• Dy fjalë lexuesve
• Parathënie
• Shkrimtari kryengritës
• Drama e gjuhës dhe e popullit
• Portreti i shqiptarit të Rilindjes
• Demokrati largpamës
• Kengëtore shqipe “PLAGT”
• Drama
• Novela
• Portrete
• Artikuj, Pamflete, Fejtone

VEPRA

MIHAL GRAMENO

DRAMA E GJUHëS DHE E POPULLIT

Vepra e Mihal Gramenos “Mallkimi i gjuhës shqipe” do të mund të quhej më parë dramë ose tragjikomedi se sa komedi, siç është quajtur deri tani. Autori e quan vetë “pjesë kombiare në vjershë”. Në këtë dramë mbizotëron motivi i luftës për të futur gjuhën shqipe në shkolla e për ta flakur atë greke. Shkollat ishin hapur në çdo gjuhë tjetër, vetëm jo në gjuhën shqipe. Në këtë mënyrë kjo gjuhë, si dhe vetë populli që e fliste, nuk ishin vënë në pozita të barabarta me gjuhët e popujt e tjerë ballkanike.

Priftërinjtë grekë orvateshin që gjuha shqipe mos të flitej as në jetën e përditshme, as dhe brenda familjeve. Synimi i tyre ishte i qartë: të shkombëtarizohej populli shqiptar. Fëmijët porositeshin që të mos mësonin gjuhën amtare, po atë greke. Për këtë i këshillonin edhe nënat e reja shqiptare. Thoshin se kjo gjuhë nuk është e perëndisë, nuk bën të përdorej, është dhe mëkat të flitej në këtë gjuhë.

Për t’iu kundërvënë kësaj propagandë, Gramenoja shkroi “Mallkimin e gjuhës shqipe”. “Mallikimi i gjuhës shqipe” ka një thurje serioze të veprimit me një përfundim të kënaqshëm: korçarët patriotë, të mbledhur në shtëpinë e Llambit Zovazit, merren vesh që të përdorin gjuhën shqipe nëpër shkolla dhe vijnë në Mitropoli për t’u hakmarrë pasi priftërinjtë grekë e kishin rrahur priftin shqiptar, Visarin.

Tema kryesore e kësaj vepre të Gramenos është orvatjet e patriotëve korçarë për të mësuar në shkollë gjuhën shqipe në vend të gjuhës së huaj, asaj greke. Dhe në përgjithësi janë orvatjet e patriotëve për arsimin shqip, i cili ishte lënë me qëllim pas dore nga osmanllinjtë. Ky problem që ngriti Gremenoja ishte shumë aktual për kohën e tij. Në luftën për çlirim, arsimi në gjuhën shqipe i masave të gjera kishte rëndësi të madhe, ndihmonte shumë për zgjimin e ngritjen e vetëdijes kombëtare.

Gramenoja e trajtoi këtë temë i vetëdijshëm se do t’i kontribuojë luftës së përgjithshme për çlirim. Dhe, vërtet, preku një plagë të rëndë dhe i gjeti ilaçin: luftë e armatosur për të fituar të drejtën për t’u arsimuar në gjuhën amtare. Kësisoji e zgjidh këtë problem, e zgjidh si shkrimtar revolucionar. Vizioni për një të ardhme më të mirë tek ai sendërtohet vetëm nëpërmjet luftës së armatosur të shtresave të mesme e të varfra të popullit shqiptar.

Pos këtij, Mihal Gramenoja shtroi edhe probleme të tjera në “Mallkim i gjuhës shqipe”. Krahas me orvatjet për arsimin shqip, patriotët shqiptarë zhvilluan luftë të ashpër edhe kundër shovinizmit grek, që nëpërmjet kishës e mënyrave të tjera, përpiqeshin të shkombëtarizonin. popullin shqiptar. Lufta kundër shovinizmit grek paraqitet në dramën e personazheve të kësaj vepre si janë Llambi Zovazit, Kolos, Gjinit, Nerënxës, të grave e të patriotëve të tjerë korëarë, të cilët ishin të vetëdijshëm se nuk duhet të dëgjojnë më dokrrat e priftërinjve grekë. Në luftën kundër shovinizmit grek, korçarëve u erdhën në ndihmë edhe të mërguarit, sidomos ata që ishin në Bukuresht, që dërgonin ndihma për të organizuar shkolla në gjuhën shqipe, por edhe libra që botoheshin atje.

