• Dy fjalë lexuesve
• Parathënie
• Kengëtore shqipe “PLAGT”
• Drama
• Novela
• Oxhaku
• E Puthura
• Krye I
• Krye II
• Krye III
• Krye IV
• Krye V
• Varri i Pagëzimit
• Kryngritja shqiptare
• Portrete
• Artikuj, Pamflete, Fejtone

VEPRA

MIHAL GRAMENO

E PUTHURA

Krye I

Këtë roman ia kushton mikut e vjershëtorit Hil Mosit

M. G.

Më 1815, të djelë pas drekë, në një ditë fort të bukur maji, kur gjithë natyra nënqeshte, gjithë njerëzia e qytetit të Korçës si burrat, gratë, fëmija e plakat kishin lënë shtëpitë edhe ishin mbledhurë në udhën Mano, për të parë dasmën që bëheshe në shtëpi të Risto Vanezit, i cili martonte vashën e tij Margën me Kolon e Zaros.

Padurimi midis popullit ishte shumë i math që të vështronin nusen kur ta merrnin krushqit prej shtëpisë, meqënëqë jo se nuk kishin parë dasmë edhe nuse, por shkaku ish se Marga ishte prej vërse e shkuarë. U thoshin të shkuara asi kohe atyre vashave që kapërxenin të 16 vitet; e Marga sot kishte mbushurë plot njëzet e një mot.

Andaj të vinje veshte do të dëgjonje njëmijë ndryshime fjalësh (1) të liga, që kuvendonin gratë për Margën. Ca prej tyre theshnin që është e sëmurë, ca që e ze ajo punë, të tjerat që është e pakëtë në mendje, edhe të tjeratë shumë të këtilla. Megjithëqë prej këtyre fjalëve asnjë nuk ishte e vërtetë, kishin shumë të drejtë të kuvëndonin gjithë këto, meqenëqë prindët e Margës nëmëroheshin ata më të pasurit e qytetit, edhe Marga ish ajo më e bukura e gjithë vashave, kur nëmëronte 16 vjet.

Kush mund ta vështronte asi kohe Margën me sy edhe të mos habiteshe e të nemiteshe përpara një konizmë (2) kaqë të bukurë!

Vetëm një pendë si e Rafaelit mund të zugrafiste (3) një fytyrë të këtillë!

Sytë e vetullat sterrë të zeza, një gojë e vogëlë rrethurë me buzët e kuqe si trëndafili, të cilat kur nënqeshnin bënin vënt të duken dhëmbët e vegjël e të fildishtë, një hundë e tretur, faqet si burbuqe trën dafili me një lajthiçkë në faqe të djathtë, leshrat e ze za të varura gjer në thembrat e këmbëve, këmbët e duart të vogëla, mbuluar me lëkurën e hollë sd kadifeja edhe një trup derdhur si selvia.

Po përveç bukurisë, Zoti i kishte dhuruar gjithë të mirat Margës, një karakter të urtë, mënyrë të çkëlqyer; të rritur të mirë, e gjithë ç’duhet për një vashë, që ta bënjë burrin fatbardhës. Andaj gjithë djemtë e pasur të qytetit, si edhe të jashtmit, ëndërritnin edhe shpresonin si cili e cili të ketë fat, që të bëheshe burrë i Margës e të jetë ay më i lumturi në botë.

Kur mbushi Marga 15 vjet, nuk kishte mbeturë prind që të mos vejë ta kërkonjë për nuse të djalit të tij; po sa herë që vinin, të gjithë atë përgjigje merrnin prej prindërve të saj: “Nuk e martojmë tani!” Edhe Marga që të mërgonjë sytë e fjalët e botës, zuri të mos vejë gjëkundi, të mos dalë ne porta, të mos kuvëndonjë me shoqetë, as me fqinjetë, po mbyllurë në shtëpi rrinte e brengosur, duke menduar në dhomë të saj.

Për këtë shkak ishte mbledhur gjithë ay popull edhe prisnin pa durim fa vështronin në ishte gjithë ajo Marge, që njihnin aty pesë a gjashtë vjet përpara, apo ishte ndryshuar edhe, për këtë shkak, f jalonin gjithë këto për Margën.

Po shkakun e vërtetë, që nuk deshte të martoheshe Marga, kur ishte prej 16 vjetësh, nuk e dinte tjatër njeri, përveç Margës edhe një tjatër njeriu, i cili atë çast ngjiteshe që tatëpjetë.

Ay prej fytyre nuk njiheshe në ishte djalë, apo burrë, meqënëqë dukeshe një sqelet i thatë, sytë të kallur brenda në krye, mustaqen të mesme ngjyrë gështenjë, mjekrën të parrojtur edhe i verdhë si dyllë, Me gjithë këto ta vërenje mirë do ta njihnje që ajo fytyrë një ditë kish qënë fort e bukur. Rrobat e tija ishin të huaja, të ngushta e të zeza, prej të frongut. Në dorë mbante një shkop mi të cilin do te vareshe më dhjetë pash që të kolliteshe.

Një koile e thatë dhe e thellë tregonte sëmundjen e ligë, prej së cilës nuk kishte kurrë shpëtim!

