Kryengritja Shqiptare

Më 1908 pas lirisë dhe proklamimit të konshtutës (1) të Turqisë, pasi u rrëzuam edhe neve nga malet e Shqipërisë, muarmë lamtumirë njëri nga tjatri, prej shoku shokut, edhe u përndamë nëpër shtëpitë. Unë, duke kujtuar që detyrat kundër atdheut nuk kanë kurrë të sosurë, u menjtuash që të shkruanj këtë libër, pas shënimeve që kisha mbajtur nga malet me shpresë që do të shërbenj atdheut edhe do t’i sjell dobi pritmjes shqiptare.

“Kryengritja shqiptare”, që ka emrin libri, është histori, e cila tregon qysh u organizua i pari Komitët kombëtar kryengritës, për lirinë e Shqipërisë, veprat e Komitit, pësimet, vuajtjet, ndjekjet edhe luftërat që bënë komitat shqiptarë me ushtrinë turke, gjer sa u dha liria më 1908.

Kur kombi ynë fatzi ndodheshe në robëri, ishte edhe i dënuar që të çkombësohet, pa e ndjerë këtë gjëmë kaqë të madhe, të turpçme edhe të rrezikçme, aspak fatzinjtë shqiptarë. Nuk ishte shkaku i ndryshimit fetar, midis shqiptarëvet, as përdorimi i forcës, as i shkollave të nalta që u jepnin, as dhelpëritë, as shtrëngimi i math që përdornin armiqtë, po ishte përdorimi i shkollës!

Me anën të shkollavet përpiqeshin që t’i përçajnë, t’i armiqësojnë, midis tyre, edhe në këtë mënyrë t’i çkombësojnë. Jo që t’u humbisnin gjuhën e tyre, të nënës, jo, e dinin fort mirë që gjuha amëtare nuk humbet lehtë, edhe aqë më tepër ne kombi shqiptar, po ishte tjetër mënyrë. Në ato shkolla do të mësoheshin, pa dyshim, në gjuhën e tyre edhe do t’i mësonin midis të tjerave historinë të kombeve të tyre.

Cili është ay prej shqiptarëvet, që ka gjurmuar shkollat edhe nuk është çkombësuar vetëm e vetëm nga historia të mësonte, të armiqvet të Shqipërisë? Që në krye, domethanë të foshnjërisë, të kllisnin duke mësuar nga nonjë emër trimi, të cilit i vinin edhe fytyrën heroike, të veshur me lloj — lloj petka edhe të armatosurë që në krye gjer në këmbë! Çunat e vegjël si edhe vajzat çuditeshin me gënj eshtrat edhe perrallat trimnore, që u tregonin mësonjësit e mësonjëset, edhe u mbeteshe për të të rrenjosurë në zemrë. Dale gadale, pas të rriturit të fëmijës, u shtonin këto mësime gjer i kllisnin nëpër historitë plot me të rrema edhe ma vonë të vërteta gjer arrinin çunat ta kishin për turp të quheshin shqiptarë? Edhe jo kaqë vetëm; po rriteshin me ndjenjat që një ditë të bëheshin edhe ata therorë, si trimat e historisë, për atdheun, po, për fat të zi, për një atdhe të huajme armike! Sa djem prej kombit shqiptar nuk janë bërë therorë duke nderuar e xbukuruar faqet e historisë turke, greke, serbe, italiane edhe kombeve të tjerë? Edhe sa e sa nuk janë vrarë midis tyre, vëlla me vëlla, për kombet e huaj, nga shkaku se kishin humbur ndjenjat kombëtare edhe pandeheshin si ca armiq të panginjur? Shumë e shumë shkuan kot me anën të shkollavet, po veçanërisht me anën e historisë, të cilën e thëthinjin të rinjtë shqiptarë!

Në të këtillë gjendje kisha arrirë edhe unë kur si nga Zoti më dërgojnë të të pavdekurit patriot Vasil Dhimitri Rusit, nga Romania, të shkruarë shqip me shkronja të ndryshme. Zura gadale të lëçit edhe shkronja që sikur më hiqte një magnet që fe lëçit fare e të ndjenj një ëmbëlsirë të madhe duke këputur ç’do që shkruante. Me gëzim të math, mora librin t’ua tregonj bashkënxënësvet të cilët mbetë të habitur kur panë që paska libra edhe në gjuhën shqipe.