Në “Mallkimi i gjuhës shqipe” shtrohet edhe problemi i kahershëm i krijimit të një kishe autoqefale shqiptare. Nerënxa, Ngjeloja dhe gratë e tjera kërkojnë që xhakonjtë e priftërinj të të jenë shqiptarë dhe të predikojnë fenë në gjuhën shqipe. Priftërinjtë grekë zemrohen dhe mallëkojnë shqiptarët, i çkishërojnë ata, bëjnë shantazhe dhe marrin masa të ndryshme kundër tyre. Madje lidhen edhe me zaptuesit turq vetëm e vetëm që t’i shuajnë idetë e mendimet e tilla.

Në pamjen e dytë të kësaj dramë Mihal Gramenoja paraqet zakonet shqiptare, sidomos ato që kanë të bëjnë me sjelljet e femrave në shtëpi, me respektimin e të rejave ndaj të vjetrave, ndaj vjehrrës e vjehrrit, me punën që kanë bërë ato pa ditur t’ua kthejnë fjalën të vjetërve, e të tjera.

“Mallkimi i gjuhës shqipe” është dramë shoqërore. Personazhet e kësaj dramë Gramenoja i ka marrë nga shtresat e mesme tregtare, po ka edhe nga shtresat e varfra shqiptare, si Katoja, shërbëtore e Llambit dhe Thana, shërbëtor i Dhespotit. Edhe personazhet nga shtresat e varfëra luftojnë për të mirën e gjuhës shqipe, luftojnë që të vegjlit korçarë dhe të tjerët të mësojnë në gjuhën amtare.

Mihal Gramenoja e kishte të qartë se parësia nuk luftonte për interesat e popullit. Përkundrazi, ajo bashkëpunonte me sundimtarët e huaj dhe me kishën e shovenistët grekë, me qëllim që t’i realizojë synimet e veta: të ruajë mirëqenien ekonomike. Për ta trajtuar këtë temë Gramenoja përdor teknikën bardhzi, prosede i njohur në letërsi. Të gjitha personazhet mund të ndahen në dysh: pozitivë dhe negative. Të parët si Llambi, Xuloja qiraxhi, Stamoja i ardhur nga Bukureshti, gratë dhe njerëzit e tjerë janë të pajisur me virtyte të larta. Ndërkaq, të dytët si prifti Sison, Dhespoti dhe grekomanët me plot të këqia. Pinë, prishin kreshmat, ndonëse popullin e këshillojnë t’i mbajë ato, e marrin mishin për groshë, mashtrojnë gratë e popullin dhe urrejnë për vdekje gjuhën e popullin shqiptar. Kështu për qëllimet e tyre përdorin fenë. Atë që do gjuhën dhe librat shqip, i mallëkojnë sy më sy, i kërcnohen popullit, duke thirrur në ndihmë e duke bashkëpunuar edhe me Perandorinë Otomane.

Megjithatë personazhet e “Mallkimit të gjuhës shqipe” nuk janë individualizuar sa duhet. U mungon bota e brendshme e tyre, e cila do të mund të dilte në shesh nëpërmjet situatave dramatike. E këso situatash ka pak në këtë dramë. Një situatë e vërtetë dramatike është në pamjen e parë kur vjen prifti Sison në shtëpinë e Llambit dhe kur ai parashtron qëllimin e ardhjes së tij:

Mihal Gramenoja ia kushtoi dramën “Vdekja e Piros” (16) . Naim Frashërit poetit kombëtar të cilin e çmon lart. Duke trajtuar një ngjarje të kohës ilire, pra të vitit 272 para epokës sonë (17) , Mihal Gramenoja ndjek në këtë tragjedi rrugën e poetit kombëtar dhe të rilindësve të tjerë: zgjedh një figurë historike dhe frymëzohet nga ajo, me qëllim që të gjallërojë krenarinë e vetëdijen kombëtare. Dhe, pos disa të dhënave historike, që mund të vihen në lidhje me vitin 272 para epokës sonë, protagonisti kryesor as dhe personazhet e tjera nuk kanë të bëjnë fare me ambientin kur zhvillohet ngjarja. Përkundrazi, idetë, mendimet, ndjenjat dhe veprimet e të gjithë këtyre janë si ato të rilindësve. Pos këtyre fakteve, asgjë tjetër nuk ka të bëjë me historinë. Imagjinata e Gramenos shtjellon një fabulë, në qendër të së cilës është mbreti Pirro, duke synuar t’u rikujtojë shqiptarëve të kaluarën e lavdishme, kohën kur ata treguan trimëri të madhe në përleshjet me armiqtë. Pra, subjekti historik i kësaj tragjedie është: kthimi i Pirros fitimtar nga Italia dhe vrasja e tij në pabesi nga një greke. Pra tema e “Vdekjes së Piros” është drejtimi i shtetit të nesërm shqiptar. Mihal Gramenoja paraqet kësodore vizionin e tij për organizimin e një shteti shqiptar kur të çlirohet nga Turqia. Ai ishte optimist se kjo ditë ishte e afërt, prandaj preokupime i tij ishte se në ç’mënyrë duhet organizuar shtetin. Parashikimet e Gramenos janë për një mbret, si Pirroja, i cili del i lidhur ngusht me popullin, që është në gjendje kurdoherë të flijojë veten për interesat e përgjithshme të popullit. Një mendim i këtillë i paraqitur në tragjedinë “Vdekja e Piros” është shumë e avansuar për kohën e Mihal Gramenos dhe për kohën të cilën e paraqet ai. Vizioni i këtillë ku shteti do të udhëhiqej nga një mbret i lidhur ngusht me popullin, është si rezultat i botëkuptimeve përparimtare të Mihal Gramenos dhe i njohjes së realitetit të atëhershëm nga ky rilindës.

