• Dy fjalë lexuesve
• Parathënie
• Shkrimtari kryengritës
• Drama e gjuhës dhe e popullit
• Portreti i shqiptarit të Rilindjes
• Demokrati largpamës
• Kengëtore shqipe “PLAGT”
• Drama
• Novela
• Portrete
• Artikuj, Pamflete, Fejtone

VEPRA

MIHAL GRAMENO

PORTRETI I SHQIPTARIT Të RILINDJES

Një tjetër vepër që i takon prozës së gjatë origjinale të Mihal Gramenos është “Kryengritja shqiptare”, e cila përmbledh kujtimet që i ka shkruar për çetat e lirisë dhe për jetën e tij të pasur politiko-shoqërore. Këto kujtime (memoare) ai i shkroi në dy faza: më 1908 e më 1925. Dhe të gjitha i përmblodhi dhe i botoi në një libër “Kryengritja shqiptare” (23) . Libri ndahet në dy pjesë dhe ka gjithsejt nëntëmbëdhjetë kaptina e 204 faqe.

Në këtë libër Gramenoja paraqet luftën e çetave të para, të cilat morën malet për liri, organzimin e Komitetit të parë kryengritës për lirinë e Shqipërisë, formimin e çetave të Bajos e të Çerçiz Topullit, luftërat e propagandën për liri që bënë ato në vitet 1906-1908, përgatitjet e gjithanshme për kryengritjen e viteve 1911-1912, gjendjen e Shqipërisë së pavarur që nga viti 1912 e deri më 1925, kur shkrimtari kryengritës filloi të dobësohet nga shëndeti, kur deziluzionohet në realitetin e atëhershëm shqiptar.

Në “Kryengritja shqiptare” në formë kujtimesh Grameno paraqet, luftën çlirimtare të popullit shqiptar kundër turqve dhe luftën që bënte për ruajtjen e pavarësisë nga rreziku që i kanosej nga të gjitha anët. Simbol i kësaj lufte të drejtë e të përgjakshme ishin çetat e komitave, çetat e dëgjuara të Bajos e të Çer-çiz Topullit. Prandaj “Kryengritja shqiptare” është një “copëz histori” e letrarizuar, e shkruar dendur edhe me emocione, nga e cila buron atdhedashuria e autorit të saj.

Gramenoja d filloi kujtimet e tij për të parin Komitët revolucionar, të formuar në Manastir, më 1905 nga Bajo Topulli, kushtet në të cilat u formua, përpjekjet e para të guximshme të çetës së Bajo Topullit, e cila në mars të vitit 1906 doli maleve, bujën që bëri kjo çetë në Evropë ku gazetat e ndryshme shkruanin për “hoxhën” komitë, siç e quanin Bajon. Pastaj vendin qendror në pjesën e parë ia jep çetës së Çerçiz Topullit. Duke paraqitur rrugën e lavdishme të kësaj çete kryengritësit, Mihal Gramenoja evokon kujtimet për të që nga 18 maji i vitit 1907, kur ajo shkeli në bregdetin e Himarës e deri më 23 korrik 1908, kur shpallet Kushtetuta e xhonturqve. Ngjarjet janë regjistruar herë-herë në mënyrë kronike.

Ky libër proze memoriale, në radhë të parë, ka vlerë të madhe historike-dokumentuese. Brenda saj përshkruan ngjarje të vërteta dhe luftërat nga e kaluara e lavdishme e popullit tonë, që luftoi trimërisht kundër turqve. Dhe, së fundi gjenden emra vendesh e datash të rëndësishme që edhe sot i shënon historia e së kaluarës. Po ka edhe vlera ideoletrare, që nuk mund t’i mohohen kësaj proze. Në pjesën e parë të “Kryengritjes shqiptare” ai i paraqiti, pra, në mënyrë reale ngjarjet dhe protagonistët e tyre. Ai është mjaft objektiv kur përshkruan bredhjet e çetës së Çerçizit, kur përshkruan mikpritjen, në të cilën hasin komitat.

Disa pjesë të veprës, sidomos ato në kreun e pestë, të gjashtë, të shtatë, të tetë, e të nëntë dhe në kreun e dhjetë janë paraqitur me dramacitet, me frymëzim dhe me mjeshtërinë e një artisti. Veçse pasazhi më interesant e më plastik është gjithsesi Lufta e Mashkullores. Grameno është edhe këtu real në përshkrimin e një lufte heroike, që zhvilluan komitat shqiptarë më 5 mars 1908. Atmosfera që krijon Gramenoja në këtë pjesë të “Kryengritjes shqiptare” është një atmosferë lufte të ashpër me armikun, i cili i gjen dhe i sulmon komitat kur ata ishin të papërgatitur.

Por vlerën më të madhe letrare në pjesën e parë të “Kryengritjes shqiptare” e përbëjnë portretet që Mihal Gramenoja i ka realizuar mjaft mirë. Ato i ka shkruar me dashuri e ngrohtësi të veçantë. Madje jo vetëm në këtë vepër, por edhe në gazetat që i botoi, sa në “Koha” për shembull, ai na ka lënë portrete të qëlluara të patriotëve. Dhe me të drejtë Piro Tako pohon: “Mihal Gramenua, me sa duket, qe i pari që kultivoi në gazetarinë shqiptare edhe portretin” (24) . Kontributi i tij në këtë lloj letrar është i dukshëm.

