• Dy fjalë lexuesve
• Parathënie
• Kengëtore shqipe “PLAGT”
• Drama
• Novela
• Portrete
• E ngjarë në Korçë
• Abaz Nivica
• Myftar Axhem Gjirokastra
• Zeman Mashkullori
• Abdyl Mersini
• Veteranët kombëtarë
• Vasil Trebicka
• “Të pavdekshmit”
• “Të patundurit”
• “Pleqtë”
• “Punëtorët”
• “Antikat kombëtare”
• “Arbëreshat”
• Foleja kombëtare
• Vdekja e plakut të Shqipërisë Ismail Qemalit
• Artikuj, Pamflete, Fejtone

VEPRA

MIHAL GRAMENO

“Të PATUNDURIT” (1)

Gjëma!... Gjëma... dhe gjëma të mëdha... dhe të pa nëmëruara kanë ndjekur shumë kombëtarë, po ata kanë mbetur të patundur!...

Zemra e tyre e çeliktë është kaq e fortë sa as ndonjë furtunë nga të cilat u kanë ardhur përmbi krye nuk ka trembur ose tronditur, po si shqiptarët e qëmoçëm kanë qëndruar “të patundur”.

Një nga këta kombëtarë dhe luftëtarë të vjetër është i dëgjuari Sali Butka.

Cili shqiptar vallë nuk mburret me emrin e këtij patriot!? Cili është ai që të mos ketë dëgjuar emrin e Sali Butkës? Cili vallë mund të jetë ai që t’i mohojë patriotizmën e vërtetë, vuajtjet dhe theroritë e pashembëllta që ka bërë Sali Butka mbi altarin e atdheut? Asnjë! Asnjë! se është historia kombëtare, e cila nuk mund t’i mohojë shërbimet e paçmuara të këtij patrioti të “patundur”.

Rrebeshe mbi rrebeshe kanë ardhur mbi kryet të Saliut, po ai mbeti i “patundur” me zemrën e tij të çeliktë. Atdheu ishte ngulur në zemrën e Saliut më shumë se çdo gjë tjetër e dhembshur, prandaj as gjëmat, as rrebeshet e panumërta nuk mundën të tronditin patriotin Sali Butka.

...Shërbimet dhe theroritë që Saliu i ka sjellë atdheut janë kaq të mëdha sa nuk tregonen përveç atëhere kur do të dalë në dritë historia kombëtare e të zbukurojë faqet e saj me veprat e këtij patrioti të “patundur”.

Qysh e kërkon Saliun dhe nuk e gjen? Patriot gjer në palcë, luftëtar nga të qëmoçmit, i duruar, therorist gjer në bijtë e tij për atdheun,

Po Sali Butka, përveç këtyre, është dhe një vjershëtor popullor.

Ndjenjat kombëtare i mori në Shqipëri prej 30 vjet dhe që atëhere ishte zemra e lëvizjes kombëtare në toskëri. Kolonja liberale me vrap zuri të përfaqësojë ndjenjat kombëtare dhe të bëhet qendra e veprimeve. Shtëpia e Sali Butkës ishte fole ku gjenin mbrojtje dhe ndihmë komitat shqiptarë.

Kur doli maleve Bajo Topulli, herën e parë te Sali Butka gjeti përkrahjen më të madhe, si dhe ndihmën lëntare, me gjithë ndjekjet që i bënte qeveria turke, e cila e gjurmonte këmba-këmbës.

Pas vrasjes së dhespotit të Korçës, Fotit, nga çetat shqiptare qeveria turke e burgosi 8 muaj dhe e bëri shkaktar të vrasjes. Po Saliu mbeti i “patundur” dhe si e liruan, prapë ai mbronte dhe ndihmonte çetat kombëtare gjer u dha hyrrieti i Turqisë. Po xhonturqit e kishin me të pabesë dhe Saliu, bashkë me kombëtarët e tjerë, u ngrit përsëri për të drejtat kombëtare gjer u hap Lufta ballkanike.

Po trimërinë e Sali Butkës... e tregojnë më mirë grekët, të cilëve u kishte kallur datën! Një ushtri turke u largua nga Korça e Kolonja duke i lënë në grekët, po vetëm i “patunduri” Sali qëndroi shqiptarisht! Vetëm emri i Saliut e tmerronte ushtrinë greke!

Luftërat e Backës nuk mund të harrohen ku Saliu i korri grekët, duke mbushur hendeqet, si dhe gjetkë gjer kur dimri e shtrëngoi të hidhej në Vlorë.

Si u lirua Korça u hodh në Kolonjë në fshat të tij, i lumtur që mundi të arrijë atë ditë dhe mos kujtojë aspak ligësitë dhe rrëmbimet që kishin bërë bashkëfshatoret.

— Hallall! Hallall të gjitha, o vëllezër, u thoshte burri i “patundur”, sa po që arrimë ditën e shenjtëruar.

Mjerisht nuk shijoi shumë ditë fatbardha se grekët hapën luftë pas kryengritjes së Korçës, në Kolonjë.

Dhe kur shqiptarët luftonin kundra grekëve, të cilët i dërmuan përnjëherësh, plasi kryengritja e rebelëve, pregatitur nga të huajt, dhe kësisoj dërgoi birin e tij, trimin Ganinë bashkë me kolonjarët në Starovë që të luftonte rebelët, po fati i zi ishte thënë që të vritet atje pas një lufte të rreptë... Po dhe kjo gjë nuk e ndryshoi se mbeti prapë i “patundur”.

Saliu mori anë në luftë të Beratit kundra rebelëve, po më së fundi nga shkaku i syrit që iu prish u hodh në Itali ku mjekët ia nxorën atë sy burrit të “patundur”...

Atë ditë do të mos e harroj kurrë! Vemi gjithë atdhetarët që ta ngushëllojmë, kur na tha duke qeshur: “Mos kini frikë, o vëllezër se mbete me një sy se kurrë nuk do ta turpëroj Shqipërinë, se s’ka për të më shpëtuar ndonjë plumb më kot kundra armiqve. Pastaj jo syri, po gjithë fëmija le të më shuhen po vetëm Shqipëria të mbretërojë”, tha patrioti Sali Butka, një nga të “patundurit!”.

“Koha”, 1916, nr. 80