PRELë TULI I SALCëS

PAL DUKA-GJINI

PRELë TULI

Pranëvera e 1910-tës duel rryeshëm. Shën Gjergji, që ndër male tona bjen me vedi gjeth e bar, atë vjetë zbukuroi vetëm ndonji “bajrak” ndër pyje e aty-këtu ndonji stomb a livad në shulla, të mprojtun prej verit. Bora vonoi me u dë e deri në vërri arat e ograjat në kapt laracoheshin po, por s’dijshin kurr me ja lëshue rendin barit e parmendës. Të mjellunat u shtynë. Vetëm ndonji shpi më të rrallë mujti të xajë qëtë, si ndër vjet tjera, ke kulla në breg të lumit apo më ndonji zagën në lugina të ulta dhe të mshehta. Mbas cegmës e borës kapën shinat që s’dijshin me da. Shumkujë që hajnisht motit, qiti të lashtat, ju desht të qesë farën për së dytit në valigë të stinës për të mjellunat e vona.

Flitej se ajo vjetë do të binte me vedi dishka të veçantë e jo fort të pëlqyeshëm.

Banorët e Dukagjinit e posaçe fisin e Shalës e të Merturit i kishte kapë nji frigë e paspjegueshme. As ata vetë s’dijshin me ja gjetë rrëfanën as psehin. Parandiejshin nji dishka të trishtueshëm në zemër, thue se përnjimend s’do ta gëzojshin korën e vjeshtës. “Bane, Zo’, hajr!” pëshperitej gojë-më-gojë saherë që qëtë u trumhasëshin në lavër, saherë që parmenda thehej lik përmjet, saherë që bishti i kmesës a I spatës u jitëte në dorë pa krye, saherë që gjaja u tërhusej vërrijeve apo merrshin malin, thue se u kishte ra dhekci i gushtit, apo të kishin ndie erën e ujkut. Barive e robnisë i ishte mbushë mendja, se deri gjaja e gjallë më atë vjetë s’ishte ajo e vjetëve tjera.

Dikush ja lënte fajin hanëve, që më atë stinë muerën dallash. Tjerë betoheshin me Zot e Orë të fisit se bagëtija dishka parashifte. Kështu kishte ndodhë — pohojshin me bë e rrëfe pleqt e katundit — gjithsaherë gjyshave, apo edhe atyne vetë në rini, u kishte tokue me i shkue mbretit në ushtri, apo me luftue me Turk, kur ai kishte pasë synue ti prekë në fe ase në kanu, në liri të trashigueme apo në nderë të armëve të krahit.

Shpatullat, mandej, përforcojshin e shtojshin pëshperitjet. Shpatullarët ma të përmendunt e Dukagjinit — e s’ishin pak — e merrshin me kaull se s’do të kalonte ajo vjetë pa u derdhë shum gjak, pa u shkretnue shum koniqe e pa u djegë shum kulla. Në mende të tyne ata shifshin qartë dhe përcaktojshin me saktësi timin që do të mbulonte fisin e fiset e para, luftën që do të bahej, vigjët që do të përshkojshin katundet e vorret që do të çileshin rishtas ndër bajrakë të Lekës. E vorret s’ishin të dokujdo, por përkundra, vorre shpijash së para e burrash kambë-fisesh.

Nuk ishte punë e lehtë me u a mbushë menden këtyne parafolësave malorë se e ardhëshmja asht në dorën a Zotit e se vetëm Ai e din se punët që do të vërtetoheshin, janë të shkrueme në menden hyjnore e jo në eshtën frymorësh së pa-arsyeshëm, të shiquem në dritën e pishës apo në rrezet e diellit në prezore. Ma se nji herë u kishte pasë folë frati prej elterit mbi këto bestytni të rrëjshme dhe u ishte kërcnue me mallkim atyne që trëmshin popullin me profeci të tilla. Gjithshkafja ishte qenë kot. Mjerisht në mbushëmenden e të Dukagjinasit peshonte baras, nëmos ma tepër, besimi në këto sende e uzdaja në provaninë e Hyut, në dorë të cilit janë shartet e njerit. E s’ishte për tu vu faj.

Të veçuem prej botës, të mbajtun në terr të padijes gjatë shum shekujsh, të ndrymë posi më nji fortesë qindrese ndër Alpet e Veriut, gjithmonë me pushkë për faqe e në luftë tash me Anadollakë, tash me Sllav, pa pasë tjetër mik as mësues jashta Meshtarit misjonar, i cili me gjith vullëndet të mirë, rrallë mund ti afronte, të Dukagjinast e shkretë banë adhe tepër, që pështuen fenë e ruejtën ma mirë se kudo njeti traditat gjyshore të asajë Shqipnije, e cila dikur qe e tanë katholike. Shkollarët — thojshin deri burrat e urtë të këtyne viseve — dijnë po, të luejnë kalemin, por në punë tona janë berre. Dieja e shkollimi janë njimend të mira, por s’janë për në të malit. Në na duhet parmenda e pushka. Librat e zbusin njerin. I malsori zbutet në banka të shkollës e në mësime, posi zbutet duhani i gëzhitun në palë të fierit të njomë apo në lëpushtra malit. Po u zbut tepër duhani, edhe në qe i ardhun prej Shkupit apo nga Sheldija, s’ndezet ma as s’e mban zjarmin, ashtu si s’ndezet baruti i lagët. Na, mandej, pa barut të terun s’kemi të gjallë. Turku, po s’ndjeu duhmën e plumbit të zi e s’pau flakën që vjell gryka e hutës, kishte për të na marrë gratë në shtrat dhe kishte për të na dhunue kishë e vorre. E atëbotë shka do të na viente jeta?

Shëjeve të natyrës, andërrave e shpatullave u shtoheshin më atë vjetë ngjarje tjera edhe ma të qarta.

Përflitej gojë më gojë dhe prej njaj fisi, posi kalon vetima në vjeshtë, kalonte fjala në fis tjetër se këtu u rrxue nji koçek nga bjeshka, atje u shemb nji rreshpe nga mali, këndej u ndigjue nji gjamë posi bumbullimë në mot të kthielltë, andej u panë do danga në diell e njolla gjaku në hanë. Sigurisht kishte ndodhë edhe tjera herë, por në fillimin e asajë vere shumkush i kishte vu shëj çdo ullini që rrxohej prej qielle, dhe në mende të vet i kishte pa kah dirgjeshin në drejtim të Shkambit të Rajës, në Kunorën e Nikajve, në Çellum të Merturit e kah Guri Murg i Salcës, në Qafe të Agrit a në Ndërmajna, kah Biga e Shalës a Rrëshelli, në Balca të Shoshit a kah Dushmani e Toplana.

