• Parathënie
• Një vështrim i shkurtër historik rrugës së revizionistëve titistë
• Sistemi i «vetadministrimit» në ekonomi
• «Vetadministrimi» dhe pikëpamjet anarkiste mbi shtetin. Çështja nacionale në Jugosllavi
• Sistemi i «vetadministrimit» dhe mohimi i rolit udhëheqës të partisë
• Pluralizmi politiko-ideologjik, «demokracia» dhe ndërtimi «socialist» në Jugosllavi

Proletarë të të gjitha vendeve, bashkohuni!

«VETADMINISTRIMI» JUGOSLLAV TEORI DHE PRAKTIKë KAPITALISTE

(Kundër pikëpamjeve antisocialiste të E. Kardelit, të shprehura në librin: «Drejtimet e zhvillimit të sistemit politik të vetadministrimit socialist»)

ENVER HOXHA

Një vështrim i shkurtër historik rrugës së revizionistëve titistë

Lufta Nacionalçlirimtare e Jugosllavisë, e udhëhequr nga Partia Komuniste e Jugosllavisë, kishte në vetvete, përveç trimërisë dhe guximit të popullit, edhe ndershmërinë e komunistëve të vërtetë jugosllavë. Por gjatë kësaj lufte në udhëheqjen jugosllave dukeshin disa prirje të dyshimta që të bënin të mendoje, sikurse doli qartë më vonë, se në qëndrimin ndaj aleancës antifashiste të Bashkimit Sovjetik, Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Anglisë, grupi titist anonte nga anglo-amerikanët. Në atë kohë ne shikonim se udhëheqja titiste mbante lidhje shumë të ngushta me aleatët perëndimorë, veçanërisht me anglezët, nga të cilët merrte ndihma financiare dhe ushtarake të mira. Gjithashtu na binte në sy një afrim politik i dukshëm në mes Titos e Çërçillit dhe emisarëve të tij, në një kohë kur Lufta Nacionalçlirimtare e Jugosllavisë duhej të lidhej ngushtë me luftën çlirimtare të Bashkimit Sovjetik, sepse shpresa e çlirimit të gjithanshëm për tërë popujt, për sa i përket faktorit të jashtëm, ishte pikërisht kjo luftë.

Prirjet e udhëheqjes titiste kundër Bashkimit Sovjetik u dukën më qartë në pragun e fitores kundër fashizmit, kur Ushtria e Kuqe, duke ndjekur këmba-këmbës ushtrinë gjermane, u fut në Jugosllavi për të ndihmuar Luftën Nacionalçlirimtare. Sidomos në kohën kur u bënë konkluzionet e kësaj lufte të madhe në mes shteteve të mëdha e të vogla ndërluftuese, doli sheshit se Jugosllavia titiste mbështetej nga imperializmi anglez dhe amerikan. Në këtë kohë fërkimet diplomatike e ideologjike midis Bashkimit Sovjetik dhe Jugosllavisë ranë më tepër në sy. Këto mosmarrëveshje, përveç të tjerave, ishin edhe për çështje territoresh. Jugosllavia rivendikonte toka në veri, sidomos në kufi me Italinë. Por ajo heshtte për kufijtë në jug, veçanërisht për ato me Shqipërinë, për Kosovën dhe për tokat shqiptare në Maqedoni e në Malin e Zi. Titistët nuk mund të flisnin për këto, sepse do të cenonin platformën nacionaliste shoviniste serbe.

Tashmë dihet mirë se mosmarrëveshjet e udhëheqjes jugosllave me Stalinin kishin rrënjë të thella. Pikëpamjet revizioniste të grupit udhëheqës jugosllav kanë qenë të kristalizuara shumë kohë përpara çlirimit, mundet që në ato kohë kur Partia Komuniste e Jugosllavisë bënte pjesë në Komintern dhe ndodhej në ilegalitet të thellë nën regjimin e kralëve serbë. Që atëherë udhëheqja e saj ka pasur pikëpamje deviacioniste, trockiste, të cilat Kominterni i ka pasë dënuar kur janë shfaqur. Dënimet e Kominternit më vonë Titoja i «ka shlyer», derisa edhe ish-sekretarin e përgjithshëm të Partisë Komuniste të Jugosllavisë Gorkiçin, deviacionistin më të madh, e rehabilitoi.

