shembull, një marangoz ose artizan tjetër që do t'i rregullojë ndonjë gjë, dhe, kur e gjen, ai e rrjep në mënyrë të tillë saqë njeriut i ngrihen leshrat e kokës».

Pavarësisht se, siç vumë në dukje, prodhimet që dalin nga disa kombinate moderne j anë të mira, Jugosllavisë i krijohet një situatë e vështirë, mbasi këtyre prodhimeve duhet t'u gjendet treg shitjeje. Për shkak të kësaj vështirësie, ngjet ajo që bilanci tregtar i jashtëm jugosllav është pasiv. Vetëm në 5 muajt e parë të këtij viti deficiti ka qenë 2 miliardë dollarë. Në Kongresin e 11-të të Lidhjes së «Komunistëve» të Jugosllavisë, Titoja deklaroi se «deficiti me tregun perëndimor është bërë pothuajse i patolerueshëm». Afër 3 muaj pas këtij kongresi, ai deklaroi përsëri në Slloveni: «Veçanërisht ne kemi vështirësi të mëdha në shkëmbimin tregtar me vendet e Tregut të Përbashkët Evropian. Këtu debalancimi në dëmin tonë është shumë i madh dhe në rritje të vazhdueshme. Për këtë duhet të bisedojmë me to shumë seriozisht. Shumë prej tyre na premtojnë se këto gjëra do të rregullohen, se importimi nga Jugosllavia do të jetë më i madh, por nga të gjitha këto deri tani kemi pasur pak leverdi. Secili ia hedh fajin tjetrit». Dhe deficiti në shkëmbimet tregtare me botën e jashtme, që Titoja nuk e përmend në këtë fjalim të tij, në vitin 1977 i kaloi të katër miliardë dollarët. Kjo është një katastrofë për Jugosllavinë.

I gjithë vendi ndodhet në një krizë të pambaruar dhe masat e gjera punonjëse jetojnë në varfëri.

Shumë punëtorë jugosllavë janë pa punë, hidhen në rrugë ose emigrojnë jashtë shtetit. Këtë emigracion ekonomik, këtë fenomen kapitalist, Titoja jo vetëm e ka njohur, por ka rekomanduar që të zhvillohet. Në një vend socialist nuk mund të ekzistojë papunësia, dhe shembulli më i qartë në këtë drejtim është Shqipëria. Ndërkaq në vendet kapitaliste, ku përfshihet, natyrisht, edhe Jugosllavia, ekziston dhe krijohet papunësia nga të gjitha anët. Kur në Jugosllavi ka mbi 1 milion të papunë dhe mbi 1.3 milion emigrantë ekonomikë, që shesin krahun e tyre të punës në Gjermaninë Federale, në Belgjikë, në Francë etj., kur po shtohet me shpejtësi pasuria e individëve që kanë pozita qoftë në pushtet, qoftë në ndërmarrje e institucione, kur çmimet e sendeve të konsumit rriten cdo ditë e më shumë, kur ndërmarrjet e filialet e falimentuara numërohen me mijëra, vërtetohet ajo që sistemi i «vetadministrimit» jugosllav është një blof i madh. Dhe Kardeli pa pikë turpi arrin të shkruajë se «vetëqeverisja socialiste në kushtet tona është forma më e drejtpërdrejtë dhe shprehja e luftës për lirinë e punonjësit për lirinë e punës dhe të krijimtarisë së tij, për ndikimin e tij vendimtar ekonomik dhe politik në shoqëri» (faqe 158).

Duke e theiiuar më tej me llafoiogji bajate demagogjinë e tij të tipit borgjez, Kardeli arrin të gënjejë deri në atë shkallë sa të thotë: «Me garantimin kushtetues dhe ligjor të të drejtave të punëtorëve në bazë të punës së tyre të shoqërizuar të kaluar shoqëria jonë i zgjeron më tutje dimensionet e lirisë së vërtetë të punëtorëve dhe të punonjësve në marrëdhëniet materiale të shoqërisë». (faqe 162). E ç'ka parasysh ky apologjet i borgjezisë kur flet për «zgjerim të dimensioneve të lirisë së vërtetë të punëtorëve»? «Lirinë» për të qenë i papunë, «lirinë» për të braktisur familjen e atdheun dhe për të shitur fuqinë e krahut e të mendjes te kapitalistët e botës perëndimore, apo «lirinë» për të paguar taksa, për t'u diskriminuar dhe për t'u shfrytëzuar egërsisht nga borgjezia e vjetër dhe e re jugosllave, si edhe nga ajo e huaj?