• Dy fjalë lexuesve
• Parathënie
• Shkrimtari kryengritës
• Drama e gjuhës dhe e popullit
• Portreti i shqiptarit të Rilindjes
• Demokrati largpamës
• Kengëtore shqipe “PLAGT”
• Drama
• Novela
• Portrete
• Artikuj, Pamflete, Fejtone

VEPRA

MIHAL GRAMENO

DEMOKRATI LARGPAMëS

Veprimtaria publicistike e Mihal Gramenos ka jo më pak rëndësi se krijimtaria e tij letrare. Në vitet e pjekurisë kësaj të parës iu kushtua me tërë qenien. Në këtë mënyrë i dha një kontribut të çmueshëm gazetarisë shqiptare në çerekun e parë të këtij shekulli, duke ngrehur çështje të ngutshme të kohës në artikujt, korrespondencat, reportazhet, fejtonet e pamfletet e tij. Ai u afirmua si gazetar pas vitit 1908, pas shpalljes së Kushtetutës së Xhonturqve, kur Turqia, e lodhur nga trazirat e brendshme, premtoi disa të drejta për popujt që i kishte nën sundimin e vet.

Lirinë e rrejshme, e cila u shpall pas Hyrjetit, Gramenoja diti ta shfrytëzojë mjaft mirë, bile si rrallë kush nga bashkëkohanikët e tij. Së pari organizoi në Korçë shoqërinë “Lidhja Orthodhokse”. Këtë e bëri në shkurtin e vitit 1909. Qëllimi i kësaj shoqërie ishte që të fusë në përdorim të gjerë gjuhën shqipe dhe t’i shkëpusë ortodoksët shqiptarë nga Patrikana, barrë kjo që u binte sidomos partiotëve shqiptarë me fe ortodokse. Për ta sendërtuar këtë qëllim me përmbajtje kaq të rëndësishme patriotike, Mihal Gramenoja nxori më 10 korrik 1909 gazetën “Lidhja Orthodhokse” (25) .

Duke shfletuar dhe lexuar disa numra të saj, formojmë bindjen se “Lidhja Orthodhokse” luajti një rol të madh në jetën politike të atyre viteve. Vija politike e saj, që shihet qartë në programin të cilin e botoi Gramenoja mu në numrin e parë, ishte kjo: ...Do të përpiqemi me gjithë fuqinë të mbajmë një politikë të drejtë e të kthielltë për të mprojtur të drejtat tona kombëtare... e të mos bëhen vegla të të huajve, të cilët me anën e fesë kërkojnë të na shkelin kombësinë e fenë... (26) Një program i tillë ishte, vërtet, i avansuar dhe kishte rëndësi të madhe për kohën kur u shpall. Ajo bëri ndikim të madh te shqiptarët me artikujt e saj, që kishin kurdoherë përmbajtje të shëndoshë politiko-shoqërore. Dhe shumë nga ortodoksët e mashtruar u bashkuan me shqiptarët e besimeve të tjera, i mbyllën veshët ndaj propa-gandës greke dhe luftuan deri në fund për çlirimin e vendit.

“Lidhja Orthodhokse” e drejtori i saj zhvilluan kështu një luftë të rreptë kundër kishës dhe shovinizmit grek. Parullat e shqiptarëve të Amerikës për një kishe autoqefale shqiptare, Mihal Gramenoja i përhapte si parulla lufte nëpërmjet gazetës së tij. Sepse krijimi i kishës së pavarur shqiptare, të meshuarit në gjuhën shqipe nëpër kishat shqiptare, ishte një nga synimet e patriotëve të Rilindjes, pra edhe të Mihal Gramenos.

“Lidhja Orthodhokse” botoi edhe materiale letrare, sidomos vjersha patriotike, si “Shqipëria” e A. Shkabës, “Në burg të Korçës” e Stavre Tacit, “Në varrin e Besës” e Ilo Mitko Qafëzezit etj. Për herë të parë në historinë e gazetarisë shqiptare u botuan në faqet e kësaj gazete krijimet letrare të Leon Tolstojt.

Marrë në tërësi, shkrimet e “Lidhjes Orthodhokse” ishin mjaft të guximshme, prandaj edhe lexoheshin me ëndje. Drejtori i saj kishte shumë miq, të cilët i shkruanin dhe e falënderonin për këtë gazete që e nxirrte. Por, natyrisht, ai kishte edhe armiq-grekomanë dhe turq, që nuk donin përparimin e popullit tonë. Duke botuar materiale të ndryshme në gazetën e tij “Lidhja Orthodhokse”, Mihal Gramenoja ra disa herë në konflikt me autoritetet turke, sidomos kur botoi artikulim “Shtypi dhe qeveritarët”, në të cilin u tregoi lexuesve se në çfarë kushtesh të vështira e botonte gazetën dhe se si ndiqej ai vetë e gazeta e tij nga autoritetet turke. Ata morën masa të rrepta ndaj gazetës dhe drejtorit të saj. Në qershor të vitit 1910 ata e mbyllën “Lidhjen Orthodhokse”. Shkaku i vërtetë i ndalimit të botimit të saj të mëtejshëm ishte se ajo kritikoi hapur Xhavit Pashën, i cili shtypi në mënyrë barbare kryengritjen shqiptare të vitit 1909.

Mirëpo, as të gjitha masat që i morën nuk ndikuan te Gramenoja që të heqë dorë nga veprimtaria e tij publicistike. Kështu në shkurt të vitit 1911 nisi të botojë gjetën e dytë “Koha” (27) . Kjo doli, me disa ndërprerje, pothuaj 15 vjet (1911-1929), prandaj është ndër organet me jetë më të gjatë të gazetarisë shqiptare. Drejtori i saj i shtroi vetes për detyrë të drejtpërdrejtë që të mbrojë atë që ishte arritur më parë në fushën e arsimit e të kulturës (të drejtat për të pasur shkolla, libra, revista, gazeta dhe për të hapur klube në gjuhën shqipe), pastaj të luftojë tendencat e rretheve shoviniste të disa shteteve fqinje dhe të propagandëjë me çdo mënyrë autonominë e Shqipërisë. Dhe mu në numrin e parë të “Kohës”, ai boton “Programi ynë”, në të cilin, ndër të tjera thotë: “Do të mprojmë dhe kërkojmë që të drejtat tona kombëtare të mos shkelën nën këmbë dhe të gëzojmë njëjësinë që na siguron konstitucioni” (28) .