Pas çlirimit të Jugosllavisë, dilte një problem me rëndësi të madhe: ç'drejtim do të merrte Jugosllavia? Ky drejtim, natyrisht, do të varej shumë nga botëkuptimi marksist-leninist ose revizionist i udhëheqësve të Partisë Komuniste të Jugosllavisë. Ata hiqeshin sikur ishin marksistë-leninistë. Në fillim kështu besonim edhe ne. Mirëpo në fakt, nga veprimtaria e tyre, jo vetëm në përgjithësi, por edhe nga qëndrimet konkrete ndaj nesh, konstatuam se shumë gjëra të tyre nuk përputheshin me teorinë shkencore të marksizëm-leninizmit. Ne pamë se ata largoheshin, sa të ishte e mundur më shumë, nga eksperienca e ndërtimit të socializmit në Bashkimin Sovjetik.

Tendenca e grupit udhëheqës, jugosllav me Titon, Kardelin, Rankoviçin e Gjilasin në krye, që vihej re qysh gjatë kohës së ilegalitetit, por sidomos pas çlirimit të Jugosllavisë, ishte që Partia Komuniste e Jugosllavisë të mos dilte haptazi me emrin e saj, por të maskohej, siç u maskua, nën petkun e të ashtuquajturit Front Popullor i Jugosllavisë. Ky ilegalitet përligjej me pretekstin se «alarmohej e frikësohej borgjezia e madhe dhe borgjezia e vogël e qyteteve dhe e fshatrave», se «largohej ajo nga pushteti i ri i dalë nga revolucioni», se «trembeshin nga komunizmi aleatët anglo-amerikanë». Bëheshin përpjekje për ta bindur borgjezinë se komunistët nuk isbin në fuqi, se partia komuniste vërtet ekzistonte, por ajo ishte, si të thuash, pjesëtare e një fronti të gjerë, ku mund të bënin pjesë edhe njerëzit e Mihailloviçit, edhe njerëzit e Nediçit, edhe njerëzit e Stojadinoviçit e të viçërve të tjerë reaksionarë në Jugosllavi.

Titoja formoi edhe një qeveri të përkohshme me Subashiçin, ishkryeministrin e qeverisë mbretërore të mërguar në Londër, por nuk e la të qeveriste për shumë kohë, e likuidoi nën presionin e vazhdueshëm të popullit. Ai pretendonte atëherë se Subashiçin nuk e dëshironte, por ia kishin imponuar aleatët, kurse më vonë akuzoi Stalinin për këtë çështje. E vërteta është se Titoja e pranoi Subashiçin për hatrin e Çërçillit, se Stalinin ai nuk e donte.

Pikëpamjet e Titos dhe të shokëve të tij që në fillim të linin të kuptoje se ata nuk ishin «marksistë të ashpër», siç i quan borgjezia marksistët konsekuentë, por «marksistë të arsyeshëm», që do të bashkëpunonin ngushtë me të gjithë politikanët, të vjetër e të rinj, borgjezë e reaksionarë të Jugosllavisë.

