• Dy fjalë lexuesve
• Parathënie
• Kengëtore shqipe “PLAGT”
• Drama
• Novela
• Portrete
• E ngjarë në Korçë
• Abaz Nivica
• Myftar Axhem Gjirokastra
• Zeman Mashkullori
• Abdyl Mersini
• Veteranët kombëtarë
• Vasil Trebicka
• “Të pavdekshmit”
• “Të patundurit”
• “Pleqtë”
• “Punëtorët”
• “Antikat kombëtare”
• “Arbëreshat”
• Foleja kombëtare
• Vdekja e plakut të Shqipërisë Ismail Qemalit
• Artikuj, Pamflete, Fejtone

VEPRA

MIHAL GRAMENO

FOLEJA KOMBëTARE

Rroftë liria!... Rroftë njëjësia dhe vëllazëria!... edhe rroftë... e rroftë nuk merrnin pushim së buçituri në hapësirën e paanëshme.

Po, ishin zërat që dilnin nga thelbi i zemravet të zhuritura e të djegura të një kombi, i cili prej 500 vjet zvaroste hekurat e rënda të tiranisë dhe robërisë, dhe sot i jepej të pakën liria për të shfaqur kombësinë e tij, të cilën ia kishin ndaluar edhe këtë më të shenjtë gjë armiqtë.

Dhe ky komb ishte kombi fisnik, më i vjetër i botës, kombi ynë shqiptar.

Ishte në të dhënit e hyrrietit të Turqisë më 1908. Gjithë kombet që ndodheshin nën sundim të Turqisë u gëzuan për lirinë. Po gëzimin më të madh e ndjente kombi shqiptar se ky ishte më i robëruan nga kombet e tjera...

Ky ishte shkaku që festohej me më shumë gëzim në Shqipëri se gjetkë; dhe për këtë muarën anën më të rëndë shqiptarët për të sjellë lirinë në Turqi.

Dëfrimet, këngët dhe vizitat ishin të parreshtura në Shqipëri se të gjithë shpresonin që u sosën taksiratet... Mjerisht nuk ishte siç pandehnin shqiptarët se pas lirisë rrezikohej më shumë jeta e kombit tonë, se lypte punë shumë, se pa mbjellë nuk korr dot!

Gjithë kombet sido nën sundim, po kishin liri të plotë që të mbanin organizaciet e tyre kombëtare për të ndrituar e mësuar kombet e tyre në gjuhën e vet. Ne nuk kishim asgjë fare dhe duhej pra që të përpiqeshim me gjithë fuqi që t’u jepnim ballë dhe mos treteshin nga propaganda e huaj. Qëllimi im nuk është aspak që të lëvdoj qytetin tim të dashur ku kam lerë, por është e ditur ndër të gjithë shqiptarët se Korça ishte qendra e ndjenjave kombëtare dhe këtu ishte hedhur gjithë vështrimi i armiqve tanë shekullore.

Rrofshin pra kombëtarët e Korçës plakë, të cilët aspak nuk u dëshpëruan po përkundrazi ju vërvitën punës, duke punuar ditë e natë për të treguar gjalljen e kombit shqiptar dhe që nuk ka vdekje kurrë! Therorat e këtyre kombëtarëve nuk tregohen kurrë. Po nuk duhet mohuar edhe ndihma e korçarëve të mërgimit. Në një kohë të shkurtër u themelua Klubi, u çel shkolla e djemve, u themelua “Banda Liria”, u themelua shoqëria fetare “Lidhja Orthodhokse”, shoqëria (sportive) “Vëllazëria”, shtypshkronja, filluan të botoheshin gazetat “Korça”, “Lidhja orthodhokse”, “Koha”, “Kalendari Korça”, e përkohshmja “Zgjimi” dhe shumë libra. U fillua shoqëria e grave “Ylli i Mëngjezit” dhe shumë të tjera vegla kombëtare.