Shkambijt që shkoqen, gjama ditën për dielli, dangat në diell e hanë e hyjt që vrasin ndër male e bjeshkë besojshin se përnjimend shënjojshin dekë e rreziqe ndër lagje, në fis a bajrak, ku ndodhshin.

Shka ma fort turbullonte shpirtin e shumkujë në Dukagjin ishte hieja e Orëve e e Zanave që aty-këtu bahej beh apo — si pohohej — u kallxojshin.

Ma se nji ndër shtegtarë e ndër bari e merrte me jetë e gur të vorrit se natën në bjeshkë, ditën për dielli në qafa e logje, pranë krojeve e gurrave kishin veshtrue të Bukurat e natës kah bajshin gjamë si burrat, kah hëjkojshin si gratë, kah qitshin pushkë, si të ishin në luftë me anmik. I kishin marrë vesht, tue kuvendë njana me tjetrën dhe prej gojës së tyne kishin ndigjue emna burrash që do të diqshin më atë verë, tjerë që do të vriteshin apo do të varroheshin randë. Në mende të tyne, mandej, këto zbulime të “Shtou -Zo’- rreshtin” s’ishin kllapi jermi as pasqyrime tute, por paralajmime të sakta sa e saktë për ta ishte Ora, pa të cilën njeri s’ka të gjallë mbi tokë mësa trupi pa shpirt apo peshku pa ujë. Shum i kishin vu shëj ditëve të caktueme nga Shtoj-Zo’-vallet dhe s’ishin të pakët ata, që ditë për ditë shkallojshin, pa ju ba vesht kujë, mrizin e gjasë, qershinë a mandin në oborr, bishtin e lahutës apo drunin e pushkës për të njehë, kështu, pa gabim afatin e dhanun nga Hijet gjysëhyjnore. Pritshin me frigë vërtetimin, vërtetim që, çëse mbahet mend në këto male, s’huqi kurr në këso rasash. Prite Zot me thanë se Orët s’janë gja apo se ato munden me rrëjtë. Kishte për të qenë mëshortja që aty-për-aty Zanat ta shitojnë nji guximtar të tillë, edhe po të ishte ky drangue me fletë e i pashitueshëm. Nji herë qenë tue i mbetë në qafe Pater Dedës së Shalës, kur ky prej elterit boshatisi këto besime të rrëjshme, tue u qitë bejleg Orëve e Zanave të Dukagjinit. Fill mbas meshet populli u përzie në log të kishës dhe u gjetën asish, që do të kishin vu dorë në armë, po mos të ishte qenë nji meshtar ai, qe u kishte folë aso doret. As dorëzanët e kishës as pleqt e katundit s’mujtën ti paqëtojnë të zemruemët. Prandej këta vetë qenë të ngushtuem, për ti vu kapak asajë pakënaqësije, të thrrasin fratin në oborr dhe ta porosisin, që aty e mbrapa të predikonte Ungjillin e fjalën e Zotit, por mos ti prekte ma në Orë e Zana të fisit.

Në ketë gjendje shpirtnore e gjetën Dukagjinin ngjarjet e verës së 1910-tës, ngjarje të cilat populli mbarë i njef nën emnin “Lufta e hyrrjetit”.

Nuk due ta lodhi lexuesin me zhvillimin kronologjik të fakteve as me arsye, të cilat i shtynë Zhon Turqt të caktojshin nji ushtri të rregullt me ma se 50.000 të armatosun për të shtypë kryengritjet kosovare dhe për të sharmatosë Shqipninë, e cila zgjohej në ketë kohë prej kllapisë shekullore dhe lypte, si tjerat kombe nën perendorinë e kalbun otomane, pamvarsinë. Ndjenja kombëtare tashma ishte ngjallë.

Thom vetëm se në ditët e para të korrikut Durgut Pasha, i njoftunn ga Dera e Lartë posi gjenerali i pathyeshëm, mbasi lau në gjak Shkup, Prizren e Gjakovë, Gash e Krasniqe, u kap me pararoje të veta në fushën e Mulosmanajve. Këtu mblodh rradhat tjera të ushtrisë dhe vendosi, të merrte për pakë dit frymë, para se të drejtohej të shkelte dhunisht prakun e Dukagjinit, tue kalue në Qafen e Kolçit.

Marrshimi i shpejtë i ushtrisë otomane dhe lajmi i papritun se ajo me të mirë a me të keq do të përshkohej nepër Dukagjin, ku do të mblidhte armët, do të merrte ushtarë dhe do të vendonte taksat, si në vende tjera të perendorisë, mnderoi në mënyrë të papërshkrueshme bajrakët e Lekës. Shëjet e deri tashme fillojshin të vërtetohen.

Luftë, luftë! ndigjohej në katër anët dhe burra e gra, djelm e çika pregatiteshin për të ja prë rrugën gjysë-hanës a spakut për të ja përgjakë keqas shtizën, para se kjo të xënte vend ngallnyese mbi kalanë e Gencit dhe mbi muret e Rozafes iliriane.

Nuk ishte e para herë që i Aziatiku ndeshej ball për ball me armët e Dukagjinit. S’ishte e para herë që në qafa të këtyne maleve, tepër të ngushta për të huejin, shallvarët anadollakë kalleshin flakë e verdhë nga baruti i “kaurrave” gjithmonë kryengritësa. S’ishte e para herë që turijt e trashë të Turkut të përgjakeshin mnderëshëm nga konaku i hutës. Ketë gja e dinte mirë Durguti dhe ma mirë e kuptonte Bedri Pasha, sundimtari i Vilajetit të Shkodrës. Shi për ketë arsye, ky i fundit, thirri në qytet parinë e Dukagjinit dhe, mbasi i porositi me nji fjalim të zjarrtë e përkdhelës të pajtojshin gjaqe e varrë ndër vedi e fis me fis, të hiqshin dasi e degame, të zgidhshin ata vetë e me të mirë çashtjet e bjeshkëve e të vërrinit, të vadave apo të kufijve endë pezull, përfundoi kuvendin me lajmin se nji ushtri nga Kosova do të kalonte nepër Dukagjin. Ngarkonte parinë, prandej, që të paqëtojshin popullin, të hapshin sytë ata vetë dhe mos të rrëheshin nga kleri e nga koçakët, nga të huejtë e nga krye-këcyemët e mbrendëshëm për ti ba kundërshtim a për ti sjellë pushkën urdive të Sulltanit, pa të cilin deri dielli s’bante dritë as s’nxënte mbi tokë.