Mihal Gramenoja përshkruan figurat e luftëtarëve të njohur të lirisë, d vesh ato me petkun letrar, jep portretin moral e fizik të tyre. Prandaj këto portrete kanë vlerë historike dhe letrare dhe janë shkruar me një gjuhë të zgjedhur e me emocione. Portreti më i plotë është ali i Çerçiz Topullit. Ai paraqitet kapidan i vërtetë, i urtë, i mençur, strateg i rrallë. Po me të janë edhe trimat e tjerë që e dëgjojnë dhe e respektojnë. Mirëpo, jepen me aftësi edhe portretet e luftëtarëve të tjerë. Zeman Mashkullori është nëna e çetës, i papërtuar, është i gatshëm të ndihmojë secilin, i bante trastat dhe shokët në shpinë për të ka-përcyer ndonjë udhë. I urtë, i qeshur, i dashur, trim pa shembull, zemërgjerë, “ishte edhe babo”, Haredin Tremishti, një i ri 16-18 vjeç. Grigor Cilka ishte zemra e shpirti i lëvizjes kombëtare, guximtar i madh, i ditur, patriot, i kishte bërë shumë shërbime lëvizjes. Në mënyrë të ngjashme shprehet Gramenoja edhe për Abdyl Mersinin, Abaz Nivicën, Sevasti e Parashqevi Qiriasin dhe zonjëzën Franka, mësuese e shkollës së çupave, për Hoxhë Hasanë, “një nga të rallët atdhetarë, i cili fshehtazi u jep mësime fëmijës”, për Kosta Bullamaqin “mësonjës i shkollës romane, përpiqet me gjithë fuqi për gjuhën shqipe” dhe për patriotë të tjerë, protagonistë të mirënjohur të lëvizjes antiosmane.

Duke lexuar këtë prozë, del në pah edhe portreti i autorit të saj, ndonëse ky jepet me modesti. Por kuptohet se ai ishte prore afër komandantit të vet Çerçizit, qëndronte krah për krah me të në luftë, ishte njeriu politik i çetës, shkruesi e mësuesi i saj, i mësonte luftëtarët të luftonin e të shkruanin kur ata pushonin në kohë të lirë. Dhe, ku është Çerçiz Topulli aty është edhe Mihal Gramenoja. Me ngrohtësi janë paraqitur edhe portretet e nënave të luftëtarëve. Së pari, ato janë trimëresha e sypatrembura. I ndihmojnë të bijtë e shokët e tyre pa kursyer asgjë.

Vlerë të konsiderueshme historiko-letrare kanë edhe portretet e tjera të Mihal Gramenos, të botuara në gazetën “Koha” gjatë viteve 1916-1919. Edhe këto portrete paraqesin një tabllo të gjendjes së Shqipërisë së atyre viteve.

Gramenoja i kushton një vëmendje të veçantë përshkrimit të natyrës. Në bredhje e sipër me komitat atij i bëjnë përshtypje bukuritë e natyrës shqiptare: malet e larta e me shkëmbinj, lumenjtë e shpejtë, grykat e ngushta e pitoreske, bregoret e gjelbëruara, bagëtia me barinjtë, këngët e tyre të përcjella me fyej etj. Kështu ndalet e përshkruan bregdetin e

Himarës, bukurinë e Kozelit, udhën që nga Trimishti e deri në Pestë, Goçën e viset e tjera të Shqipërisë. Në të paraqiturit e natyrës shqiptare vihet re ndikimi i veprave të Naim Frashërit, veçmas i “Bagëti e bujqësisë”.

Më 1925 Mihal Gramenoja shkroi edhe pjesën e dytë të “Kryengritjes shqiptare”, atëherë kur ishte moshuar dhe kur kishte filluar të binte edhe nga shëndeti.

Ai thotë se në pjesën e dytë ka paraqitur burimet kryesore nga historia pas vitit 1908, por që “studjuesit e mëvonshëm, historishkronjësit do të mund të shkruajnë vepra të mbaruara”. Siç shihet, as që ka pasur pretendime të shkruajë një histori të përsosur. Kështu pjesa e dytë e “Kryengritjes shqiptare” është në të vërtetë një paraqitje kronologjike e ngjarjeve të viteve 1909-1925. Shkruan në të për gjendjen e shqiptarëve nën regjimin e xhonturqve, Kongresin e Manastirit, Kryengritjen e 1910-ës në Gegëri, formimin e Komitetit për çlirimin e Shqipërisë, Kryengritjen e 1911-ës, Luftën Ballkanike, shpalljen e pavarsisë më 1912, gjendjen e vështirë pas pavarësisë, largimin e princ Vidit, formimin e qeverisë së Durrësit, Kongresin e Lushnjës, Kryengritjen e Qershorit, dështimin e qeverisë së Fan Nolit dhe për kthimin e Ahmet Zogut në Shqipëri.

Duke i renditur këto ngjarje, Mihal Gramenoja paraqet edhe pikëpamjet e tij për to. Por janë këto pikëpamjet e një veterani të molisur, të cilin e ka lënë fuqia fizike e psikike. Disa prej këtyre nuk janë pikëpamje të drejta. Këndi i vështrimit të ngjarjeve s’është i qartë, madje është i mjegulluar. Këto ngjarje, që bënin bujë të madhe, shikohen nën prizmin e rendit feudoborgjez e të Ahmet Zogollit. Janë vitet e fundit të Mihail Gramenos kur ky përqafon regjimin e këtij satrapi. Prandaj faqet ku janë shtonar kujtimet e pjesës së dytë të “Kryengritjes shqiptare” jo vetëm që nuk kanë vlerë letrare, por është e paktë edhe vlera historike-dokumentuese.