Partia Komuniste e Jugosllavisë, megjithëse hiqej sikur ishte në ilegalitet, vepronte legalisht. Por Rankoviçi me Titon nuk i dhanë asaj atë forcë dhe atë rol udhëheqës që duhej të kishte, sepse nuk ishin për ndërtimin socialist të Jugosllavisë. Titoja dhe Rankoviçi i shtrembëruan normat marksiste-leniniste të ndërtimit e të rolit të partisë. Partia Komuniste e Jugosllavisë, qysh në fillim nuk qe ndërtuar mbi bazat dhe rnësimet e marksizëm-leninizmit. Ajo, që gjoja ishte e shkrirë në «Frontin Popullor të Jugosllavisë», bënte ligjin tok me ushtrinë, me Ministrinë e Brendshme dhe me Sigurimin e Shtetit. Kjo parti, që kishte udhëhequr luftën e popujve jugosllavë, pas luftës u kthye në një detashment të organeve represive shtetërore, që ishin ushtria, Ministria e Brendshme dhe UDB-ja. Bashkë me këto ajo u bë një organ shtypës i masave punonjëse, në vend që të ishte pararojë e klasës punëtore.

Nga propaganda që bëhej dhe nga autoriteti që kishte fituar partia gjatë Luftës Nacionalçlirimtare dhe në hapat e parë të ndërtimit të Jugosllavisë pas luftës, klasa punëtore jugosllave kishte përshtypjen sikur kjo parti ishte në pararojë. Në të vërtetë ajo nuk ishte pararoja e klasës punëtore, por e një klase të re borgjeze që kishte filluar të afirmohej, që mbështetej fort në prestigjin e Luftës Nacionalçlirimtare të popujve të Jugosllavisë për qëllimet e veta kundërrevolucio-nare, kurse perspektivat e ndërtimit të shoqërisë së re i errësonte. Një parti e tillë e degjeneruar do ta çonte Jugosllavinë titiste në monopate antimarksiste.

Rruga antimarksiste e titistëve jugosllavë, e grupit Tito-Kardel-Rankoviç, ra dhe s'kishte si të mos binte në kundërshtim të hapët me marksizëm-leninizmin, me partitë komuniste, me Bashkimin Sovjetik, me Stalinin dhe me të gjitha vendet e demokracisë popullore që u krijuan pas Luftës së Dytë Botërore. Natyrisht, kjo ndeshje u zhvillua në mënyrë graduale, gjersa erdhi casti kritik kur shapi u nda nga sheqeri.

është fakt i pamohueshëm që popujt e Jugosllavisë luftuan. Jugosllavia bëri sakrifica të mëdha, sikurse edhe Shqipëria. Udhëheqësit antimarksistë jugosllavë spekuluan nën maskën e kësaj lufte. Ata shfrytëzonin për opinionin e brendshëm dhe të jashtëm edhe vlerësimin që i bënte Jugosllavisë Bashkimi Sovjetik, i cili e konsideronte këtë vend një aleat të rëndësishëm në rrugën marksiste-leniniste të socializmit.

Titistët nuk vonuan të manifestonin, në marrëdhëniet me shtetet e demokracisë popullore të porsakrijuara, tendenca dominuese, ekspansioniste dhe hegjemoniste, që u vërtetuan kudo, por vecanërisht në marrëdhëniet me vendin tonë. Ata, siç e dimë, u përpoqën të na impononin pikëpamjet e tyre politike, ideologjike, organizative e shtetërore antimarksiste. Arritën gjer atje sa të bënin orvatje të urryera për ta shndërruar Shqipërinë në një republikë të Jugosllavisë. Në këtë ndërmarrje të pasuksesshme dhe të turpshme, titistët hasën në kundërshtimin tonë të vendosur. Në fillim rezistenca jonë ishte e pakristalizuar, për arsye se nuk kishim dyshuar që udhëheqja jugosllave të ishte futur në rrugën kapitaliste dhe revizioniste. Por me kalimin e disa vjetëve, kur prirjet hegjemoniste dhe ekspansioniste të saj u shfaqën qartë, ne iu kundërvumë asaj në mënyrë të rreptë dhe pa asnjë rezervë.