Pas të pyeturit që bëri kur u afrua pranë popullit dëfteheshe të jetë i huaj prej këti qyteti. Po, me të mësuar shkakun që ishin mbledhur njerëzia, si edhe fjalët e liga që kuvëndonin për Margën sytë i lëshuan lot si lumë e duke psherëtitur tha: “E gjora Marge!”

Si u kollit pakëzë e duke shkuar përmes popullit, hyri në nje shtëpi të vogël e të vobekë, e cila ishte ngjitur me të Risto Vanezit.

Njerëzia, duke mos e njotur këtë njeri nuk i dhanë nonjë verë (4) , po vështronin se cili e cili të çpifte më shumë fjalë për Margën kur pas pak kohë dëgjohen të zbrazura pushkësh edhe zërat e këngëve.

Atëhere të gjithë bërtasin: “Vijnë kryshqit!” “Vjen dhëndëri!” edhe pllakosnin njëri mbi tjetrin, që si e si të afrohen më pranë të vështrojnë Margën kur ta shkojnë.

Me të vërtetë, krushqit ishin ata që këndonin edhe xbiazin pushkë; edhe pas zakonit, si hynë brënda në shtëpi të nuses, ku njerëzia e saj i gostitnë me verë e me raki, kënduan këngët e dasmës, pastaj muarë nusen edhe, si e hipnë mbi kalë, shkuan dyke kënduar në shtëpi të dhëndërit.

Marga veshur me rrobat e reja të nusërisë dukeshe dhe sot ajo më e bukura prej gjithë shoqeve. Me këmishën e gjatë, qëndisur me ibrishin plot lule, mezë rrethuar me një brez të mëndafshtë me dy pafta të arta përpara, një tufë të kuqe e fort të bukur prej leshi, fundin të gjatë e të këputur pas trupit gjithë klinda e qëndisurë me gajtanë e otrara të arta, përmbi krye kishte vënë kësulën rrethuar me florinj, me të cilën dëftente begatinë e prindërve si edhe të dhëndërit, se edhe Koloja ishte prej prindësh të begaçmë; e vetëm shpresa që do të bëhet një ditë burri i Margës nuk ishte martuar gjer atëhere. Andaj sot çkëlqente prej gazit, se e nëmëronte veten më të lumtur prej shokëve.

Në pamje Koloja ishte fort i bukur, mustaqet e leshërat të zeza, një trup të hollë e të derdhur, veshur një fustanellë të bardhë me pak kinda, flokët të bardhë, në këmbë dizllëkë të zeza edhe lidhur me dizga të mëndafshta.

Marga dukeshe fort e kënaqur edhe fatbardhëse për këtë martese, se buzët i nënqeshnë, kur e nxuarnë prej shtëpisë së saj edhe kur hithte sytë fshehtëzaj pëmbi gjithë atë popull. Po ay që ta vërente mirë për së afëri do të kuptonte që nuk ishte kaq e lumtur sikundër që kërkonte të dëfteheshe vetë edhe do ta njihnje prej syve të kuq, që ajo kishte qarë! Kishte qarë e gjora Marge se një brengë e madhe fshiheshe në zemër të saj!

Vërtet ishte lule edhe sot, po një lule brënda e fishkur, edhe dy zhubra pranë syve dëftenin më mirë që kishte vuar shumë në këtë botë!

Si muarë krushqit nusen edhe vanë në shtëpi të dhëndërit, ranë pas dëfrimit si në dasmë edhe po prisnin të pregatitet oda e madhe për të vënë kurorë Koloja me Margën. Nusen, pas zakonit, si u puthi duartë gjithë njerëzisë, e hoqnë në një odë veçan edhe e lanë vetëm që të çlodhet pakëz.

Të gjitha ishin pregatitur për kurorë, kur zuri të ngryset. Në mes të odës ish një tryezë përmbi të cilën digjnin dy qirinj të dylltë edhe ishin kurorët të arta edhe një apladhë (5) me sheqerka edhe neblebi. Prindët edhe soji i nuses kishin ardhur për të puthur kurorën, priftëria kishin veshur rrobet e shënjëtëruara edhe po prisnin gjithë të sjellën nusen që të zënë të lëçiturit e kurorës; kur gratë, që kishin vajtur të marrën nusen, me të arrirë në odë, nxjerrin një bërtim të thellë edhe mbetnë të nemitura.

Dasmorët gjithë u tmerruan edhe vrapuan atje, që të mësojnë cili ishte shkaku që bërtitnë gratë, po edhe ata me të arrirë mbetnë të shastisurë përpara një ngjarjeje fortë të tmerruarë.

Nuseja gjendeshe e vdekur edhe e shtrirë në mes të odës!

Me një anë blegërimet edhe vaji, më tjetër anë fërkimet dhe ilaçet e kota, se nuk muntnë ta sjellën në jetë. Pranë së vdekurës gjetnë një kupë me një lotkë ujë të kuq që kishte mbetur, edhe s’andejmi kuptuan vdekjen e Margës, po shkaknë njeri nuk e dinte!

Andaj duhet të hedhim sytë aty shtatë vjet përpara kësaj ngjarjeje, që të mësojmë shkakun për të cilin nuk deshte të martohet Marga, sikundër edhe për të cilin me dorën e saj i vuri fund kësaj jete!