Pirroja është protagonisti i dorës së parë. I tërë konflikti thuret rreth tij. Mihal Gramenoja ia mëvesh të gjitha të mirat: Pirroja është patriot, trim që interesat e mëmëdheut i vë mbi interesat e veta e të familjes, është njeri popullor, i lidhur ngusht me Pleqësdnë e kombit. Pirroja mendon e jeton vetëm për mbrojtjen e popullit të vet. Nuk u trembet armiqve: as romakëve as dhe grekëve.

Një trimëreshë e urtë është edhe mbretëresha. është grua besnike, mbretëreshë popullore. Do të shkojë në luftë, por dëgjon këshillat e Pleqësisë dhe heq dorë nga një mendim i tillë. Nga kjo del se forma e shtetit të cilën e parasheh Gramenoja, është mjaft demokratike. Mbretëresha është e thjeshtë dhe për çdo gjë të rëndësishme për shtetin konsultohet e vendos bashkë me Pleqësinë, konsultohet me Pleqësinë për “dhënkat dhe nevojat e kombit”. Mbretëresha e Mihal Gramenos është një shqiptare e thjeshtë, po revolucionare. Autori i jep kësaj një mision shoqëror. Pra, Gramenoja femrës shqiptare i cakton një rol të ri e të rëndësishëm, të cilin nuk ia ka dhënë askush më parë në veprat e letërsisë së Rilindjes. Gruaja e Pirros është një femër që ka dalë nga gjiri i popullit. I përqafon me urtësi këshillat e Pleqesisë. Kur gratë duan ta vizitojnë, ajo thotë se pallati i saj është kurdoherë i hapur për të gjithë. Tra-gjedia “Vdekja e Piros” përshkohet nga një ide e rëndësishme për kohën. Fjala është për unitetin e popullit, që ishte një problem i kohës, zgjidhja e të cilit ishte e ngutshme: bashkimi i shqiptarëve ishte i domosdoshëm, në mënyrë që të arrihej çlirimi kombëtar. Rreth Pirros e mbretëreshës bashkohen të gjitha shtresat e popullit dhe janë të gatshme t’i përgjigjen në çdo çast ftesës së mbretit për të luftuar armiqtë e tyre. Ai u përkujton shpesh bashkëvendësve se bashkimi bën fuqinë, me të fitohen edhe luftërat më të vështira. Pas një këso lufte, Pirroja thotë:

Dhe porosia e fundit e mbretëreshës:

Prandaj, “Vdekja e Piros” ka edhe karakter popullor si veprat e tjera të Mihal Gramenos. Një gjë e tillë vihet re në vetë qëllimin e kësaj vepre, te përmbajtja e saj që është e lidhur me aktualitetin, si dhe te personazhet që janë të lidhura me interesat e popullit, me synimet e tij për çlirim.

Tragjedia “Vdekja e Piros” ka të meta të dukshme. Edhe në këtë vepër Mihal Gramenoja nuk analizon botën e brendshme të personazheve, po vetëm grumbullon episode. Pastaj mungon aksioni i dramës, nuk ka figura të gjalla e gjuhë të individualizuar. “Vdekja e Piros” ka edhe elemente të misticizmit. Perënditë dhe plaka fatrrëfyese paralajmërojnë humbjet dhe fitoret e mbretit Pirro, respektivisht parandiejnë të keqen dhe të mirën që do t’i ndodhë atij.