Duke lexuar materialin që ngërthen “Koha” shihet qartë orientimi kryesor politik i drejtorit të saj. “Koha” paraqiti botëkuptimet, aspiratat dhe bindjet politike të borgjezisë së vogël patriotike të qytetit, e cila në atë kohë ishte shumë aktive në lëvizjen çlirimtare shqiptare. “Koha” e Gramenos propagandoi kryengritjen e armatosur për të fituar autonominë territoriale dhe administrative, që e konsideronte këtë si hap të domosdoshëm për t’u shkëputur më vonë edhe nga Turqia.

Në numrat e parë “Koha” vetëm kundërshtoi politikën e osmanizimit, që zbatonin xhonturqit ndaj popullit shqiptar. Nga toni i përgjithshëm i artikuj-ve të këtyre numrave del se “Koha” vuri thekson në rrethanat e jashtme, ajo mbron botëkuptimin se një herë për një herë do të ishte më mirë që shqiptarët të rrojnë nën perandorinë Otomane. Për këtë botoi edhe thënien e ministrit të luftës, Mahmud Shefqet Pashës: “Mbretëria Otomane, pa kombin shqiptar dhe kombi shqiptar pa Mbretërinë Otomane s’mund të rrojnë” (29) . Por me kalimin e kohës ajo formoi fizionominë e saj të një organi të vërtetë të lëvizjes çlirimtare. Shtroi në mënyrë të dendur kërkesa për përmirësimin e gjendjes politike, ekonomike dhe arsimore-kulturore të shqiptarëve. Dhe kështu gradualisht i hapi shteg idesë dhe i përgatiti masat shqiptare për ta ndryshuam këtë gjendje të mjerueshme, në të cilën gjendej populli ynë. “Koha” muar guxim të shkruajë haptas kundër kësaj politike, sidomos shënoi suksese në demaskimin e propagandës mashtruese të xhonturqve se gjoja në Perandorinë e tyre zotëronte “Bashkimi e përparimi” dhe “Lumturia e Harmonia”. Përkundrazi, “Koha” paralajmëronte trazira dhe kryengritje të reja në këtë Perandori të kalbur që me kohë.

Duke qëndruar në pozita të drejta dhe luftarake, “Koha” propagandoi dhe afirmoi me guxim të pashoq kryengritjet shqiptare, fitoret e kryengritësve, sakrificat, heroizmin dhe kërkesat e tyre. Kjo vihet re jo në muajt e parë të daljes së saj, por në numrat e mëvonshëm, atëherë kur shpërtheu kryengritja e vitit 1911. Në këtë vit kristalizoheshin e bëheshin më të qarta kërkesat e patriotëve shqiptarë për autonomi. Pikëpamjet e tij për kryengritje të armatosur, si të vetmen mënyrë për ta fituar lirinë, Gramenoja i mbrojti edhe nëpër faqet e “Kohës”, madje dhe në çastet më të vështira, edhe atëherë kur i kanosej rreziku jetës së tij. Kështu kur Sulltan Mehmet Reshati V bëri një udhëtim nëpër Shqipëri, materialet e botuara në “Kohën” e atyre ditëve jepnin të kuptohej se “autonomia e Shqipërisë do të fitohet vetëm me grykën e pushkës e jo nga mëshira e Sulltanit”.

Në pranverën e vitit 1912 plasi kryengritja e re shqiptare. “Koha” e Gramenos i mbet konsekuente vijës së saj politike: hapi rubrikën e re “Or’e fundit” dhe botoi artikuj, shënime dhe lajme, në të cilët bëhej fjalë për kryengritjen e kryengritësit. Në verën e po këtij viti, e shtrënguar nga kryengritësit shqiptarë, qeveria turke shpërndau kabinetin e Seit Pashës dhe u njohu shqiptarëve 12 kërkesa, por jo edhe kërkesën për autonomi. “Koha” ngulte këmbë dhe kërkonte nga Porta e Lartë që të aprovohen të gjitha kërkesat e shqiptarëve për autonomi. Këtë qëndrim të vendosur e mbajti ajo deri në numrin e fundit të etapës së saj të parë-mesi i tetorit 1912, kur u ndërpre dalja e saj për shkak se ushtria greke pushtoi Korçën dhe për shkak se shpërtheu Lufta Ballkanike,

Me anë të disa artikujve u luftua teza e ashtuquajtur shkencore “mbi origjinën e njëjtë të gjuhës shqipe me atë greke”. Mbase jo me argumente shkencore, “Koha” u orvat me sukses të hedhë poshtë këtë tezë pseudo-shkencore.

Përkundër kësaj, “Koha” afirmoi gjuhën shqipe, luftoi për përhapjen e saj të gjerë, luftoi që të pasurohet e të përdoret edhe në kishe, në mënyrë që besimtarët të dëgjojnë meshat në gjuhën amtare. Duke përkrahur pa rezervë kërkesat e shqiptarëve të Amerikës dhe të Rumanisë, ajo propagoi dhe afirmoi meshimet e para shqipe të Fan Nolit nëpër kolonitë shqiptare. Kjo ishte një ngjarje së cilës gazeta i jepte një rëndësi të madhe.

Mihal Gramenoja demaskoi nëpërmjet organit të tij edhe lojën e diplomacisë evropiane, me të cilën fuqitë e mëdha tentonin të zgjidhnin çështjen shqiptare në pajtim me interesat e tyre. “Koha” luajti një rod të rëndësishëm në zhdukjen e iluzioneve që mund të ushqenin patriotët dhe populli shqiptar sa i përket ndihmës, të cilën mund ta jepnin fuqitë e mëdha në këtë pikëpamje. Në kundërshtim me këtë, ajo propagoi dhe mbolli besim në forcat e vetë popullit shqiptar.