Titistët u përpoqën të na impononin vullnetin e tyre duke përdorur presione e shantazhe nga më të ndryshmet. Për këtë qëllim organizuan edhe komplotin e Koçi Xoxes. Këtë praktikë Imperialiste, ndonëse në një masë më të vogël, ata e zhvilluan edhe ndaj vendeve të tjera, si Bullgaria, Hungaria e Çekosllovakia. Të gjitha këto akte të shëmtuara treguan qartë se Jugosllavia nuk ecte në rrugën e socializmit, por ishte bërë një vegël në shërbim të kapitalizmit botëror.

Çdo ditë që kalonte shihej më mirë se në Jugosllavi nuk po ndërtohej një shoqëri socialiste e tipit leninist, por po zhvillohej kapitalizmi. Ndërkaq, hapat që bëheshin në këtë rrugë kapitaliste maskoheshin me kërkimin gjoja të një forme të re specifike të «socializmit». Pikërisht për këtë qëllim udhëheqja revizioniste jugosllave me Titon, Kardelin dhe Rankoviçin në krye, duke u përpjekur për të përligjur disi «teorikisht» tradhtinë e saj, mori hua ide nga më të ndryshmet prej arsenalit të revizionistëve të vjetër dhe forcoi kështu me të gjitha mjetet shtetin e saj të tipit fashist. Ushtria, Ministria e Brendshme, UDB-ja u bënë të plotfuqishme.

Megjithëse po vendoste kapitalizmin, udhëheqja revizioniste jugosllave mundohej të krijonte në masat e popullit mendimin se në Jugosllavi nuk po tradhtoheshin qëllimet e luftës, se atje ekzistonte një shtet me orientim socialist, në udhëheqje të të cilit ishte një parti komuniste që mbronte marksizmin dhe gjoja pikërisht pse vepronte kështu kishte rënë në kundërshtim me Bashkimin Sovjetik, me Stalinin, me partitë komuniste dhe me vendet e demokracisë popullore.

Për të mbrojtur pozitat mjaft të lëkundura që shkaktoi demaskimi i tyre në opinionin e brendshëm dhe në lëvizjen komuniste e punëtore ndërkombëtare, titistët, në vijim të politikës së tyre mashtmese, shpallën se do të ndërmerrnin aksione «serioze» për ndërtimin e socializmit në fshat, për kolektivizimin e bujqësisë sipas parimeve leniniste, prandaj formuan të ashtuquajturat zadruga. Sa serioze ishin qëllimet e renegatëve titistë për ndërtimin e socializmit në fshat, mjafton të kujtojmë se zadrugat u shkatërruan pa u krijuar mirë dhe kolektivizimit të fshatit jugosllav nuk i ka mbetur as nami as nishani.

Deri në vitin 1948, kur u shkaktua prishja përfundimtare në mes Bashkimit Sovjetik, vendeve të demokracisë popullore e lëvizjes komuniste ndërkombëtare nga njëra anë, dhe Jugosllavisë, nga ana tjetër, kjo e fundit ndodhej në fazën fillestare të kapitalizmit kaotik, në një gjendje politike, ideologjike, ekonomike të çoroditur, në një situatë jashtëzakonisht të rëndë. Kjo e shtyu grupin e Tito-Kardel-Rankoviçit të vepronte më hapur, të afrohej më ngushtë me kapitalizmin botëror, sidomos me imperializmin amerikan, për të ruajtur pushtetin dhe për të ndryshuar gjendjen në favor të tij.

Pas vitit 1948 Jugosllavia, e zhytur në një krizë të rëndë politike, ideologjike dhe ekonomike, u gjend në rrugëkryq, për arsye të devijimit antimarksist të udhëheqjes së saj. Renegatët titistë donin të qëndronin, si të thuash, në dy «karrige». Në «karrigen» e marksizëm-leninizmit donin të qëndronin vetëm për dukje, vetëm për formë, kurse në «karrigen» tjetër kapitalisto-revizioniste, donin të vendoseshin mirë, por, për të realizuar këtë qëllim, u duhej medoemos njëfarë kohe. Periudha që nga viti 1948 e këtej është e turbullt dhe e trazuar fort nga kriza e madhe, nga çoroditja e rrëmuja.