Në vitet e para të shekullit XX, kur vargu ishte ende formë dominuese në letërsinë tonë, bëhen hapat e parë për zhvillimin e prozës së gjatë origjinale. I pari që provoi të shkruajë novelën origjinale këtë formë të prozës së gjatë tregimtarë, ishte Papa K. Negovani. Mu një vit para se të vritet nga shovinistët grekë për shkak të pjesëmarrjes aktive në lëvizjen për çlirimin kombëtar dhe për shkak të luftës së tij kundër helenizimit të shqiptarëve të Jugut, ai botoi, më 1904, novelën e gjatë për fëmijë “I vogëli Donat Argendi”. Menjëherë pas tij, Mihal Gramenoja botoi novelën: “Oxhaku” më 1904-1905 si nënfletë në gazetën “Drita” (Sofje) dhe, më vonë, më 1909, novelat “E puthura” dhe “Var’i pagëzimit”. Në këtë kohë kemi edhe vepra të tjera në prozë të autorëve shqiptarë. Papa K. Negovani, Mihal Gramenoja, Ndoc Nikaj dhe, pak më vonë, Foqion Postoli qenë lëvruesit e parë, më të vjetër dhe më të frytshëm të prozës së gjatë shqipe.

Mihal Gramenoja i quajti novelat e veta “romane dramatike”, që në të vërtetë, janë novela, si për nga brendia ashtu dhe për nga forma.

Novela “Oxhaku” (19) , e cila u botua më 1909 si libër më vete, trajton një temë të hershme, të shfrytëzuar sa e sa herë nga rilindësit tanë, duke filluar që nga “Këngët e Milosaos” të De Radës. Tema është pamundësia që të martohen dy të rinj për shkak se prindërit e tyre kanë prejardhje nga shtresa të ndryshme shoqërore. Kjo ishte ende aktuale për shoqërinë shqiptare, dhe Mihal Gramenoja na shpie në kohën e Ali Pashë Tepelenës. Ngjarjen e vendos në vitin 1821. Po kështu ai na shpie në familjen e Rushan be Frashërit, na kredh në grindjet, të cilat shkaktoheshin në këtë familje të dëgjuar. Përkundër dy të tjerave, kjo novelë ka një përfundim fatlum: Maloja, i biri i Rushan be Frashërit, dashurohet dhe martohet fshehurazi me Vahidenë, të bijën e një fshatari të varfër. Rushan beu nuk e lejon këtë martese se i turpërohej oxhaku. Bëhet shkaktar i tragjedisë së tyre në “shtëpinë e zezë”. Por në mbarim të novelës, ai “ringjallet shpirtërisht”, Vahideja e çmendur kthehet në gjendje normale, Maloja kthehet nga malet dhe ajo më e rëndësishmja Rexhepi, i nipi i Rushan beut, martohet dhe i lindin djalë e vajzë. Kështu plotësisohet dëshira e zjarrtë e beut: sigurohet trashëgimi i oxhakut të tij.

Gramenoja duke trajtuar këtë temë është i mendimit se prejardhja shoqërore e prindërve të tyre nuk duhet të jetë pengesë e pakapërcyeshme për bashkimin e dy të rinjve, të cilët janë në gjendje të flijojnë veten par njëri tjetrin. Por kësaj nuk i mbetet konsekuent deri në fund të novelës. Diferencimin e klasave shoqërore nuk e sheh drejt. Pikëpamjet e tij nuk janë të qarta për këto klasa. Në fillim të krijimtarisë së tij letrare ai ka iluzione për shtresat e larta të shoqërisë shqiptare, sidomos për klasën feudale. Por besimi i autorit në oxhakësinë është i përkohshëm. Dhe, më 1912, në vitin kur shpallet pavarësia, Mihal Gramenoja apelon: “Kemi besim te varfanjakët. Edhe kjo opingë është shtylla edhe shpresa e kombit shqiptar. Kombi kurrë nuk humbet shpresën” (20) .

Novela “Oxhaku” përshkohet nga ideja se miqësimi e bashkëpunimi midis klasës feudale e fshatarësisë së varfër nëpërmjet martesave mund të sjellë paqe e lumturi në Shqipëri. Këto klasa, që në thelb janë antagoniste, do të mund të pajtoheshin nëpërmjet martesave të të rinjve dhe të rejave. Po kjo ishte vetëm një iluzion i përkohshëm duke paraqitur klasën feudale si mbrojtëse të interesave të vegjëlisë.