Entuziazmi pra mbretëronte nga përparimet e përditshme, po bashkë me këto shtohej dhe nakari i madh i armiqve, të cilët u hante mushkëritë e zemrës dhe kërkonin me çfarëdo mënyre të shuanin lëvizjen e shqiptarëve, që kështu të mundnin të mbushnin qëllimet e tyre për të cilat ishin përpjekur prej qindra vjetësh dhe kishin harxhuar shumë të holla që ta shuanin kombin shqiptar nga faqe e dheut! Shëmbllin e Korçës e gjurmuan gjithë shqiptarët e kështu, në një kohë të shkurtër, ndjenjat kombëtare përparuan kaq shumë sa zunë të përhapeshin e të rrënjoseshin ndjenjat për një lëvizje më të madhe, duke patur për qëllim dhe program shkëputjen e robërisë dhe njohjen e vetëqeverimit dhe të lirisë së plotë për Shqipërinë. Po nuk duhet mohuar dhe harruar kurrë shërbimet e mëdha që i ka sjellë çështjes një “fole kombëtare”, e cila ishte një qendër edhe një fortesë ku mblidheshin dhe përhapeshin ndjenjat kombëtare. Kjo “fole” ishte “Shkolla e vajzave” në Korçë, themeluar prej të pavdekshmit dërgimtar kombëtar Gjerasim D. Qirias... Cili vallë nga korçarët, si dhe nga vizitonjësit e qarqeve dhe të jashtmit nuk sjell ndër mend ëmbëlsirat kombëtare të asaj shkollë? Cili nuk psherëtit edhe sot në kujtim të atyre mbledhjeve që mbaheshin në “folenë kombëtare” ku shtohej bashkimi, vëllazëria dashuria dhe që ku përhapeshin ndjenjat kombëtare? Në “folenë kombëtare” drejtuar prej motrave patriote Sevasti e Parashqevi (1) dhe patriotit të palodhur Grigor Cilka, do të mbaheshin konferenca të premteve mbrëma, në të cilat merrnin anë zonja, burra dhe djema duke dëgjuar konferencierët, të cilët me oratoritë e tyre përhapnin arësimin atdhetarizmin, qytetërimin dhe forconin bashkimin, vëllazërinë dhe shtonin zellin për punë.

E premtja pritej me padurim nga gjindja dhe enkas vinin nga qarqet për të marrë pjesë edhe në mbledhjet të “folesë kombëtare” ku secili shijonte ato më të bukurat e më të ëmblat kujtime kombëtare e kësisoj ariti e premtja si ditë panairi në Korçë, duke patur për qendër “folenë kombëtare”. Pas konferencave ishin këngët kombëtare, me të cilat entuziazeshin të gjithë se buçiste gjithë qyteti, kur përndaheshin djelmoshat e rinj duke kënduar.

Me të këtilla vepra ndjenjat përhapeshin e forcoheshin në lëvizjen kombëtare, e cila përditë përparonte me çape të mëdha për hir të atdheut e për vdekje të armikut. Në një kohë të shkurtër kaq shpirt pllakosnin për të dëgjuar konferencat sa nuk kishte vend dhe për këtë qëllim u shtrënguan që ta madhojnë “folenë kombëtare”.

Mjerisht nga nakari zuri qeveria turke ndjekjet kundër kombëtarëve dhe në tjetër anë plasja e Luftës ballkanike shtrënguan mbylljen e “folesë kombëtare”, të cilën e mbajtën si kandile për të përhapur dritë në të ngratën Shqipëri patriotet e mëdha dhe trime zz Sevasti e Parashqevi Qirias! Për lumtëri të atdheut, prapë jeton kjo “fole kombëtare” në Korçë, nga e cila dolën mësonjëset që sot po përhapin arësimin në shumë vende të Shqipërisë...

“Ylli i Mëngjezit”, 1918, Vol. 3, nr. 4