Për grupin renegat Tito-Kardel-Rankoviç shtrohej çështja: si të mund ta mbante pushtetin dhe të shtypte çdo rezistencë të proletariatit e të popujve të Jugosllavisë, që luftuan për socializmin në miqësi e në unitet të plotë me Bashkimin Sovjetik dhe me vendet e demokracisë popullore. Për këtë qëllim revizionistët jugosllavë punuan, në radhë të parë, që të likuidonin çdo gjë, sadopak marksiste-leniniste, që mund të kishte mbetur në partinë e tyre dhe ta shndërronin këtë në një instrument të ideologjisë e të politikës së tyre borgjezo-revizioniste, ta zhvishnin nga çdo funksion drejtues, kurse klasën punëtore ta kthenin në një masë inerte, që të mos kishte mundësi të shikonte tradhtinë e të kundërvepronte si forca politike vendimtare e revolucionit. Normat e centralizmit demokratik në parti u shkelën. Partia u vu në varësi të UDB-së, e cila u përdor nga titistët si një mjet për të shtypur gjithë elementët që nuk ishin për kthesën regresive antimarksiste. Partia «u spastrua» nga gjithë njerëzit besnikë të socializmit. Pavarësisht se ajo ruajti në aparencë disa norma zgjedhjesh, mbledhjesh, konferencash, në realitet udhëheqja e saj burokratike e përqendroi në duart e veta tërë pushtetin në këtë parti gjoja marksiste-leniniste, e shndërroi këtë në një zbatuese të thjeshtë të urdhrave të saj e të Sigurimit të Shtetit. Partia Komuniste e Jugosllavisë e ndryshoi kështu kryekëput pamjen e vet dhe humbi çdo tipar të partisë pararojë të klasës punëtore, si forcë politike udhëheqëse e shoqërisë. Kjo ishte një fitore e madhe për kapitalizmin, për borgjezinë e jashtme dhe atë të brendshme.

Për të shpëtuar sundimin e vet, renegatët titistë duhej të likuidonin pa zhurmë pushtetin që doli nga Lufta Nacionalçlirimtare dhe të ndërtonin një pushtet tjetër, një diktaturë të egër fashiste.

Me fjalë të tjera, grupi udhëheqës Tito-Kardel-Rankoviç ndërmori likuidimin e të gjitha tipareve marksiste-leniniste të revolucionit dhe u vu në kërkim të rrugëve gjoja të reja «socialiste», në të vërtetë kapitaliste, në fushën ekonomike, në politikën e brendshme dhe të jashtme, në arsim e në kulturë dhe në të gjithë sektorët e jetës. Në këto situata, organet e Sigurimit të Shtetit dhe ushtria jugosllave u bënë armë e preferuar dhe e egër në duart e këtij grushti renegatësh, që ndëshkonte në mënyrë drakoniane cilindo që guxonte të denonconte tradhtinë. Filluan persekutimet dhe vrasjet në masë të të gjithë elementëve të shëndoshë marksistë-leninistë. Kampet e tmerrshme të përqendrimit, një nga të cilët ishte edhe ai i Goli Otokut, u mbushën me të burgosur dhe të internuar.

Gjendja ekonomike në këtë kohë në Jugosllavi paraqitej shumë e rëndë për shkak të shkatërrimit të ekonomisë gjatë luftës, për shkak të politikës së çoroditur të udhëheqjes jugosllave, për shkak se, pas prerjes së të gjitha marrëdhënieve me Bashkimin Sovjetik, Jugosllavia nuk vazhdonte të merrte më ato ndihma të konsiderueshme që mori në vitet e para të pasçlirimit, gjithashtu për shkak se ajo nuk mund të grabiste më pasuritë e vendeve të demokracisë popullore, si të Shqipërisë, nëpërmjet shoqërive «të përbashkëta», të ndërtuara mbi baza jo të drejta, që ishin në dobi vetëm të njërës palë, Jugosllavisë.