Mihal Gramenoja shtroi në gazetën “Koha” edhe kërkesa që kishin të bënin me zhvillimin e ekonomisë së vendit, e cila ishte në gjendje të mjerueshme. Duke shprehur e mbrojtur interesat e mitoroborgjezisë shqiptare dhe të shtresave të varfëra të vendit, “Koha” kërkonte me këmbëngulje që të merren masa nga Turqia, me qëllim që të përmirësohej gjendja e këtyre shtresave të shoqërisë shqiptare. Ajo ngriti zërin për të pakësuar taksat, për të rregulluar shtretërit e lumenjve, për tharjen e kënetave, për të ndaluar eksportin e prodhimeve ushqimore që mungonin në vend, për të shfrytëzuar pyjet me masë etj.

Në disa artikuj të “Kohës” bëhen orvatje për të afirmuar të drejtën për zhvillimin e arsimit në gjuhën shqipe, orvatje këto që ishin pjesë përbërëse e luftës që zhvillonte gazeta për pavarësinë kombëtare. Lidhur ngusht me këtë ngrente ajo edhe problemin e alfabetit. Ajo demaskoi politikën e xhonturqve, të cilët lejuan që shkollat zyrtare turke të ktheheshin në shkolla shqipe, vetëm se shqipja të shkruhej me atë alfabet që do populli i kësaj apo i asaj krahine. Kjo ishte një pengesë serioze në përpjekjet për njësimin e alfabetit shqip dhe për krijimin e shkollës kombëtare shqiptare.

Në këto vite “Koha” u bë tribunë, në të cilën dolën në shesh dhe u përkrahën botëkuptimet e krahut demokratik në lëvizjen çlirimtare. Kjo ishte një forcë e re e shoqërisë shqiptare që rritej dita më ditë. “Koha” u bë shprehëse e interesave të vegjëlisë së fshatit dhe të qytetit. Janë me interes të veçantë artikujt e botuar në “Koha”, e që bëjnë fjalë rreth fushatave për zgjedhjet parlamentare. Në këta artikuj del në pah qëndrimi demokratiko-revolucionar i këtij organi dhe i vetë Gramenos. Nëpërmjet shkrimeve “Koha” propagandonte që deputetë të zgjedhën patriotë të mirë, pa dallim feje e pasurie. Ajo i tërheq vërejtjen popullit që të ketë kujdes se kënd po e zgjedh. “Sot më s’ka parësi nga salltanallëket po nga atdhetaria dhe sjelljet e mira dhe të njerëzinjta. Për kombin shqiptar ata numërohen parësi të cilët përpiqen edhe ndihmojnë në nevojat që ka, po jo nga salltanallëket, andaj të hapim sytë” (30) .

Veçse pikëpamjet më të qarta demokratike të Mihal Gramenos e të “Kohës” i gjejmë të shprehura në artikulim e mirënjohur “Socializma”, botuar më 12 shkurt 1912 (31) . Këtu Mihali përdor antitezën, “despotizmës” ia kundërvë “sociailizmën”. Dhe me këtë rast shfaq, për herë të parë, idetë e tij socialiste. Shikuar hollësisht, janë këto idetë e një socializmi utopik. është e kuptueshme se Mihal Gramenoja e shkroi këtë artikull nën ndikimin e lëvizjeve socialiste të vendeve të Evropës Lindore dhe nën ndikimin e Revolucionit rus të 1905-ës. Por idetë e këtilla, të shfaqura në këtë artikull, na sqarojnë qëndrimin e mëvonshëm që pat Gramenoja ndaj shtetit të parë të punëtorëve dhe të fshatarëve në botë, ndaj Xhaxha Leninit dhe ndaj “Bolshevizmës”.

Gjatë dy viteve të para në gazetën “Koha” u trajtuan edhe probleme sociale dhe u prekën edhe disa plagë të shoqërisë së atëhershme shqiptare. Njëra sosh ishte dhe gjakmarrja. Mihal Gramenoja i ftoi shqiptarët që të heqin dorë nga ky zakon i keq i trashëguar. Deridiku është i ngusht mendimi i tij se ky zakon mund të zhduket vetëm me një ngritje arsimore-kulturore të fshatarësisë dhe me përmirësimin e administratës nëpër fshatra sepse ky zakon i kishte rrënjët më të thella. Ai ishte nxitur vite me radhë nga turqit me qëllim që shqiptarët të vriteshin ndërmjetveti, sepse kjo ishte në interesin e tyre.

Pas shpalljes së pavarësisë (28 nëntor 1912) letërsisë në përgjithësi, e publicistikës në veçanti, i dolën detyra të tjera, që u kushtëzuan nga situata e re historike. Këtyre detyrave iu përvesh t’i kryejë me nder edhe publicisti Mihal Grameno. Krijimtaria e tij publicistike në periudhën 1913-1920 u batua kryesisht në këto gazeta: “Përlindja e Shqipnisë”, organ i qeverisë së Ismail Qemalit që botohej në Vlorë (1913-1914), në “Koha” që ai vazhdoi ta drejtojë në vitet 1914-1920, në “Albania”, organ i Partisë Kombëtare Politike, që botohej në Worcester Mass (1918-1920) dhe më pak në gazetat “Shqypnia e Be”, që botohej në Shkodër (1913-1914), në “Liri e Shqipërisë” që botohej në Sofje (1914-1915), në revistën “Ylli i Mengjezit” që botohej në Boston Mass (1917-1920) etj. (32) . Vlen të theksohet se Mihal Gramenoja bashkëpunoi me “Përlindjen e Shqipnisë” gjatë muajve gusht-tetor 1913 kur ad ishte në Vlorë. Po kështu dërgoi ndonjë korrespodencë për këtë gazetë edhe gjatë nëntorit 1913-marsit 1914, kur punoi si inspektor i Qeverisë së Vlorës për shkollat shqipe të Pogradecit.