Pjesa e parë është më e mira e kësaj novelë. Në të paraqet bindshëm shthurjen e një familje feudale shqiptare, që ishte një e vërtetë jetësore e kohës. Po kjo nuk mbisundon në tërë novelën. Në pjesën e dytë Mihal Gramenoja e zgjidh në mënyrë artificiale shthurjen e familjes feudale duke i ringjallur shpirtërisht personazhet, anëtarët e familjes së Rushan beut dhe duke i pajtuar ata midis tyre. Kthesat e tyre shpirtërore dhe përmirësimet e gabimeve të tyre nuk janë motivuar, nuk kuptohen si të natyrshme e bindëse në novelën “Oxhaku”.

Kryepersonazhi i novelës është Rushan beu, të cilin Gramenoja e portreton në mënyrë reale, sidomos në pjesën e parë të novelës; është i egër, përfaqësues tipik, i klasës që i përket, përfaqësues i parësisë, i dyerve të mëdha, që kanë shfrytëzuar të varfërit. është armik i tyre, antipatriot, që u shërben edhe osmanllinjve vetëm për të mbrojtur interesat e veta. Nuk ia do të mirën askujt, as dhe djemëve të vet. Dhe, kur e njoftojnë se i biri Maloja është dashuruar dhe do të marrë për grua një fshatare, Vahidenë, ai tërbohet.

Rushan beu në pjesën e dytë të novelës është kajmekam. Pas pesëmbëdhjetë vitesh, ai ndryshon qëndrimin, pikëpamjet dhe karakterin e tij. Mihal Gramenoja na paraqet në këtë pjesë një personazh që ka ndryshuar thuaj tërë psikologjinë e tij. Pas një sërë të këqiash: djemtë i vriten a i vdesin, për Malon nuk di fare se ç’u bë me të, gruaja i vdiq, Rushan beu pendohet për gjithçka që ka bërë dhe kështu u rreket punëve të mira. Madje ndryshon edhe emrin. Dëshiron të harrojë të kaluarën. Merr në mbikëqyrje edhe Flagëtaren e Manushaqen, që jetonin me arixhinjtë. E vetmja dëshirë e flaktë e tij ishte: të kishte një trashëgimtar të pasurisë së madhe të tij, të përtërinte oxhakun, t’i mbeteshin pas gjurmët e Rushan beut.

Tani sa i përket martesës së pjesëtarëve midis shtresave të varfra dhe atyre të larta, Rushan beu edhe këtu kishte ndryshuar botëkuptimin e tij. Kjo pengesë e dikurshme ishte fshirë nga koka e tij si me ndonjë shkop magjik, se tani ishte bërë i urtë, shpirtmirë, zemërgjerë.

Kryepersonazhi i Mihalit diskualifikohet edhe pse është në marrëdhënie të mira me okupatorin shekullor, me osmanllinjtë. Edhe kjo është një e vërtetë objektive, të cilën na e paraqet Gramenoja mbase padashtas. Feudalët shqiptarë, bejlerë dhe agallarë, bashkëpunonin ngushtë me zaptuesin, me qëllim që të shfrytëzonin sa më shumë fshatarësinë e varfër.

Malo beu ose Arsllan hajduti është personazh tjetër i rëndësishëm i novelës “Oxhaku”. Si dhe Rushan beu, ashtu dhe Malo beu janë personazhe, që në vete kanë elemente kontradiktore. Malo beu nuk bëhet i dëgjueshëm për klasën e tij, nuk respekton normat e kësaj klase. Nuk është i pamëshirshëm ndaj të varfërve. Përkundrazi, është i urtë, shpirtmirë, i drejtë. Madje-madje martohet me një vajzë nga vegjëlia, me vajzën e një fshatari të përbuzur nga bejlerët dhe agallarët, martohet me një harbute. Ky akt i tij është i drejtuar kundër ligjeve e normave të shoqërisë feudale. Por ky veprim nuk është arsyetuar nga Mihal Gramenoja. Veprimet kontradiktore të këtij personazhi si janë ai që për hir të dashurisë që kishte për Vahidenë heq dorë nga pasuria dhe dashuria e prindërve të tij, por nuk është guximtar që t’ua thotë troq prindërve atë që ndjen. Pastaj kur i ati i urdhëron që të shkojë në luftë kundër Greqisë, bindet menjëherë. Dhe më në fund kur mëson se Zembaku është i biri i tij, ai kthehet pa kurrfarë mëdyshje në gjirin e familjes feudale, në gjirin e të atit. I shuhet ideali për të qëndruar në male.

Malo beu kthehet nga lufta dhe nuk gjen të dashurit e vet. Merr vesh se gruaja me djalin i janë djegur në “Shtëpinë e zezë”. Revoltën e tij e shfaq vetëm duke dalë në mal, duke ndryshuar emrin, duke bërë punë të mira dhe herë-herë duke u ndihmuar të varfërve. Edhe kjo është sjellje kontradiktore e Malo beut, nëpërmjet së cilës Gramenoja e paraqet atë kompromisxhi dhe jorevolucionar, që do të ngrihej me guxim kundër normave prapanike të rendit feudal.