Nga të pranishëmt u gjet kush i përgjegji Pashës me urti e pa u nxë. Qe ndonji që i tha tmç, se në Dukagjin dielli kishte ba dritë gjithmonë e kishte nxë e se edhe aty e mbrapa do të bante dritë e do të nxënte gjithnji, si qe si s’qe gjallë sulltani. Dielli. ishte syni i Zotit e jo i mbretit të Stambollës.

Bajraktarët, veç, as s’folën as s’kundërshtuen çiltas. E dijshin tashma se fjalët e mëdha janë shëj ligështije posi shëj tute asht të kuellunt në të madh të atij, i cili I frigohet natës, kur kjo e xën para se të dalë prej ashtës së rrastë. Zati shpijat e bajraktarëve, në përpjekje të vazhdueshme me vezira e pashë, kishin mësue shum prej botës orientale. E kuptojshin, prandej, se kjo kur të mënin, të lëmon; kur don me të prë, të gostitë; kur don me të poshtnue, të levdon; kur të tutet, të miklon; kur të shofe të ligështë, të rjep për së gjalli. Përvoja e 500 vjetëve ishte vërtetimi i këtyne pohimeve. Urtisht menduen të ja bajshin qefin sundimtarit dhe të ja pranojshin dhantitë, por me porositë a Laokontit: “Timeo Danaos et dona ferentes” = U tutem Grekëve edhe atëherë kur më mbushin me dhanti. Më tjetrën anë vendosën mos të prisheshin me të vetët as mos ti pengojshin në luftë, po të ja shifshin gjasën e po ti këshillojshin rrethanat. Këndej mbasi shtinë në qese ka nji mixhidë të bardhë, u filluen për vende të veta.

Në Shalë e Shosh, Nikaj e Merturë, Toplanë e Dushman gjetën punë të reja. Prej Shkambit të Rajës e më Therme të Nikajve, prej Kodrave të Palçit e më Qafë të Kolçit, prej këndej e në Qafe të Agrit, prej Ndërmajnave e më Qafë të Boshit, prej Qafës së Pejës e në Qafë të Valbonës, prej Balzave të Shoshit e më Therme të Toplanës ishte qitë kushtrimi: “Hiq kushtrim kush të jeshë më shtatë e shtatëdhetë, me dalë në luftë, se na ra Turku.

Kushtrimi ndër male tona asht gjithmonë i hatashëm. Më ketë herë duel edhe ma i mnderëshëm. Pasugurija, friga, trishtimi se kishin punë me anmikun e shekujve, tmera e mizorisë së provueme sa herash në të kaluemen, shqetsoi çmos kurr banorët e shkretë, të dhanun në ketë stinë mbas gjajet e punet, mbas shatit e kosës, mbas vadet e prashitje.

Zani i kushtrimtarëve, ma i thekshëm se pushka në beh, u përcuell qafe në qafe, mal në mal, katund në katund, lagje në lagje me nji shpejti vetime. Shkambij e gryka, kodrina e pyje, koniqe e kulla gitej si të përsritëshin të qindfishueme nji fjalë të vetme: kushtrim, kushtrim! Të mëdhaj e të vogjël në zemra të veta provojshin më ket rast ata shka provojnë banorët e qytetit atëbotë, kur posa të bombarduem për të parën herë, veshtrojnë rishtas fishkullimin shurdhues të sirenave, që lajmojnë se fluturakët e anmikut kanë mbulue prap se prap qiellën endë të pazhdavaritun nga pluhni e timi i gërmadhave. Merre me mend gjendjen shpirtnore të qytetarëve më ketë ndërkohë në pritje të shofin rrafsh. për dhë shka ndoshta sulmit të parë I pështoi, ke bumbet e derdhuna porsi breshni s’u plasën të tana. Posaçe gratë e fëmitë e Dukagjinit mbarë u gjetën posi vogjëlija e njaj shpije, që papritmas zgjohen natën dhe, tue e pasë qitë kryet në dritësore për të pa se shka asht zani, kujtohen se kulla asht rrethue prej flaket e se ndodhen në mjes të furrës e të zjarmit. Burrat e djelmnija e bame për armë, në kushtrim njifshin zanin e burisë që i thirrte në luftë dhe u pregatitshin, posi pregatiten rradhat e zgjedhuna të ushtrisë për të ngrehë bajonetat dhe për të msy anmikun, jo ma mbas pritash e në llogore, por fyta-fytas në log të mejdani.

S’ishte vetëm kushtrimi ai që të rrqethte shtatin. Kushtrime ishin qitë kush e din se sa herë në këto vise. Sadoqë së keqes s’I mësohet kurrkushi, prap i Dukagjinasi poterën e luftën i kishte ba petk. Zati Turku s’i la kurr rahat banorët e Dukagjinit, si përsë katholikë, si pse të pandigjueshëm ndaj Derës së Lartë. Gjatë pësëqind vjetëve, veç, as këta s’ja kursyen barutin e zi as plumbin të Anadollakut. Kudo i qiti puna e shtegu, mbrenda e jashta vendit të vet, qenë në Shkodër apo në Gjakovë, Shkup a Pejë, Stambollë a Morë kukelat, stërnipa të Lekës, e diftuen vedin. Diqën ndoshta, por s’lëjuen kurr të fyheshin as të poshtnoheshi.

Dishka tjetër shtonte frigën në popull dhe mjeronte edhe ma tepër vendi.