Sipas shënimeve që jep Thanas Gjika, gazeta “Koha”, pas ndërprerjes më të gjatë në historinë e saj, filloi të ribotohet përsëri në Korçën e çliruar nga ushtritë greke. Dhe numri i parë doli më 4/17 mars 1914 me këtë nëntitull. Gazetë e paanëshme, politike dhe literare. Mbron të drejtat e popullit. Gazeta vijoi të botohet këtu vetëm deri në fund të qershorit po të këtij viti. Sepse Korça në ditët e para të korrikut të vitit 1914 u pushtua sërish nga ushtritë “verioepirote” dhe nga ushtria greke. Për shkak të rrethanave fare të papërshtatëshme që u krijuan në këtë periudhë të stuhishme për popullin tonë, familja e Gramenove e bashkë me të edhe Gramenoja, si shumë familje të tjera nga Korça, Përmeti dhe Gjirokastra, mërgoi në fund të dhjetorit të vitit 1914 në SHBA. I ndihmuar ekonomikisht nga emigrantët shqiptarë të këtij qyteti dhe nga vëllezërit Petro e Koço Grameno, Mihali vendosi të vazhdojë botimin e “Kohës”. Dhe kështu numri i parë i saj në Amerikë ridoli më 22 janar 1915. Në Shtetet e Bashkuara ajo doli deri në tetor të vitit 1919. Në maj të vitit 1920 Gramenoja u kthye në atdhe dhe, pasi u vendos në Korçë, rifilloi botimin e “Kohës” më 10 korrik po të këtij viti. Që nga numri i 13 nëntorit të vitit 1920 drejtimin e gazetës e mori i vëllai Koço Gramenoja. Mihali vazhdoi të jetë “themelonjës” dhe “poprietar”, të bashkëpunojë aktivisht dhe të bajë barrën kryesore të gazetës. Gjatë daljes së “Kohës” në SHBA një ndihmë të konsiderueshme dha edhe vëllai tjetër i Mihalit, Mina Gramenoja, që ishte redaktor i gazetës. Por edhe në këtë etapë më të gjatë të daljes së “Kohës” 1914-1920 fizionominë e saj ë përcaktonin shkrimet e Mihal Gramenos. Sepse ai për çdo numër, pos kryeartikullit shkruante dhe ndonjë artikull tjetër, fejton, pamflet a përshkrim. Pothuaj edhe pjesa më e madhe dhe më e mirë e publicistikës së Mihalit u botua në “Kohën” e këtyre viteve. Në krijimtarinë publicistike të Gramenos dhe në “Kohën” e viteve 1913-1914 mbisunduan problemet e ngutshme politike të asaj kohe. Prandaj Mihali në këto vite u lidh ngusht me qeverinë e Ismail Qemalit. U bë bashkëpunëtor i rregullt i “Përlindjes së Shqipnisë”. E sulmoi ndër të parët Esat Pashë Toptanin, i cili u largua nga Qeveria e Përkohshme e Vlorës: “Pasha! Tinë e di fort mirë që Shqipëria do të bëhet domosdo, po mos u bëj shkak të nxish emrin! Shqipëria Pasha do të bëhet për shqiptarët gjithë të krishterë e muhamedane edhe e di fort bukur që s’bëhet Turqi e vogël...” (33) Duke pasur parasysh në plan të parë ruajtjen e pavarësisë dhe të tërësisë tokësore të vendit, gazeta “Koha”, nëpërmjet artikujve të saj, zhvilloi një luftë të rreptë jo vetëm kundër armiqve të brendshëm, por edhe kundër fuqive të mëdha evropiane, të cilat heshtnin dhe aprovonin veprimet e pa-turpshme të rretheve shoviniste greke.

Mihal Gramenoja edhe në këto vite të stuhishme shtroi në gazetën e tij nevojën për zhvillimin e pavarur ekonomik të vendit. Ai kishte frikë nga koncesio-net e huaja. Ishte për zhvillimin e një ekonomie të pavarur kombëtare, të një industrie kombëtare të mbështetur në burimet e brendshme. Sundimi i gjatë turk kishte lënë një prapambetje të madhe që vërehej në çdo pore të shtetit të ri shqiptar, pra dhe ne administratën e tij. Nëpunësit që i kishte emëruar Qeveria e Përkohshme e Vlorës nuk dinin gjuhën shqipe dhe si gjuhë zyrtare përdornin ende turqishten. Mihal Gramenoja jo vetëm që i kritikoi, por kërkoi nga Qeveria e Vlorës që ata të largohen, mos të punojnë në shtetin shqiptar, sepse ende i kryenin shërbimet zyrtare në gjuhën turke. Ata ishin si të thuash turkoshakë, që i kishte shkelur koha.

Në vitet 1913-1914 Mihal Gramenoja dhe “Koha” ftuan popullin shqiptar, pa dallim klase e feje, që secili të kontribuojë sa më shumë në mëkëmbjen ekonomike dhe politike të vendit, që sapo kishte fituar pavarësinë. Gramenoja propagandoi në “Koha” unitetin e popullit, si të vetmin mjet për t’u përballuar rreziqeve, që kanoseshin nga jashtë dhe nga brenda.

Lufta e Parë Botërore krijoi një gjendje të re para lëvizjes çlirimtare shqiptare. Tash patriotët duhej të merrnin një qëndrim të caktuar ndaj blloqeve ndërluftuese në konfliktin botëror. Kështu lindën disa rryma në kuadrin e lëvizjes. Por ajo që mbizotëroi ishte rryma që propagandoi ruajtjen e neutralitetit, të asnjanësisë së Shqipërisë në këtë konflik që kishte marrë përmasa të gjera. Përfaqësues i kësaj rryme brenda në Shqipëri ishte: organizata “Lidhja Kombëtare” e Shkodrës, kurse jashtë, sidomos në Amerikë, përkrahës të flaktë të asnjanësisë ishin Mihal Gramenoja me gazetën e vet “Koha” dhe Partia Kombëtare Politike me organin e saj “Albania”. Përveç kësaj, më 1915 u shtrua nevoja e qëndrimit që duhej të kishte lëvizja çlirimtare ndaj shtresave e klasave të shoqërisë shqiptare, respektivisht duhej përcaktuar se në çfarë bazash shoqërore duhej të mbështetej lëvizja për të mbrojtur interesat e vendit. Një pjesë e mirë e demokratëve përparimtarë shfaqën mendimin se lëvizja kombëtare shqiptare duhej të mbështetej patjetër mbi një bazë më të shëndoshë shoqërore. Ata, pra, kërkuan që lëvizja mos të mbështetej mbi bejlerët e çifligarët, por mbi shtresat e ulta të shoqërisë shqiptare, në opingën e saj, në mikroborgjezinë patriotë shqiptare. “Koha” e Gramenos shkruante: “Populli shqiptar i cili është jeta e Shqipërisë u ngop nga pashallarët dhe bejlerët, sot dëshiron një Shqipëri ku çdo njeri të jetë zot i vetes tij dhe jo skllav i njërit dhe i tjetrit... një Shqipëri, moto e së cilës të jetë “Liri, Vëllazëri dhe Njëjësi” (34) .