Personazhe negative të kësaj novelë janë edhe Suloja e Rushiti, shërbëtorë besnikë të Rushan beut. Këta janë shkaktarë që sollën mjerime. I futën zjarrin “shtëpisë së zezë” në Korçë dhe kështu mbytën Rustemin me të shoqen. E po kështu bënë që të çmendet edhe Vahideja. Janë njerëz të varur tërësisht nga beu i tyre, bëjnë çka u thotë ai, plotësojnë me përpikëri urdhërat e tij.

Shaqiri, i ati i Vahidesë, zë pak vend në novelën “Oxhaku”. Mihal Gramenoja na e paraqet atë një fshatar të urtë, shpianik, po inferior në krahasim me familjen e feudalit. Ai është i vetëdijshëm për pozitën e tij, prandaj është skeptik që në fillim për martesën e vajzës së tij me Malon, birin e një feudali të madh. Sikur parandien se martesa e tyre nuk do të jetë fatlume.

Personazhe pozitive të novelës janë Vahideja, fshatarët e varfër Demka e Çemilja dhe arixhinjtë. Janë përfaqësues të shtresave të varfëra shoqërore. Grameno i ka përshkruar me simpati, por nuk u ka dhënë vend të mjaftueshëm në novelën e tij. Vahideja nuk është portretuar sa duhet. Mihal Gramenoja nuk ka arritur të na japë as portretin fizik as dhe atë moral të kësaj fshatareje të bukur. Sikur Vahideja nuk ka shumë tipare të fshatares shqiptare. Nuk kapet me vështirësitë e jetës, përkundrazi u nënshtrohet atyre. Pos bukurisë, modestisë e besnikërisë, nuk ka virtyte të tjera shpirtërore.

Mihal Gramenoja bën një diferencim më të qartë të shtresave shoqërore në novelën “E puthura” (21) , në të cilën trajtohet, po kështu, një temë e njëjtë si në “Oxhaku” trajtohet kryekreje një temë shoqërore: pamundësia që të lidhin kurorë dy të rinj, familjet e të cilëve kanë prejardhje nga shtresa të ndryshme. Por, kjo pamundësi mbetet pamundësi deri në fund të kësaj novelë, pa kurrfarë tentimi që të evitohet ajo, siç ishte rasti në novelën “Oxhaku”. Prandaj edhe mbarimi në novelën “E puthura” është tragjik: Marga, e bija e pasanikut të Korçës, Risto Va-nezit, martohej me Kolon, të birin e pasanikut tjetër Zaro. Po Marga i pat dhënë fjalën për martese Mitit, djalë nga një familje e varfër. Dhe po atë ditë që martohej Marga qëllon e kthehet Miti nga kurbe-ti, ku kishte vajtur për t’u pasuruar me qëllim që të mund të martohej me këtë vajzë pasaniku. Sapo Marga mësoi për ardhjen e tij, ajo piu helm nga pikëllimi. Edhe Miti vdiq po nga pikëllimi Korçarët i varrosën që të dy në një varr.

Duke shikuar mënyrën e trajtimit të këtij problemi në novelë, mund të pohojmë se Mihal Gramenoja e ka zgjidhur mjaft mirë këtë, madje në mënyrë reale. Të vepronte ndryshe, do të gabonte, ashtu siç kishte bërë lëshim te “Oxhaku”, duke u orvatur t’i pajtojë klasat me anë të martesave. Tani qëndrimi i tij ndaj klasave antagoniste është më i qartë.

Dashuria midis Margës e Mitit është një dashuri idilike, një dashuri e zjarrtë, plot me ndjenja të ngrohta, por pa epshe, e përmbajtur, pa ndonjë gjest erotik. Marga e do Mitin, është e gatshme të flijojë edhe veten për këtë dashuri. Në anën tjetër, Miti është po kështu i dashuruar në Margën. Shkon edhe në kurbet, largohet prej nënës plakë, largohet nga Korça e rrethi shoqëror, që të fitojë e të ketë mundësi të bëhet burrë i Margës.

Një tjetër problem që shtron Gramenoja në këtë novelë është kurbeti, si problem aktual i kohës kur jetoi e punoi ai. Në novelë kurbeti trajtohet nëpërmjet Mitit, i cili shkon në kurbet për t’u pasuruar. Por nuk ia arriti këtij qëllimi, sepse kurbeti e kishte bërë fatkeq shumkënd.