Gojë më gojë pëshperitej dhe njani i kallxonte tjetrit përshkrime prrallore mbi ushtrinë anmike. Fantazija e atyne pakë vetëve, të cilt lë e rritë në këto gryka pa e pasë shkapërcye nji herë me thanë prakun e Dukagjinit, sadoqë kishin mbas vedit gadi nji shekull jetë, e paraqitëte ushtrinë e Durgutit me ngjyrat ma të zezat dhe ma të përfrigueshmet. E prejsë fjala e keqe zëhet besë ma udobisht se e mira, fjalët e këtyne pleqëve e kishin atë peshën e vet, edhe pse s’i përgjegjëshin së vërtetës. Ishin këta burra të motnuem, që në jetë të tyne të gjatë, sa herë, ndoshta, ishin kapë fytas me ujq e harusha, kishin ndie për ngjat e për afër lufta drangojsh e kulshedrash, njifshin shtriga e mëngjistare, ishin takue në Zana e Orë bjeshkësh, por më tjetrën anë gjithmonë me gja malit, s’kishin pa kurr ushtri të rregullt as njerz kombesh së hueja. Dashtë e padashtë kallximet e këtyne patriarkëve të thjeshtë e të drejtë depërtojshin në koniqe e tbana, në oborre shpijash e në ndeje grashë pranë krojeve ashtu si në grumbuj çobajsh ndër mrize. Këta, grani ma të shumtën e vogjëli, xëjshin besë e u dridhshin posi thupra në ujë para kërcnimeve, që i pritishin. E si s’ishte mnerë e rrezik i zi ai që të madh e të vogël e vënte përball njaj ushtrije, luftarët e së cilës s’kish burrë që i njehë? Tanë, mandej, harapë të ardhun prej përtej detit, me buzë të trasha ‘i pëllambë e krye brënga-brënga, me qafë sa të kaut e shpatulla harushe. Thohej edhe se të tanë kjo mori njerzish ishin të veshun me petka ngjyrë bari dhe s’dalloheshin faret prej malit, se ishin të armatosun deri në dhambë me armët e Sulltanit, se ushqeheshin me mish kualsh e mushqish që përdorojshin për topa e deri me mish qëjsh që u ruejshin çadrat. Shtohej se në luftë ishin të rrebtë dhe të pa farë mëshrire. Para të krishtenëve të pakryqt tërboheshin. S’njifshin besë as ndore, dorëzim as falje. Deri të plagosunt e vet i mbytshin për mos tu qitë pengim në luftime, të dekunt i digjshin dhe të xanunt rob i shtërngojshin ase për të ndërrue fe apo, në rasë mohimi, i cecatshin për kadalë dhe i bajshin mish kutijash. Dhunojshin gratë e katundeve, npër të cilat u shkelte kamba fituese dhe çikat i tretshin në Azi, ku do të rriteshin robina e turkina në shërbim të veseve e të andeve të tyne. Ndër të armatosun të Pashës s’mungojshin as asish që katallaj të lëm në shkretitë e përtej Misirit, kishin nji sy në ball dhe me atë sy duq sa nji filxhan, shifshin si natën si ditën. Kush mund tu pështont.

Si mos të mjaftojshin këto përfetyrime fantastike, të huajituna gadi të gjitha prej prrallave mitologjike të netëve të gjata të krezhëmve a në roje kazanash, hijshin tashti në shenë dishmitarët. Edhe këta përbëtoheshin se kishin pa me sy e prekë me dorë atëbotë, kur si të ri patën qenë tretë në Tarabulluz a Edrene, se atje, në skajin e botës, ku s’ka tokë ma, njerzt janë përbindësha e gjysë katallaj. Të njajtit mërgimtarë, të kthyem në vend, tashti për të tërhjekë kureshtën e ndigjuesave dhe për të nxitë mënf e hakmarrje kundra Turkut u kishin pohue sa herë të pranishëmve se atje, ku Sulltani tretëte Shqiptarët kryengritësa, hahej mish njeri, ushqeheshin me gjarpij e mi të pjekun, me kacaleca të gjallë e kandërra tjera. Atje, kishin thanë prap këta, robnija s’njef babë as nanë, motër as vëlla. Atje — shtojshin — s’kanë vorre as s’nderojnë të dekun. Mund, njerin, posa të ketë dhanë shpirt, ashtu si e ka falë Zoti, e qesin larg në shkreti a në breg të ndonji lumit të vetmuem dhe aty e lanë për të qenë ushqim çakajsh a hjenash, luajsh a kokodrilas.

Ky soj njeri kishte msy Dukagjini.

Kurrnji herë në të kaluemen bajrakët e Dukagjinit s’u diftuen ma të bashkuem e të lidhum me shoqisho’in, ma të organizuem dhe të vendosun ase me dekë i madh e i vogël ase me dalë faqe bardhë e me pështue. E pra lufta, së cilës po ja hijshin, s’ishte as lojë kapuçash as bajrak në log të kishës, as darsëm, as gjoje shëji. Krejt përkundra: kishin punë dhe do të bajshin hesapet me nji Durgut Pashë e Ali Beg Kostur nga Kosova, shqiptar ky i fundit si ata dhe ma mirë se ata i stërvitun në armë e taktikë çetash e males.

Nuk u rrëjshin Spartanët e veriut — si çdo popull në këso rasash — mbas prrallave e fantazisë femën. Shumica e pleqnojshin mirë se shka donte të thotë me u përballue me nji ushtri të zgjedhun të Derës së Lartë dhe deri më atë ditë të pathyeshme, kamba e së cilës kishte dridhë tokën kahdo kishte shkelë dhe e kishte ba të qesë ujë. E dijshin se kali i Harapit të detit, të cilit po i delshin në bejleg, s’ishte veshë me lëkura buejësh, por me armë të çelikta, ma havana e topa të zez. E pra këta Gjergj Elezat e ri, të rritun në Jutbinën Dukagjinase, s’kishin kalë as shyt, topuz as mëzdrak. Por, po, në vend të tyne kishin malet e thepisuna e qafat e Orëve, kishin për armë kmesa e spata, huta gjysë të ndryshkuna e kubure të mshehta, ndonji peticë më të rrallë e pak malere junane apo edhe ma pak mauzerre mbreti me ballna fishekësh të njehun. Mujë e Halil, por, kishin zemrën, Gjergj Elez kishin guximin. E në luftë zemra e guximi, trimnija e qindresa lanë nderë e pështojnë vendi.

Thermopylat e nipave të Pal Dukagjinit u nxunë nga Spartanët e Kanunit. Në za të Leonidës së Shalës, të Mehmet Shpendit, të parit të djelmnisë, rrani Çun Nika e Marash Delija, vrapuen Lekaj e Abat, Pecaj e Pjollë, Vuksanaj e Gimaj, Nënmavriq e Bregas, Me ta u bashkuen djelmt e Thethit, të cilt, tue pasë sigurue Qafën e Pejës e të Valbonës, i shkuen në ndihmë fisit e vëllaznisë së vet së pa-dame, të vendosun me dek.