Ndonëse larg atdheut, Grameno dhe “Koha” u interesuan kurdoherë për gjendjen në Shqipëri. Gazeta organizoi bashkëpunëtor nga qytetet e ndryshme, të cilët dërgonin korrespondenca dhe e njoftonin për gjendjen e vështirë të vendit. Nëpër faqet e “Kohës” u ndriçua sidomos lëvizja fshatare e Shqipërisë së Mesme, jeta e krahinës së Korçës nën grekët e në Vlorë nën pushtimin italian, aktiviteti politik në Shkodër dhe në Pogradec etj. Në mënyrë të veçantë tërhoqi vëmendjen e Gramenos lëvizja fshatare e Shqipërisë së Mesme mu për karakterin e saj antifeudal, që kishte ajo në fillim të vitit 1915.

Në materialet e botuara në “Kohën” e viteve 1915-1918 vihet re fuqishëm edhe fryma antiimperialiste. Gramenoja nëpërmjet artikujve të ndryshëm, në të cilët paraqitej gjendja e rëndë ekonomike e politike e popullit nën pushtuesin, ndjekjet e patriotëve, në të cilët demaskoheshin veglat e pushtuesve etj., sulmoi politikën grabitqare të qeverive reaksionare të Italisë, të Austrisë e të Greqisë.

Lëvizja çlirimtare shqiptare u zhvillua në rrethana të tjera pas mbarimit të Luftës së Parë Botërore. U bë rigrupimi i forcave të saj. Përfaqësuesit e një rrymë ishin të mendimit se njohja e rimëkëmbja e shtetit shqiptar mund të arrihet me “mbrojtjen direkte” të ndonjë fuqie, e cila i përkiste palës fituese në luftën botërore. Grupet e kësaj rrymë ishin të mendimit se Italia ose SHBA mund ta luajnë këtë rol në çështjen shqiptare. Në radhët e këtyre grupeve ishin bejlerët dhe çifligarët, të cilët panë se nuk mund ta siguronin më pushtetin pa ndihmën e ndonjë fuqie të jashtme. Në kundërshtim me këta, përfaqësuesit e rrymës tjetër mendonin se populli shqiptar kishte mjaft pjekuri për një jetë të pavarur shtetërore. Propagandues të kësaj rryme ishin përfaqësuesit e mikroborgjezisë së fshatit dhe të qytetit, si Kalim Xheloja, Avni Rustemi, Salih Nivica, Nikollë Ivanaj etj.

“Koha” në fund të vitit 1918 vazhdoi të ndjekë vijën e mëparshme politike. Ajo dhe drejtori i saj u vërsulën në mënyrë edhe më të rreptë kundër imperializmit. Prandaj ishin kundër çdo mbrojtjeje nga jashtë apo protektorati mbi Shqipërinë “...Cilët janë Turhan Pasha, Myfit be Libohova, Syrja be Vlora, Mehmet be Konica, Adhamidhi beu e të tjerë Dundurmanxinj që po flasin mbi emër të kombit shqiptar. Në kanë për të shitur gjësendi në të huajt mund të shesin vetën nonjë kafshë të gjallë, as shtëpitë e tyre nuk mund që t’i shesin dot, posa që këto janë në tokë të Shqipërisë”, shkruante Gramenoja më 1919, duke iu kundërvënë botëkuptimeve të bejlerëve dhe të çifligarëve shqiptarë.

Kjo gazetë me autoritet në vitet 1918-1920 shtroi me forcë nevojën e transformimit borgjez të vendit. Ajo u drejtohej tregtarëve dhe kapitalistëve shqiptarë që të formonin shoqëritë e kompanitë aksionare, sapo të çlirohej vendi nga ushtritë e huaja, me qëllim që të huajt mos të mund të shfrytëzonin pasuritë e tokës shqiptare.

“Koha” e viteve 1918-1920 bënte pjesë ndër ato gazeta që shkruan dendur për rëndësinë e Revolucionit Socialist të Tetorit, që kishte për lëvizjen çlirimtare shqiptare. Në gjysmën e dytë të 1920-ës “Koha” propagandoi “bollshevizmën”. Këtë e vazhdoi edhe më vonë, kur doli përsëri në Shqipëri. Në këto vite idetë e Revolucionit Socialist të Tetorit bënin ndikim të ndieshëm në shoqërinë shqiptare dhe kishin filluar të merrnin përpjesëtime të gjera. Për propagandimin e ideve socialiste është i njohur artikulli i Mihal Gramenos “Bashkim dhe përparim”, i botuar në “Kohën” e vitit 1920 (35) . Në këtë artikull Gramenoja mbron me guxim Leninin dhe idetë e tij dhe vërsulet kundër farisejve kapitalistë dhe imperialistëve. Ai shfaq haptas botëkuptimin e tij se Evropa e atyre viteve kishte plot ligësira. Prandaj i vetmi njeri që sillte paqen e qetësinë në këtë kontinent ishte “Xhaxha Lenini”. Po në këtë artikull Mihal Gramenoja aludon në ndarjen fetare e krahinore të shqiptarëve, si dhe në përçarjen që shkaktonte propaganda e huaj midis tyre. Ai propagandoi nëpër faqet e “Kohës” idenë e internacionalizmit proletar, por në mënyrë të thjeshtuar, ashtu si e kuptonte ai vetë. Po në artikullin “Bashkim dhe përparim” dolën në shesh edhe kufizimet Ideologjike të Gramenos, që mund të shpjegohen me prapambetjen e madhe ekonomike e shoqërore të vendit, si dhe me ndikimin e Ideologjisë mikroborgjeze e fetare. Ndonëse i mbrojti dhe i përhapi idetë e Revolucionit Socialist të Tetorit, Gramenoja nuk mundi të dallojë këtë Revolucion nga revolucionet demokratiko-borgjeze.