Sigurisht, renegatët jugosllavë nuk mund të dilnin nga kriza vetëm me terror. Si agjenturë e kapitalizmit botëror, e përpunuar me kohë, ajo iu drejtua menjëherë atij për ndihmë dhe ky, sidomos imperializmi amerikan, u tregua plotësisht i gatshëm t'u jepte Titos me shokë gjithë ndihmat e mbështetjen e nevojshme për t'u shpëtuar lëkurën dhe për t'i bërë ata një vegël të rëndësishme në luftën kundër socializmit, revolucionit dhe lëvizjeve çlirimtare. Fuqitë iraperialiste e prisnin me padurim një kthesë të tillë, sepse ato për këtë isbin përgatitur që gjatë luftës. Prandaj jo vetëm nuk munguan t'u jepnin «ndihma» të mëdha ekonomike, por u dhanë edhe një përkrahje të fuqishme politiko-ideologjike. Ato i furnizuan edhe me armë e me pajisje të ndryshme ushtarake, i lidhën edhe me NATO-n nëpërmjet Paktit Ballkanik.

Në periudhën e parë, veçanërisht në industri dhe në bujqësi, Jugosllavia «u ndihmua» nëpërmjet investimeve të kapitaleve të shoqërive të huaja.

Në fushën e industrisë, ku u tregua vecanërisht «bujar» imperializmi i Shteteve të Bashkuara të Amerikës, puna filloi me «ndihmat» për mëkëmbjen e fabrikave të vjetra ekzistuese, që këto të vihesbin pak a shumë në gjendje prodhimi dhe që ky prodhim të ishte i mjaftueshëm për të mbajtur në këmbë regjimin borgjezo-revizionist që po kristalizohej dhe që e kishte kthyer fytyrën nga kapitalizmi botëror.

Regjimit titist i duhej të likuidonte edhe atë sistem gjysmak të kolektivizimit të bujqësisë, që ishte ngritur në një numër ekonomish fshatare dhe të krijonte një sistem të ri, ku kulakët dhe pronarët e mëdhenj të tokave të ishin përsëri të favorizuar. Për rishpërndarjen e tokave u gjendën forma dhe mënyra të atilla që të rimëkëmbej kulakëria e vjetër pa shkaktuar turbullira të mëdha në vend. Shteti mori një varg masash kapitaliste, sic isbin, për shembull, shpërndarja e stacioneve të makinave e të traktorëve dhe shitja e tyre fshatarësisë së pasur që kishte mundësi t'i blente, vendosja e taksave të rënda për bujqit. Fermat shtetërore u kthyen gjithashtu në ndërmarrje kapitaliste, ku u investuan edhe kapitale të huaja etj.

Nga kapitali i huaj përfituan shumë tregtarët dhe industrialistët e vendit, të cilëve iu bënë koncesione të mëdha.

Këto masa provonin jashtë çdo dyshimi se ky «socializëm» që po ndërtonte Jugosllavia, nuk ishte gjë tjetër veçse rruga e integrimit në kapitalizërn.

Kështu u përgatit terreni i futjes së kapitaleve të huaja në një masë e në një shkallë gjithnjë më të rnadhe në një ambient politik, ideologjik dhe organizativ shumë të përshtatshëm për kapitalizmin botëror, i cili, duke e ndihmuar regjimin titist, do ta përdorte atë si urë kalimi për depërtimin në vendet e tjera të demokracisë popullore.