Në Lugun e Ndërmajnave, aty ku Krojet e Bajraktarëve e dajnë fisin e Shalës me të Nikajve, u caktue qindresa. Këtu u rrxuen aha vigaj dhe me trupën të tyne e me rrëma u thurën të vetmet shtigje kalimi nepër pyllën e shpeshtë e të paskaj, që prej fshatit të Nikajve s’dan për gadi dy orë rrugë as s’huqë deri në livadhe të Qafes kundruell Shalës, bri Rrëshellit. Aty-këtu u ngrehën mure e prita dhe mbas tyne e mbas ahave u rreshtuen luftëtarët posi luajt në pusi. Ishin këta ma të njoftunt për shëj e për trimni, për zemër e guxim. Shtatëqind shpi Shalë u betuen më Shën Marrabë e qiri të festës, më Shën Gjon të Shalës e në Orë të Bigës se kurr e për të gjallë s’do të lëjojshin me kalue asajt kambë anadollaku pa e pasë la me gjak pëllambë për pëllambë atë vend dhe pa i diftue Stambollës se taborret e saja ishin të pamjaftueshme për ta shtrue Shalën arbënore. Turkija vetë e Sulltani do ta merrshin vesht se çë zemër e çë trimni kishte i Dukagjinasi. Shtatë krajlat do të bindeshin mësa Pasha krenar do të jitëte pa mend. Zemër-plasun do të vënte themrën andej kah kishte vu majen e, I koritun si koriten burrat, në jerm të disprimit do të turfullonte: “Mori Shalë, ti Shalë mizore, pak na u duke e shum na dole.

Mbi Brisa, mandej, e në Shtërziqe nxuni pritat Toplana thineshë e Dushmani sygac.

Në bashkëpunim me burra ushtarë s’munguen as ketë herë, si s’huqën kurr në të kaluemen, gratë sokolesha, çikat Zana mali e aq ma pak munguen djelmoçat endë të rij me moshë, por të mëdhaj dhe të burrnuem me zemër. Këta paraqitshin më ketë rasë mbrapavijat: përherë të gatshëm dhe të lum për tu pru luftëtarëve bukë e ushqim, bylmet e pije, armë e fishekë. As femnat as rinija s’merrshin para syshë breshnin e plumbave të anmikut as gjylet e randa të topave që rrahshin pada qafat dhe vjellshin zjarm mbi ta, thue mali e pyjet kishin marrë flakë. Dukej se toka ndër kambë u ishte ça e vulkani i ndiqte. Por Zanat në xhubletë s’e ndalshin hapin as drangojt e vogjël s’e ulshin barrën. S’pranojshin me i pështue dekës larg tatave në ball të luftës. Në duerë të babave, këta të fundit kishin shprazë pushkën ma së pari, atëherë kur akoma pa pasë mbathë tirqit, kishin qitë për festë me miq e ndër darsma, të dielën e Pashkëve në agim e natën e Krishtlindjes në shëj të lëmit e të ngjallunit të Krishtit. Në duerë të babave e pranë tyne dishrojshin tash, në qe nevoja, me dhanë jetën e vet ase me ta me dalë fituesa kundra anmikut të vendit e të fes.

Nji epopë e pashoqe do të delte përshkrimi i këtyne luftave, po të lindte në Dukagjin nji poetë i madh, si Fishta I madh, dhe të vëhej me shkrue si k.

Po, Zo’, në Salcën e Merturit shka ndodhte në ketë kohë? Pra bajraku trim i Berishës trime ja çili derën ushtrive të Sulltanit pa pushkë të shtim.

Jo: Salca asht ndezë flakë, pse flakë e ndezi Durgut Pasha. Po, Salcë e Palç e Brisë janë lidhë besa-besë e përbetue në Zojë të Merturit e në atë të Alshiqes, para me u shkrumbue në flakë e me u shkri në zjarm, se me e lëshue vendin e vet për të gjallë apo me i lanë marre vedit e Dukagjinit. Këtu ma tepër se kudo njeti çdo gur bahet ledh qindrese, çdo ah mburojë, çdo shkamb fortesë, çdo shteg pritë, çdo pritë ball lufte. Grimcohen gurt prej topave të anmikut, pritat ndezen flakë, ahat veshken gjethsh dhe krekcohen degësh, shkambijt ndezen prej dinamitit dhe kuqen prej vapet të barutit, por zemrat e të Salcnjorëvet s’topiten. Veshet në barut të zi Salca, por ujqit e Berishës trime s’trëmen mësa trëmet bisha nga njegulla e vjeshtës. Luftojnë drangojt e Merturit kundra kulshedrës së ardhun prej Azijet dhe, nëqe se ketë herë s’mund e mbytën përbindëshin e idhnuem. Gjithnji, veç, e varruen randë dhe e smbrapën të përgjakun. E smbrapën përse Salca e kish Orën çuet, mësa në krye kish Prelë Tulin, burrin e përmendum të fisit, nderën e mbarë Dukagjinit, namin e Shqipnis.

Mos të ma marrë, prandej, për të keq lexuesi, nëqe se fytyra e këtij burri më grishë ta kundroj ma për së afërmit dhe në të të paraqes nji anë të shndëritëshme dhe nji shembull të shkëlqyeshëm të shpirtit të Dukagjinasit të dikurshë.

Pësë huta grykë më grykë lajmuen, atë nade, Salcën se agimi i asajë dite binte dishka të rë në fis. Të shtimet e hutave, ashtu si u shprazën më atë rast, s’ishin ogur-zeze. Të gjith në katund e dijshin se kishin ra në shëj gëzimi. Atyne që nga kreveti i shpijave apo nga oborret pëvetën se shka ishte pushka — si e kanë doke malet dona — fqijt e kumarët përgjegjën: “O...oo, s’a’ gja e keqe, morë, joo, por Tul Hasës i ka falë Zoti nji djalë.

Djali në bajrakë të Dukagjinit ishte nji krah ma tepër, nji pushkë ma shum, nji ushtar i rij, nji Orë fatalume që i shtohej rradhës së Bukurave të bjeshkës edhe atëherë, kur fëmija s’ishte trashigimta.