Pas vitit 1920 filloi një etapë e re në jetën e popullit shqiptar. Tashmë rreziku nga jashtë nuk kanosej si përpara. Lufta kundër mbeturinave të feudalizmit, lufta për demokratizimin e jetës së përgjithshme dhe lufta klasore midis shtresave të ndryshme ishin probleme që kërkonin zgjidhje të ngutshme. “Koha” e viteve 1921-1923, ndonëse nuk drejtohej nga Mihal Gramenoja, po shkrimet e tij i jepnin ende tonin kësaj gazete, trajtoi probleme të rëndësishme, si problemin agrar, demokratizmin e pushtetit shtetëror, transformimin borgjez të vendit etj. Orvatjet për të demokratizuar pushtetin shtetëror Gramenoja i filloi nga pozitat e tij që i mori kundër përbërjes bejlerofile të parlamentit shqiptar.

Rezultatet e zgjedhjeve të vitit 1923 e bindën Gramenon se nuk mund të arrihet gjë nëpërmjet zgjedhjeve parlamentare, nëpërmjet rrugës paqësore. Kështu ai u ngrit tash kundër kësaj rruge për demokratizmin e aparatit shtetëror. Përqafoi sërish luftën e armatosur për të demokratizuar jetën e përgjithshme të vendit. “Koha” i dha përkrahje të plotë Revolucionit demokratiko-bargjez, përkrahu pa rezervë qeverinë e qershorit të vitit 1924 të kryesuar nga Fan Noli, sepse ajo kishte shpallur një program të përparuar: parashihte zhdukjen e feudalizmit, lirinë e popullit, vendosjen e demokracisë dhe zbatimin e reformës në tërë administratën.

Me gjithë lëkundjet e rastit, Mihal Gramenoja gjatë tërë jetës së tij ishte dhe mbeti mbrojtës i të drejtave jetësore të popullit dhe luftëtar i vendosur për një rend më të mirë shoqëror.

Duhet theksuar se zhgënjimi i vënë re nga fundi i jetës së tij, ishte i përkohshëm. Ai deshi të nxjerrë edhe një herë gazetën e tij për të shfaqur pa frikë urrejtjen kundër regjimit të Ahmet Zogut, regjim ky që përbëhej nga feudalët dhe honxho-bonxhot. Nga kjo del se M. Gramenoja mbeti deri në vdekje një demokrat, madje kjo shihet në të gjitha gjinitë letrarepublicistike që i lëvroi. Po kështu ishte edhe një largpamës.

Shkrimet e Mihal Gramenos si publicist, veçanërisht pamfletët dhe fejtonët e tij janë, pa dyshim, ndër gjërat më të bukura të gazetarisë shqiptare.

Ironia therrëse, me të cilën fshikullon jetën “konstitucionale”, shihet në pamfletet, nëpërmjet të cilëve Gramenoja protestoi haptas kundër të “shenjtëruarit dru”, që, siç shprehet ai, ishte në rendin e ditës në burgjet e Korçës dhe të Gjirokastrës, ku torturoheshin të burgosurit shqiptarë. Kjo ironi del në shesh sidomos në pamfletin “U bë dritë” (36) .

Numrin më të madh të pamfleteve Mihal Gramenoja e botoi pas shpalljes së pavarësisë. Në gazetën e tij “Koha” hapi rubrikën “Shtylla literare”, në të cilën u botuan shkrime me kritere të caktuara. Veçse pamfletet më të bukura, ato të realizuara me sukses për nga ana ideore, profesionistë dhe për nga veshja artistike, janë ato pamflete që Mihali i (Shkroi në vitet 1915-1918, atëherë kur gazeta e tij delte në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. I shkroi këto pamflete duke u mbështetur në kujtimet e tij për takimet që kishte pasur me ministrat e parë të shtetit të pavarur shqiptar, në bisedat e zhvilluara me ta, në përshtypjet që ata i kishin bërë, në të dhënat e ko-rrespondencave që i merrte nga Shqipëria etj. Temat e këtyre pamfleteve ishin vënia në lojë e përfaqësuesve të feudalizmit shqiptar, e ministrave të qeverisë së parë shqiptare, e cila u formua pas shpalljes së pavarësisë nën kryesinë e Ismail Qemalit, problemet jetike të popullit dhe gjendja e tij e mjerueshme në vitet e para të pavarësisë, kur duhej një mobilizim i plotë për t’i kapërcyer vështirësitë e parapara dhe ato të paparapara.

Për t’i vënë në lojë këta “turli ministra” Gramenoja përdori gjithë tonin e nevojshëm: ironinë e hollë dhe sarkazmën therrëse. Këto pamflete, shquhen për forcën demaskuese që kanë. Mihali jo vetëm që krijoi në to situata groteske, por i demaskoi haptas ministrat e këtillë, që s’kishin asgjë të përbashkët me interesat e popullit. Ata në plan të parë kishin interesin personal të tyre, interesin e xhepit.

Në pamfletin “Mëmëdheu i vjetër” M. Gramenoja shufron ata shqiptarë, që deri dje kishin qenë në shërbim të Turqisë së sulltanëve dhe, pasi ajo i kishte përzënë, ishin kthyer në Shqipërinë e çliruar nga të tjerët për të marrë ndonjë nëpunësi. Figura e tyre më e plotë del në pamfletin “Honxho-bonxhot”. Gramenoja ironizon në të kabinetin e princ Vidit, i cili përbëhej kryesisht nga bejlerët dhe çifligarët. Kabineti i këtij mbreti të importuar shkaktoi indinjatë të madhe te shtresat e gjera popullore dhe të rrethet patriotike e përparimtare të popullit tonë.