Si personazh kryesor i novelës “E puthura”, Miti, është përfaqësues i klasës punëtore, e si punëtor i thjeshtë, është përfaqësues i shtresave të varfëra të shoqërisë. Duke i parë të këqiat e rendit feudalo-borgjez, revoltohet, po nuk ndërmerr asgjë kundër marrëdhënieve të këtij rendi, pra për t’i ndryshuar ato. Pakënaqësinë ndaj këtyre marrëdhënieve nuk e shfaq me ndonjë protestë a ndonjë qëndrim të hapët, po vetëm tërhiqet në vetmi, vuan shpirtërisht, bile edhe ik nga ky realitet i hidhur shqiptar. Shkon në kurbet ku shpreson se do të mund të pasurohet. Edhe ky personazh i Gramenos nuk ka ndonjë ideal shoqëror për të cilin do të luftonte. Ai prandaj, është një tip pasiv, pa u orvatur ta ndryshojë mjedisin e vet shoqëror e marrëdhëniet në të.

Marga është e bija e një borgjezi të pasur. është e bukur, modeste, besnike, e vendosur. Ajo dashurohet me një të varfër dhe e mban fjalën në këtë dashuri. I jep të puthurën Mitit dhe i betohet se do të martohet me të. Shtatë vjet me radhë mendon vetëm për Mitin. Po atë ditë që duhej të martohej me Kolon, kthehet Miti nga mërgimi. Duke mos dashur ta tradhtojë veten, Mitin dhe Kolon, vendos të helmohet. Dashuria e saj për Mitin është e sinqertë, po e pamotivuar aq në këtë novelë.

Pothuaj fare nuk është përshkruar as i ati i Margës, Risto Vanezi. Ai mbetet i pakonkretizuar, që s’është i vetmi personazh i tillë në prozën e Mihal Gramenos. As nëna e Mitit nuk është portretuar fare. Duket se Gramenoja, nuk u kushton kujdes të duhur të gjitha personazheve. Disa vetëm sa i zë ngojë dhe nuk i individualizon më. Nëna e Mitit është, prandaj, vetëm një plakë e varfër. Largimi i të vetmit djalë ia lëndon zemrën. Pikëllohet pa masë, por e mban shpresa se i biri një ditë do të kthehet shëndoshë e mirë. Lajmet e para e kurajojnë, i japin shpresë për të jetuar edhe më. Po më vonë dëshprohet shumë nëna e gjorë, kur mëson lajme të këqia për të birin. Ajo mbetet me duar në gji. Pati i saj nuk sqarohet në këtë novelë.

Mihal Gramenoja, që më 1905, ngre zërin kundër klerit grek dhe orvatjeve të tij për të zhdukur gjuhën shqipe, kur shkroi dramën “Mallkimi i gjuhës shqipe”. Një temë të njëjtë me atë të kësaj dramë, një temë thjesht patriotike, ai trajton edhe katër vite më vonë, më 1909, kur boton novelën “Vari pagëzimit” (22) . Derisa në dy novelat e tjera trajtonte tema shoqërore, në “Var’i pagëzimit” Gramenoja vë në spikamë një çështje ekzistenciale për popullin tonë: tregon rrezikun që u kanosej shqiptarëve ortodoksë të Jugut nga kleri dhe shovenistët grekë. Dhe jo vetëm kaq. Aty paraqitet edhe lufta, që duhet të zhvillohet kundër shovinizmit e propagandës së kishës greke.

Gramenoja këtu përshkruan një ngjarje tragjike dhe atë e vendos në Vithkuqin e pjesës së dytë të shekullit XVIII. Përfundimi i kësaj novelë është tragjik. Thana, i biri i Gjini Kaplëkurasit dhe i Sandës, martohet me Afërditën. Këtyre dy të rinjve u lind edhe një djalë. Gëzimi s’ka fund. Por kur ndrikulla shkon në kishe për ta pagëzuar, prifti Kozma kërkon që, formulën e rastit ajo ta thotë në gjuhën greke. Ajo nuk e di dhe nuk do ta thotë në këtë gjuhë të huaj. Prifti nuk ia pagëzon djalin. Ajo shkon dhe i ankohet dhespotit Qirill. Edhe ai i përgjigjet njësoj. Më në fund ndrikulla kthehet në shtëpi të Gjinit. Por rrugës i vdes djali nga të ftohtit dhe nga uria. Kur e mëson këtë Afërdita, vdes edhe vetë. Thana tmerrohet dhe çmendet nga ky kob. Vdesin nga këto të këqia edhe të dy prindërit e Thanës. Prandaj, si shihet, në “Var’i pagëzimit” merret në shënjestër Fanari — Kisha greke, e cila donte të shkombëtarizojë shqiptarët ortodoksë të Jugut, duke u përpjekur t’i bindë se ata nuk ishin shqiptarë po grekë. Gramenoja e lufton këtë kishe, nuk pajtohet me propagandën e saj, apelon te bashkatdhetarët e tij se ata janë më parë shqiptarë.