Prela — pse kështu desht të ja vënte emnin i jati në ligjim te kisha s’dihet se leu me ndonji shëj të veçantë në trupin e njomë. As bijat e oxhakut as ndrikullat e trollit, që e rahatuen fëminë për të parën herë në djep, s’hetuen gja të posaçme. Nemose për sa dihet, s’ tha kush se djali leu me këmishë, as se pat flatra nën sjetulla, as tjera shëje në shpatullat e vogëla. Vetëm se po: gjithkush erdh me pa për gëzim, mbet i habitun, tue kundrue djepin plot, tue soditë nji kreatyrë aq të bukur e të shëndoshtë. Kishe thanë përnjimend se femia s’ishte i lindun në ato ditë, por para disa muejësh të mirë. “Rueje, Zot, marshalla i kjoftë, syni i keq mos e paftë e Orët i pastë te kryet me Engjuj e Shejtën!” i thanë gratë e katundit saherë zbuluen djepin për ti urue jetë të gjatë e të lume. Ma të afërmt e shpisë e ndrikullat e zemrës I lidhën do pëj në rreth të djepit, do tufë shum ngjyrëshe, do goca deti e rrueza, cingare të vogëla priçi e pare sermi. Në kaçurrelat e ballit i ngatrruen, mandej, me pak dyllë nji njesë Zojet e nji të Shën Andout, tue e sugurue, kështu, prej shtrigave të natës e prej mëngjistareve, prej synit të keq e prej bakëqiv.

S’kaluen shum dit e në vëllaznl të Tulës filluen të ndihen disa pëshperitje. Endë sot s’dihet se kah duelën as se kush qe ai, që e hapi fjalën, se do dit para se të lënte Prela, dikush ndër bari të fshatit kah po kërkonte natën do dhi të ngërmueme në bjeshkën e Salcës, shi përfundi Majes së Rrëshellit, aty ku sot asht Kodra e Çamarotit, paska pasë pa se do hije të veshuna në rreze hane paskanë pasë mbulue livadhin dhe po paskanë pasë çilë kuvend shoqe me shoqe. Qenka tremë çobani dhe qenka smbrapë hajnisht mbas njaj guri. Paska currue veshtë dhe paska prigjue fijalët e të Bardhave të natës. Ndër tjera njana I paska pasë thanë shoqes: “Mbrenda pak kohe e Tul Hasës ka për ti lë nji djalë: ka për ti dalë trim e fisnik dhe Ora e tij ka për të qenë fatalume mbi të tjera shoqe. Ajo ka për tu pri motrave ndër lufta dhe dy herë në jetë ka për tu gjetë fort ngusht, por ka për të pështue e për të dalë faqe bardhë. Emnin e tij kanë për ta këndue në Lahutë të Malcis. Orët — pse sugurisht Orë do të jenë qenë ato — paskanë pasë paralajmue edhe shum sende tjera. Njatje vonë u paska pasë shkue mendja dhe paskanë pasë dyshue nëmos po i ndigjueka kush ndër të dekëshëm. Ma e hieshmja ndër to u paska pasë folë të tjerave: Drue se ndokush ndër njerzë ash kah na veshtron. Po e shitojmë, paskanë pasë thanë shumica; po e fluturojmë shkambit, paskanë pasë shtue disa sosh. Jo, jo, paska pasë përgjegjë Hieja e Madhe, mjafton që në mende të këtij guximtarit, po ndodhi kush I gjallë në këto vende, të shlyejmë gjithshka ka mujtë të ndiej prej nesh. Ka për të mbajtë mend vetëm lindjen e djalit të Tul Hasës dhe, po bani e e diftoi emnin e vet, aty-për-aty ka për ta lëshue shpirti. Ndoshta, e sigurisht shi për ketë kërcnim, bariu i ynë s’e zbuloi kurr emnin e vet as se shka pau e ndjeu më atë natë. Zati posa u çuen Orët prej atij vendit ai s’dijti të thotë kurr tjetër gja përveç shka i ishte qenë lëjue të diftoj.

Në, natyrisht, s’na intereson këtu gjith aq vërtetsija e këtij fakti.

Qe fantazi e rrëjshme shka thohet se pau ky bari, apo dishka me të saktë ju shtir.

Puna asht se Prelë Tuli posa nisi të marrë kambë, ngrehej mbas pushkës së t’et dhe s’lëjonte që i vëllai Kola — para tij me moshë — ta sundonte apo ti urdhënonte. Kur tata për të parën herë, tue e mbajtë në gjuj, e bani ti hiqte gisht hutës, femija në vend që të tremej nga krizma e duhma e barutit, tanë u shkri në gaz dhe këcei prej gëzimit. Aty e mbrapa ishte vështirë me ja hjekë doret, sidomos ndër raste festash, hutën a kuburen e babës. Si muer mend e shise dhe nana i mbathi çakçirët e vogjël në vend të këmishës që aso kohe bajshin si djelmt si çikat deri më nji shej moshe, djali e ndjeu vedin të mad.

Tashti kurdo Tuli a burrat e katundit, miq të ardhun apo udhëtarë që përbujshin në shpi të tij, hijshin në kuvende burrnije apo rrahshin çashtje kanuni a diftojshin ngjarje fisesh, Prela s’dahej tyne: rrinte me sy kokërr dhe i veshtronte me vemendje e pa ba za, thue se ishte plak i vjetër e jo kalama. As përkëdheljet e nanës, as fjala e babës s’e bajshin të shkojë në të shtrueme, derisa mos të ishte rahatue i mbrami mik. Ai vetë posa ndokush hinte në prakun e derës, i qitëte stolin, e, burrave kutinë e duhanit: thirrte kafen për ta dhe dinte ti pëvesë e të pëvetet me ta si të ishte ma I miri burrë me mustakë. E pra akoma s’I kishte mbushë gjashtë vjetat. Ndër moshatarë ishte gjithmonë i pari: i pari në lojë, i pari në fjalë, i pari në squetsi e i pari të marrë vendime. Vaj-halli për kë nuk i ndigjonte atij. I kandeshin lojët “shejash”, “bajrak” e mbi të gjitha luftat me pushkalla e zhgjeta, me pushkë druni e bahre. Ishte i mbatun në të folun dhe i kadalëshëm në gjikime. Të vetët e quejshin “plaku I vogël” e fëmijtë e lagjes e thirrshin “bajraktar”. E pra shpija e tij as s’ishte derë e parë, as ma soje se të tjerat në fshat. Ishte, po, shpije së mirë, por shum oxhiqe tjera ja kalojshin në za e pasun.