Në “Kafe oxhakët” merret në shënjestër Petro Poga, ministër i drejtësisë në qeverinë e Ismail Qemalit, që propozoi të hapën kafe oxhakët, ku do të pihej kafeja. Ndërkaq “Mexhliset” paraqesin në mënyrë të theksuar karagjozllëqet e qeveritarëve të Vlorës dhe të Durrësit. Ata në mexhlise (mbledhje) e kalonin më shumë kohën duke treguar mesele e duke bërë temenara se sa duke trajtuar seriozisht ndonjë çështje të rëndësishme për popullin. M. Gramenoja përqesh në “Mesia” avokatin Çako, i cili erdhi nga Stambolli. Ai u prit me nderime në Vlorë, thotë Mihali, duke shpresuar se do ta shpëtojë vendin. Në “Akademia” tallën e shufrohen ministrat e Ismail Qemalit, të cilëve u pengonin fjalët shqipe që nxirrnin të rinjtë. Pamfleti “Muhamelet” (formalitetet) godet Myfit be Libohovën, ministër i drejtësisë, i cili i shtinte njerëzit në punë me njoftësi e nuk merrte parasysh dijen e tyre.

Ministri i bujqësisë shpotitet me mjeshtëri në “Aligolltura”, sepse qe njeri që s’merrte vesh gjë nga kjo degë ekonomike. Në “Syfetsëzët” vihet në lojë mentaliteti mikroborgjez i dr Mihal Turtullit, i cili ishte ministër i arsimit në qeverinë e Durrësit (1914).

Një vit pas largimit të princ Vidit, M. Gramenoja shkroi pamfletin interesant “Kopsaxhinjtë”, në të cilin thumbon Mithat Frashërin, ministër i post-telegrafeve të qeverisë së tij. Nëpërmjet një humori të këndshëm, por therrës, Mihali e vë në lojë këtë ministër, i cili tërë mendjen e kishte përqëndruar në mbledhjen e kopsave sepse ishte kolëksionist i pasionuar i tyre. I po kësaj periudhe është edhe pamfleti “Kajmetë” (monedhat). Në të goditet Aziz Pasha, ministër i financave në Qeverinë e Vlorës. Në “Mjekraxhinjtë” merret në mbrojtje Fan Noli dhe shpotitet Petro Poga.

Edhe pamfletet e fejtonet e viteve njëzet trajtojnë tema të ngjashme. Mihal Gramenoja kritikoi në to dukuritë negative të asaj kohe: ndërrimin e vazhdueshëm të kabineteve, përbërjen bejlerofile të parlamenteve, mungesën e njerëzve të ditur, të ndershëm e patriotë, të cilët do të sillnin në parlament zërin e “opingës”, të popullit dhe do të qanin hallet e tij.

Ndonëse u shkruan në kohëra të ndryshme, pamfletet e Gramenos kanë një gjë të përbashkët: paraqesin të njëjtët njerëz, të cilët ishin në krye të popullit që nga pavarësia e këndej. Prandaj tehu i kritikës së Gramenos u drejtua edhe ndaj sundimtarëve të viteve ‘20, që ndryshonin fare pak nga ata të viteve të mëparshme. Tërheqin vëmendjen e lexuesit edhe pamfletet “I gjori ibrik” dhe “Xinxifkë Pasha”. Gramenoja vë këtu në lojë deputetët dhe pashallarët e pazot e të padishëm. Në kabinetet dhe në parlamentet e viteve ‘20 shfaqet burokracia e një tipi të ri, të cilën M. Gramenoja e heton dhe e shufron pa mëshirë në pamfletet dhe në fejtonet e tij.

Pra, Mihal Gramenoja jetoi e punoi në një kohë të stuhishme, kështu që nuk pat mundësi as t’i ripunojë poezitë, dramat, novelat, kujtimet, portretet, pamfetet, fejtonet e shkrimet e tjera publicistike. Duke qenë i angazhuar fizikisht e shpirtërisht në lëvizjen çlirimtare dhe në lëvizjen antifeudale e demokratike, ai nuk pat kushte t’i kushtojë një kujdes më të madh anës artistike të shkrimeve të tij letrare. Megjithatë, krijimtaria e tij shquhet për veçori të caktuara letrare-artistike, që janë karakteristike për të dhe që e dallojnë nga shkrimtarët e tjerë.

Vjershat patriotike-revolucionare kanë më shumë vlera letrare-artistike ndër të gjitha vjershat e tjera. Patosi heroik ka bërë të mundur që një numër i mirë i vjershave patriotike të kenë pasur jetë të gjatë, të jenë përqafuar nga shtresat e gjera. Dhe mu në këto vjersha gjejmë më shumë shprehje metaforike. Vende-vende janë ato krahasime e metafora të qëlluara. Po disa nga vjershat e Gramenos (kanë vetëm vlerën e realizimit historik, janë, pra vetëm një dokument për gjendjen shpirtërore të këtij shkrimtari në atë kohë. Vjershat e dashurisë karakterizohen nga një notë romantike-sentimentale, me gjëmime, lektisje dhe, herë-herë, edhe me një pesimizëm. Ndërkaq, vjershat patriotike kanë më shumë elemente realiste, paraqesin tabllo reale nga jeta e komitave shqiptarë në dekadën e parë të shekullit tonë.

Megjithatë, vjershat e M. Gramenos kanë një varg të metash. Në radhë të parë vargjet kanë shprehje të drejtpërdrejta, të pazgjedhura mirë, të rëndomta e publicistike. Vjershave të Mihalit, veçanërisht atyre të dashurisë, u mungon frymëzimi. Ka përsëritje mendimesh, idesh e motivesh. Një stil i rëndë vihet re edhe në disa vjersha patriotike, me fjalë e shprehje të fryra, me figura jo gjithaq të goditura.

Vështruar për nga tematika, që të dy veprat dramaturgjike “Mallkimi i gjuhës shqipe” dhe “Vdekja e Piros” trajtojnë çështje të kohës. Lufta e patriotëve shqiptarë për shqipen dhe arsimin shqip e kundër klerit grek ishte temë aktuale, fort e rëndësishme për atë kohë. Tema e veprës “Vdekja e Piros”, sado që mund të thuhet se është marrë nga historia ka të bëjë me kohën e Gramenos. Në të vërtetë, thelbësore në këtë vepër dramaturgjike është e nesërmja e shtetit të ri shqiptar, vizioni i autorit për organizimin e tij. Me këto vepra Gramenoja e pasuroi dramaturgjinë shqipe, duke e zgjeruar atë për nga tematika. Solli elemente të reja, që nuk i kishte dramaturgjia jonë deri me botimin e këtyre veprave.