Ky orientim politik, ideologjik dhe ekonomik i Jugosllavisë titiste drejt kapitalizmit bëri që lufta e klasave atje të merrte tjetër drejtim e të zhvillohej jo si forcë lëvizëse e shoqërisë socialiste, por si forcë lëvizëse në luftën midis klasash kundërshtare, siç ndodh në çdo shtet kapitalist, ku sundon diktatura e borgjezisë. Luftën e klasave në Jugosllavi shteti borgjezo-revizionist titist e drejtoi kundër elementëve përparimtarë të klasës punëtore, kundër komunistëve që i rezistonin kursit tradhtar.

Centralizmi demokratik nuk vonoi të likuidohej edhe në fushën e administrimit ekonomike shtetëror. është e vërtetë se në Jugosllavi qenë bërë edhe shtetëzime të disa fabrikave, tregtia e jashtme ishte shpallur monopol i shtetit dhe thuhej se gjoja zbatohej parimi i centralizmit demokratik në organizimin dhe në veprimtarinë e shtetit e të partisë. Por këto masa, që dukeshin me karakter revolucionar, nuk ishin as të plota as konsekuente. Centralizmi në Jugosllavi nuk kishte kuptimin e vërtetë leninist që gjithë jeta ekonomike e politike e shoqërisë të zhvillohej duke kombinuar drejtimin e centralizuar me iniciativën krijuese të organeve lokale dhe të masave punonjëse, por synonte krijimin e një force diktatoriale të tipit fashist, që të ishte në gjendje t'u impononte nga lart popujve të Jugosllavisë vullnetin e regjimit në fuqi. Këto masa të fillimit, që reklamoheshin si prirje gjoja socialiste, me kalimin e disa vjetëve morën një drejtim të qartë antimarksist, kundërrevolucionar. Gjithë organizimi shtetëror dhe veprimtaria shtetërore në lëmin ekonomik morën tipare kapitaliste, në kundërshtim të hapët me eksperiencën themelore të ndërtimit të socializmit në Bashkimin Sovjetik të Leninit e të Stalinit.

Në vitet e para pas 1948-s në veprimtarinë e shtetit jugosllav mund të themi se zbatohej parimi i centralizmit, për arsye se Federata e Jugosllavisë kishte barrë shumë të rënda dhe të vështira që nuk mund t'i zgjidhte duke qenë e decentralizuar. Momentet ishin të atilla që kërkonin të ruhej centralizmi, sepse në gjirin e Federatës ekzistonin republikat, që, duke pasur secila prej tyre korente politike nacionaliste të ndryshme, kërkonin të shkëputeshin prej saj. Por ky lloj centralizmi ka qenë centralizëm burokratik: planet ekonomike vendoseshin nga lart pa u diskutuar në bazë, nuk ishin të studiuara dhe nuk synonin një zhvillim harmonik të degëve të ndryshme të ekonomisë së republikave dhe krahinave të Federatës, urdhrat ishin arbitrare dhe ekzekutoheshin verbërisht, prodhimet grumbulloheshin me forcë. Nga ky kaos, ku iniciativa e organeve lokale të partisë e të shtetit, si dhe iniciativa e masave punonjëse nuk dukeshin gjëkundi, sigurisht që do të lindnin, sikundër lindën, mosmarrëveshje, të cilat u shtypën me terror e me gjak.

Një gjendje të tillë e stimulonin edhe shtetet kapitaliste, të cilat e kishin marrë nën sqetull regjimin titist që ta orientonin Jugosllavinë në drejtimin kapitalist. Duke përfituar nga kjo gjendje, imperialistët e ndryshëm rivalizonin kush e kush të mund të fuste duart më shumë në këtë shtet të bastarduar, në mënyrë që, tok me kreditë që jepnin, të impononin edhe pikëpamjet e tyre politike, ideologjike dhe organizative.

Kapitalistët e huaj, që e përkrahën grupin renegat titist, e kishin të qartë se ky grup do t'u shërbente atyre, por e ndienin se ishte e nevojshme që, pasi të kapërcehej situata e turbullt kao tike, të krijohej në Jugosllavi një situatë më e qëndrueshme. Përndryshe ata nuk do të ishin të sigurt për investimet e tyre të mëdha që bënin dhe që do t'i shtonin më vonë.