Si u ba i zoti të shkojë me gja, prindja e çuen çoban me çobaj tjerë. I ngjati pak çobanija përsë gjet nji mik që ja hoq ketë havale. Po thom havale, mbasi Prela e ndiente vedin të prirun ma fort për parmendë e shatë, për spatë e kosë se sa për gja të gjallë. I kandeshin punët e mbrendit, ndera e shpisë e përpjekjet me të hue.

Thame sipri se çë në femini Prela gjet nji mik. Ky mik qe frati i famullisë sëPalçit, së cilës i përkitëte Salc.

Frati e shifte shpesh ketë djalë te kisha ne e diele. Në të hetoi veti të dallueme. E pau se ishte mendtak, i urtë, i çiltë, i shoqnushëm, i peshuem ma tepër se ja lëjonte mosha, dhe mbi të gjitha Prela ishte i mirë e i pasherr.

Nji ditë prej ditësh, ndërsa prindja po dojshin ta ngushtojnë Prelën, tashma bërbjek, të merrte në kujdes tufën e dhive, qe se për fat të tij, ja behi frati te shpija e Tul Hasës. Ishin kohë krezhëmsh e meshtari, simbas dokeve kishtare më këto ana, ishte tue ba koniqet për borxhin e gatimin e Pashkëve. Do të diele përpara e pat leçitë prej elterit, se në Salcë konaku kishte për tu ba në kullën e Hot Palit. Këtu djalë mbas djalit, ruheshin me kujdes — posi privilegj i veçantë — petkat e meshës e shka nevojitej për sjellje fetare më të tilla rasa. Tash frati ishte tue shkrue fëmijtë për mësim fetare, po të mujte, edhe për shkollë. Për ketë qellim kishte ardhë të lypë Prelë.

Para kërkesës së të “bekuemit” ngurroi i jati i Prelës, Tuli, e shnoti e ama. E pra kjo, do kohë përpara, pat ra në godi me fratin mbi ketë çashtje atëherë, kur pat çue hakun e kishës te qela në Palç. Gjithnji fratit s’i mohohet gja e aq ma pak atëbotë, kur ky të biejë në derë. Prandej, sadoqë me të vështirë, sëmbramit ja dhane fjalën — dhe ashtu si e dhane e mbajtën — se do të ja çojshin Prelën te kisha, saherë të lëjonte moti e të ja shifshin gjasën për nji rrugë aq të gjatë e të pasugurtë si ishte rruga prej Salcet e në Pal.

Prelës i ra spata në mjaltë. E njimend, të frati djali xu të vërtetat e fesë, por edhe mësoi të shkruejë e të lexojë, të bajë pak llogari dhe muer njoftësitë e para mbi historinë kombëtare e mbi tjetrën botë. Kështu mendja e tij dhe kuptimi duel paksa nga rrethi i ngushtë i banorëve të malit. Shka mandej i viejti në të tanë jetën qe, se nga goja e meshtarit e, ma fort nga shpirti i tij, xu të jetë shqiptar I nderëshëm e fetar i pa zhigla. Ma vonë vetë Prela ka për të dishmue se, nëqese ai ndër bejrakë të Dukagjinit kishte pasë fitue nji emën, ketë gja do të ja dinte për nderë zhgunit të Shën Françeskut. Po, përnjimend bijve të dëjë të këtij Shejtit që në, sado të harruem prej tanë botës, s’na harruen kurr, as s’na u larguen në ditë të mira, as s’na braktisën në rrethana të vështira, — shtonte burri i maleve — do tu falemi nderës për fë, të cilën deri tash e ruejtëm, për tradita që mbajtëm e për ndjenja kombëtare që ata, përherë ma shqiptarë se Shqiptarët, na ndikuen në zemra e në shpirtë.

Në shkollë të fratit Prela do të kishte mësue edhe shum sende tjera, por për fat të keq të tij e të katundit, frati s’ndei gjatë në Palç. Prelës, prandej, ju desht të pezullojë mësimet. Kështu si të tjerët bashkëfshatarë qe ngushtue të epej mbas punëve të shpisë e mbas jetesë.

Këtu e mbrapa, veç, Prela s’qe ai i përparëshmi. Vetive të tija të natyrëshme tashti u shtohej nji botëkuptim ma i haptë, nji peshim ma i mbatun, dhe nji ideal ma i naltë e tërhiqte në jetë. Kjo qe edhe arsyeja, për të cilën nisi të hijë ndër burra para kohet. Kudo muer pjesë me tjerë në kuvende e pleqni të katundit, në mbledhje të bajrakëve a në çashtje të bijtuna mbrenda e jashta Salcës, filloi të dahej në shëj dhe të pëvetej, të veshtrohej me vemendje dhe të ndigjohej. Zakonisht fjala e tij, edhe pse ma i rm ndër pleq, ishte fjala e mbrame, posi fjala e ma të urtit ndër burra të fisit e e ma të mirit. Njimend s’i mungonte shprehja as s’i deshtoi kurr urtija. Ishte i drejtë e i pa-anëshëm në gjikim, i palakueshëm në vendim të marrun, i pathyeshëm para rushatit a kërcnimeve, besnik e i ngulun. Ishte, por, edhe i mëshrirëshëm e i dhimshëm për të ligështin, i fortë për të fortin e padrejtë, i pakreni ndër shokë, fistar ndër të huej, bujar me zemër e mikpritës me aq sa kishte në votër e në konak, i mirë me gjithken.