Dramat e Gramenos kanë të meta: në to janë grumbulluar episode të dialoguara, ka në to narracion e deklaratizëm, mungojnë konfliktet, situata dra-matike, aksioni i duhur dramatik etj. Megjithatë, në kohën kur u botuan ndihmuan ndjeshëm për ngritjen e vetëdijes kombëtare. Sa panë dritën, ato tërhoqën vemendjen e lexuesve dhe të shikuesve.

Të tri novelat “Oxhaku”, “E puthura” dhe “Vari i pagëzimit” janë kryesisht romantike po me elemente të theksuara realiste. Aty njihemi më mirë e më hollësisht me të kaluarën e shoqërisë shqiptare, me luftën e klasave duke gjetur aty edhe kontradiktat e saj kryesore, njihemi me brengat e të shtypurve, me zakonet dhe me jetën e përditshme të njerëzve.

Novelat janë të përmibushura me tragjicitet. Ky element duket qartë në tri novelat: djegia e shtëpisë së zezë, djegia e sejmenit me të shoqen e tij, si dhe çmendja e Vahidesë (“Oxhaku”); katër vdekje përnjëherë në shtëpinë e Gjin Kaplëkurasit (“Var’i pagëzimit”) dhe helmimi i Margës e vdekja e Mitit (“E puthura”). Sentimentalizmi është një nga veçoritë zotëruese të novelave. Misticizmi është poashtu një element që Gramenoja e përdor dendur. Atmosfera e misticizmit krijohet në novela me këmbanat që bijnë pa pushuar, me tragjeditë e njëpasnjëshme, me klithmat e Thanës natë për natë te varri i të dashurve të tij, me bredhjet e tij nëpër pyll si oshënar i panjohur (“Vari pagëzimit”), me alarmin misterioz që jepet kur kallet “shtëpia e zezë” e me detaje të tjera. Grameno përdor shpesh edhe antitezën. Ky mjet shprehës i shërben atij sidomos për ti individualizuar personazhet.

Novelat kanë një kompozicion interesant. Shquhen sidomos për nga theksimi i konceptit të temës, i cili realizohet nëpërmjet ngjarjes kryesore. Ajo rëndom vendoset në fillim të çdo novele-martesa e dy të rinjve (“E puthura”), ruajtja e krenarisë feudale (“Oxhaku”) dhe lufta kundër shovinizmit grek (“Vari pagëzimit”). Këtu janë personazhet kryesore, që janë strumbullarë, rreth të cilëve thuren e shthurren veprimet (Miti, Rushan beu dhe Thana). Etapat e zhvillimit të ngjarjeve janë të kombinuara. Ato kanë një renditje të zhdrejtë ose paraqiten në mënyrë retrospektive. Për shembull, në “E puthura” M. Gramenoja tregon më parë helmimin e Margës dhe në faqet vijuese të novelës na bën me dije kush ishte Marga, pse u helmua etj. Në “Oxhaku” kemi në fillim djegien e “shtëpisë së zezë” dhe më vonë bëhet shthurja e veprimit. Kështu vepron Mihali edhe në novelën e tretë “Vari pagëzimit”, në të cilën së pari paraqitet tragjedia e madhe e familjes së Gjini Kaplëkurasit e pastaj tregohet historia e atyre që vdiqën dhe e Thanës së arratisur.

Frymëzimi i shkrimtarit në novela s’është i njëjtë. Ai oscilon vende-vende. Pjesët e para të novelave “Oxhaku” dhe “Var’i pagëzimit” janë shkruar me frymëzim të dalluar. Qëndrojnë më lart në pikëpamje artistike. Pjesët e dyta të këtyre novelave janë më të dobëta, janë të një shkalle më të ulët. Herë-herë frymëzimi mungon fare. Ai përdor kryesisht këto mjete letrare në novelat e tij: përshkrimin, evokimin dhe dialogun. Përshkrimet janë vende-vende të plota, po të ngjashme midis tyre. Evokimi është përdorur shpesh. Stili i novelave është kryesisht i rrjedhshëm, stil lirik dhe emfatik. Një narracion të rëndomtë e hasim te “Oxhaku” dhe te “Var’i pagëzimit”. Në të tri novelat autori krijon atmosferën, por nuk ka aftësi narrative për t’u kredhur në psikologjinë e personazheve dhe në detajet thelbësore të ngjarjeve, me qëllim që të krijojë një ambient karakteristik. Gramenoja edhe në novela grumbullon episode të panevojshme. Bën edhe digresione në të treguar. Përshkruan situata të papritura, të cilat zgjidhen me “deus ex machina”. Të gjitha këto ndikojnë dukshëm në uljen e shkallës artistike të novelave.

Proza publicistike ka një prosede karakteristik pothuaj për të gjitha gjinitë që i ka lëvruar Gramenoja: shkrimet janë të shkurtëra, ngjarjet e së kaluarës i krahason me ato të jetës bashkëkohëse, temat janë nga aktualiteti i kohës, ato kapen e theksohen menjëherë pa farë hyrjeje; dallohet fryma polemikë; përzien ligjëratën e drejtë me atë të zhdrejtën, përdor kohën e tashme të mënyrës dëftore në rolin e prezentit historik etj. Portretet i sajon mbi të dhëna biografike e mbi kujtimet e veta nga jeta e përbashkët në lëvizjen çlirimtare e patriotike. Pamfletet i mbështet në përshtypjet, që i kishin bërë ministrat e zyrtarët gjatë takimeve, udhëtimeve, bisedave e mbledhjeve, të cilat i kishte pasur me ta në vitet 1913-1914 në Vlorë e në Durrës.

Poezia, dramat, novelat, kujtimet, portretet, pa-mfletet, fejtonet dhe gjinitë e tjera publicistike janë shkruar në përgjithësi me një gjuhë të rrjedhshme e të kuptueshme. Ajo shpesh është e pasur dhe ka një veshje të kënaqshme artistike. është kryesisht gjuha e Jugut me disa elemente karakteristike të së folmes së Korçës, vendlindjes së shkrimtarit. Veçse nuk është, megjithatë, e punuar sa duhet. Ka fraza të shthurura, retorizëm të theksuar dhe më kryesorja — hasim shpesh në përsëritje fjalësh, frazash, figurash e tabllosh, që e rëndojnë stilin.

Ymer Bytyqi