Që të krijohej situata e dëshiruar në dobi të kapitalizmit, duhej të realizohej decentralizimi i drejtimit në ekonomi dhe të njiheshin e të mbrohesbin me ligj të drejtat e kapitalistëve që investonin shuma të mëdha në ekonominë e këtij shteti.

Udhëheqja titiste e kishte të qartë se kapitalizmi botëror dëshironte që Jugosllavia, si një vegël në duart e tij, të ishte sa më e përshtatshme për të mashtruar të tjerët. Rrjedhimisht ai nuk mund të pranonte një regjim të hapët fashist e gjakatar, sic e kishin vendosur antimarksistët Tito-Kardel-Rankovic. Për këtë arsye, grupi Tito-Kardel, më 1967, mori masa dhe e likuidoi grupin e Rankoviçit, të cilin e bëri përgjegjës për të gjitha të zezat e sundimit titist deri në atë periudhë.

Me likuidimin e Rankoviçit, Lidhja e «Komunistëve» të Jugosllavisë nuk doli nga kriza e rëndë ku kishte hyrë. Ajo vazhdoi të trajtohej gjithnjë sipas pikëpamjeve të vjetra titiste, thelbi i të cilave ishte që Lidhja të ruante vetëm maskën «komuniste», por të mos luante një rol udhëheqës në veprimtarinë shtetërore, në ushtri, në ekonomi. Partisë titistët edhe emrin ia kishin ndryshuar, duke e quajtur Lidhja e «Komunistëve», për t'i dhënë gjoja një emër autentik «marksist» të nxjerrë nga fjalori i Karl Marksit. Kësaj të ashtuquajture «Lidhje të Komunistëve» zyrtarisht i njohën vetëm të drejtën e edukimit. Por edhe ky rol edukues ishte i paqenë, për arsye se shoqëria jugosllave, që nanurisej me propagandën e një politike dhe të një ideologjie gjoja marksiste-leniniste në djepin e së ashtuquajturës «Lidhje Socialiste e Jugosllavisë», u çorodit në rrugën kapitaliste.

Megjithëse doli nga ilegaliteti, si rezultat i decentralizimit kapitalist, partia revizioniste jugosllave u shkri në atë farë pluralizmi ideologjik, që më vonë do të quhej sistem «demokratik». Qëllimi kryesor ishte që, pasi partia të shndërrohej në një parti borgjeze, të kristalizoheshin plotësisht tiparet kapitaliste të zhvillimit ekonomik të vendit.

Kështu u krijua në Jugosllavi trualli i përshtatshëm për lulëzimin e teorive anarkosindikaliste, kundër të cilave kishin luftuar Marksi, En-gelsi, Lenini dhe Stalini. Në këto kushte u sajua teoria pseudomarksiste-leniniste mbi sistemin politik të «vetadministrimit socialist», të cilën e ka trajtuar Kardeli në librin e tij.

U zgjata pak në anën historike të zhvillimit të Jugosllavisë në rrugën revizioniste, jo sepse këto probleme janë të panjohura për ne, por për të sqaruar më mirë falsitetin e mendimit «teorik» të Kardelit, i cili, duke qenë bashkëpunëtor i Titos në tradhtinë e madhe ndaj revolucionit e socializmit, nuk mund të mbajë tjetër pozitë veçse atë që t'i thotë të bardhës e zezë dhe kapitalizmin ta quajë socializëm. Tani, duke parë zhvillimin e palavdishëm ku e kanë futur vendin e tyre, këta renegatë përpiqen të justifikojnë «teorikisht» situatën kaotike që e krijuan vetë. Kështu shpjegohen edhe mendimet e errëta të Kardelit. Kaotik është realitetijugosllav, konfuze janë edhe «teorizimet» për të. Ndryshe s'mund të jetë.