Gëzimin tonë deshnim t’ja çfaqnim edhe drejtorit e mësonjësit tonë Dhjamantit, grek, i cili na qortojti ashpërsisht duke thënë që është mëkat edhe kurë mos zëmë të këtilla libra me dorë. Lumturisht, përveç meje, zuri rrnjë ndjenja kombëtare edhe në shumë bashkënxënës, nga të cilët sjell nër mënt Nuçi Buzon, Kristo Floqin, Foqion Dr. Turtullin, Thoma Avramin, Spiro Duçin etj., kështu që pastaj e kishim për turp që të mos quheshim shqiptarë! Në 1885 shkova në Romani edhe atje gjeta fushën të hapur për të zhvilluar e punuar 40 vjet, gjer sot, për të shënjtin qëllim të atdheut tim të shtrenjtë.

Këto më shtytnë që të shkruanj e botonj librin “Kryengritja shqiptare”, historinë të vërtetë të lëvizjes për lirinë e Shqipërisë, që të mësonjë të rinjtë ndjekjet vuajtjet, burgimet e të gjithë të këqiat që kanë hequr vëllezërit edhe atërit e tyre, për të arrirë në therorira të mëdha ditën e sotme, ditën e shenjtë, qëtë valonjë flamuri dykrenor mbi Republikën shqiptare!

Siç thamë, në krye, dorëshkrimin e pata shkrojtur më 1908 edhe prisnja kohë që ta shtyp, përjashta, kur përsëri turqit zunë ndjekjet kundra kombit shqiptar. Ju pregatitmë prapë kryengritjes po, nga shkaku i bashkënevet (2) të përditëshme që më bënin, dorëshkrimin ja dhashë një kushërire, Vikës P. Llogorit, që ta fshehë në shtëpi të saj. Mjerisht pas kryengritjeve ngjajti Lufta ballkanike edhe pastaj shkelja e Shqipërisë edhe kësisoj u përçamë duke marrë muaxhirllëkun. Unë bashkë me gjithë fëmijën u hothmë në Amerikë edhe kushërira në Bullgari.

Që nga Amerika i shkrojta kushërirës në Bullgari, po nuk u sillte nër mënt për librin, kështu që pandenja të humbur këtë thesar, për historinë kombëtare, kur vjet për fat ardhë Vika nga Bullgaria edhe duke kërkuar midis plaçkavet gjeti dorëshkrimin. Sa gëzim që ndjeva është e pamundur që ta tregonj. Desha me vrap që ta botonj po një sëmundje më hodhi në shtrat, ndeja 9 muaj pa parë diellin me sy. Me gjithë sëmundjen, mendjen e kisha tek libri edhe me ndihmën të atdhetarit vyer Dr Satih Zavalani që vuri gjithë shkencërinë për shërimin tim kombëtarisht dmth., pa paguar, shkrojta gadale edhe vëllimin e 2-të me qenë e përzjerë në kryengritjet, që pasuan edhe unë mora anë në të gjitha.

Nuk dyshonj që mësonjësit, nxënësit edhe përgjithërisht gjithë shqiptarët do ta pëlqejnë këtë histori kombëtare “Kryengritja shqiptare”, pa vërejtur gabimet orthografike, të metat edhe fajet për të cilat u kërkonj falje me qënë që kaqë është fuqia ime.

Vetëm u lutem gjithë shqiptarëvet, duke nisur që nga Kryetari i shtetit e gjer ne i fundit, që të mos u mungonjë kurrë kjo libër nga shtëpia duke ua lënë trashëgim fëmijës tyre edhe të mësonjë rrjedhjet të historisë kombëtare gjer u prokllamua Republika shqiptare...

Mbaruar më 17 Maj 1925, në Korçë. Bërësi.

Mihal Grameno

(1)	Kushtetutës.
(2)	bashkënevet — kontrollimevet.

Më lartë
webmaster@letersi.com