Thana i Mihal Gramenos është personazh fatalist, nuk inicon asgjë për ta ndryshuar jetën e vështirë të tij, për të krijuar një jetë të re, një jetë më të mirë e më të lumtur. Ky është një tip i humbur, ngushëllohet vetëm duke qarë mbi varrin e të dashurve të tij, është një tip i jashtëzakonshëm, joreal, i cili po kështu vepron në rrethana të jashtëzakonshme.

Afërdita, e shoqja e Thanës, nuk është vijëzuar si duhet. Mësojmë se ajo është një vajzë e bukur dhe i ngjan të Bukurës së Dheut. Mihal Gramenoja i ka atribuar kësaj edhe disa cilësi të tjera të vajzës shqiptare: Afërdita është besnike, modeste, e ndershme, flijohet për fëmijët e saj. Por nuk njihemi më tej me pikëpamjet e saj për jetën e mjedisin shoqëror, nuk është karakterizuar më. Nga ajo që është dhënë në novelë del se Afërdita është një personazh pozitiv, vetëm se i mëngët në pikëpamje të karakterizimit. Një ndër personazhet pozitive është edhe Laska Veqilharxhi, përfaqësues i patriotëve të vërtetë, është energjik, njeri i aksioneve. Hakmerret ndaj priftërinjve grekë, të cilët i sollën kob familjes së Gjini Kaplëkurasit duke vrarë një nga priftërinjtë më të rrezikshëm, Kozmanë. Por edhe ky personazh nuk është i plotë, zë pak vend në novelë.

Edhe populli si kolektiv revoltohet te “Vari pagëzimi”. Merr pjesë në fatkeqësinë e Gjini Kaplëkurasit, i urren priftërinjtë grekë, po nuk ndërmerr ndonjë aksion të organizuar, të përbashkët për t’i dënuar këta shkaktarë të fatkeqësisë së kësaj familjeje. Në gjirin e tij ka shumë patriotë dhe në tërësi populli ruan traditat më të mira: i ndihmon të varfërit, të dobtit, është kujdesur vite me radhë për “oshënarin e maleve”, i ka ardhur në ndihmë çdokujt, që është ndodhur në rrezik.

Në disa pjesë të novelës paraqitet në mënyrë mjaftë reale ambienti klerikal, ambienti i errët në Mitropoli të Vithkuqit. Mund të thuhet me të drejtë se këto pjesë janë edhe më të mirat, më të suksesshmet, ku Mihal Gramenoja spikat si tregimtar i mirë, mjeshtër i paraqitjes së paudhësive të priftërinjve grekë me dhespotin Qirill në krye. Në Mitropoli hartoheshin plane për t’i helenizuar shqiptarët. Në mënyrë më të qartë, nëpërmjet veprimeve, janë portretuar prifti Kozma dhe dhespot Qirilli. Kozma është edhe iniciator i thuarjes së grackave dhe i hartimit të planeve të ndyta për ta zhdukur shqipen.

Po të shikohen në tërësi tri novelat e Mihal Gramenos, do të shohim se në “E puthura” dhe në “Var’i pagëzimit” i ka trajtuar më mirë problemet që i ka shtruar. Prandaj na dalin më të qarta edhe pikëpamjet e Gramenos.

Sa u përket motiveve, ato janë të njëjta me ato të veprave të rilindësve të tjerë: lufta kundër kontradiktave të shtresave të ndryshme shoqërore, që silinin fatkeqësi, mbrojtja e lirisë së humbur shekuj me radhë, mbrojtja e gjuhës dhe e traditave shqiptare, lufta kunndër shovinizmit grek, demaskimi i kurbetit e të tjera.

Në novela del e qartë bindja e tij se dallimi midis klasës sunduese e asaj të sunduar, largësia e tyre, shtypja e përbuzja e klasës sunduese mbi atë të sunduarën, kryesisht ndasia midis të pasurve dhe të varfërve, është burim kryesor i fatkeqësive njerëzore në përgjithësi, po i fatkeqësive të shqiptarëve në veçanti. Duhet theksuar se Gramenoja nuk merr qëndrim kritik ndaj këtyre klasave.