Kemi çekë se në Salcë shpija ma e njoftuna ishte shpija e Hot Palit. Kjo pat shkue, kohën e Hotit, më nji fije pënit për kah mashkujt. Hoti s’pat femijë dhe kur i diq e shoqja i kishte kalue të gjashtëdhetëtat. Shokët e dashamirët, kundra vullëndesës së tij, i xunë nji çikë oxhaku dhe nji ditë prej ditësh, gadi pa e dijtë kush, ja prunë nusen në derë. Kurrkush s’u bind për ketë martesë të pakohë, por jo të pavend. Dihet se trashigimi në male tona patriarkale asht gja shëjte dhe bekimi i Zotit. Sugurisht ky bekim s’mungoi, përsë në pak kohë trollin e Hot Palit e gëzoi Zoti me djelm, ndër të cilt Ukën e Cekën. Si u rritën këta, pasunuen shpinë, blenë tokë e ograja, shtuen gjanë e gjallë dhe mbushën koshat me bereqet e shtyllat me talla, sana e dushqe. Kështu ja rritën nderën derës e oxhakut të vet aq sa me u përmendë për të mirë në tantë Dukagjinin. Për ma tepër Uka e Ceka duelën të urtë e trima dhe dalë-ka-dalë muerën parinë e Salcës, pari të cilën e mbajtën me nderë për shum vjet, sadoqë as këta s’ishin bajraktar.

Mjerisht edhe në ketë shpi, sikurse në shum tjera të Dukagjinit të atëherëshëm, hini martesa e paligjëshme dhe me të vëmja zhgatrruese e familjes. E s’ka se si të ndodhë ndryshej, mbasi aty ku përxëhet Zoti, s’ka ma vend bekimi as e mira, paqa as harmonija e vërtet.

Nësa shpija e Hot Palit shkonte tue ra dhe i largohej lumnisë së parë, timi i Tul Hasës, përkundra, naltohej, në saje të Prelës, përherë e ma fort në qiellin e Salcës e të Merturi.

Njimend se Prelës s’i duel kurr të kapej në pasuninë e Hot Palit, por po, ai i fitoi vedit namin e zanin e ma të mirit burrë në fis e ma të përmenduni.

Kjo asht arsyeja për të cilën pranija e Durgut Pashës në kufinin e Merturit e gjet Prelë Tulin në krye të Salcës. E shi këtu fillon epopeja e lumnueshme e këtij burr.

Ushtrija turke ishte derdhë në Gash e Krasniqe. Hecte kadalë, tue lanë mbas vedit shpija të djeguna e të rrenueme nga topat, ara të shkeluna, kollomoqe në tufë të korruna për tagji kualsh e mushkash, pemë të preme, ograja e vathë të shkretnueme. Robnija e tremun, ne e parë, dhe e strukun ndër shpella e pyje, prej kah pushka e koçakëve kundra taborreve të Sulltanit bahej përherë e ma e rrallë, i dorëzohej dalëkadalë hanë-e-hyllit, me të cilin e lidhte besimi e jo ndjenjat as gjaku. Vetë Shaban Binaku, i cili në çpalljen e Konstitucionit të Turqve të Ri shi në mbledhjen e auktoriteteve ma të nalta turke, në Gjakovë, pat thye asi shtegu, stemën e Sulltanit e shkye fotografinë e tij, tue e shkelë dhunisht dhe pat thanë: “Mue më thonë ujku i Gjakovës e sa të jemi un gjallë, s’la tjetër kangj të këndojë më ketë vend as s’pranoj kurr punë të reja në katund të vjetër”, tashti ishte thye ma fort me dredhi se me armë. Bante, prandej, pjesën e Turqisë kundra fiseve katolike të nji gjaku e të nji vëllaznije me të. Pushka e tij e idhtë si Zana e malit, kur kjo të duejë me të shitue, ma e shpejtë se rrufeja, kur don me të vra, kishte heshtë. Vendin e barutit e të vezmes lyese e kishin xanë katërqind lirat turke, dhanti gënjyese e anmikut të tij e të Shqiptarëve. Edhe Boletint e Sokolicës, Sylejman Agajt e Botushës e Zajmi i Pejës ishin ligështue para numrit të pacak të ushtarëve të ardhun nga Saloniku e Stambolla. Kush sish kish marrë malin, kush ishte tërhjekë në Mal të Zi. Deri qindresa e Qafes së Morinës, ku Gashnjanët e të Krasniqasit i patën qitë bejleg vetë Durgut Pashës, mbaroi me fitimin e këtij të fundit. Mbas kësajë fitorje rruga për Qafen e Kolçit ishte çilë dhe këtu synonte Pasha.

Ndërkaq Nikaj e Merturë, këto ma të parat në bajrakë të Dukagjinit, ndodheshin para zjarmit. Vlojshin mbrenda vedit porsi vëlon kazani i rakisë në okë të para. Lëvizshin andej e këndej posi lëvizin kaprrojt e turitun në ashtë, posi thitë e egjër a ujqit e rrethuem prej flakës, kur pylli të ketë marrë zjarm në gushtin e verës.

Si ndodhë gadi gjithmonë në këso rasash, as këto dy fise e aq ma pak tjerat në Dukagjinin e mbrendëshëm, s’ishin nji fjale as nji mendimi. Rreziku në prak të derës, marrshimi i njaj ushtrije që u avitej posi ujët e njaj liqeni artificial, mbasi ti jetë thye cfrati (penda) i naltë, morija e madhe e fes-kuqave të Azisë, që deri më atëherë kishte shkretmie, posi kacaleci ndër ara, krahina e fise çmerr prej Shkupit e deri në Valbonë, i bante banorët e shkretë të daheshin në “për” e “kundra” qindresës. Nuk ishte për të ju vu faj. Vogjëlija asht gjithmonë posi tallazet e detit në baticë e zbaticë.

Nevojitej zotsija e Prelë Tulit për të paqtue shpirtënt, për të zemrue të frigsuemët, për të thye kundërshtarët. Lirija s’fitohet tue ju ba urë anmikut as pushtuesit; feja s’mbahej tue tërnue kryqin; atdheu s’pështohej tue hikë; vendi s’ruhej tue e lëshue; ndera e zani s’rritej tue I shkelë; burrnija s’diftohej në dit të mira; trimnija s’ruhej ndër xhubleta e në mjes furkash. S’jitëte tjetër veç a me u shkri I madh e i vogël e me dekë si u kishin dekë të Parët apo me u marrue para botës e fiseve tjera e me dalë e me e lëshue përgjithmonë.

Fjala zjarm e burrit të maleve, syni gacë i tij dhe zemra çelik, përpjekjet me pari e hipnotizimi i vogjëlisë, ku Prela kishte vu uzdajën, elektrizuen Salcën e Merturin. Vendosën të desin të tanë sa ishin. Këtij vendimit i ndejën besnikë edhe atëbotë, kur Nikajt e Raja ranë në duer të anmikut. Tash për tash as arsyetimi I Prelës, as fjala e dhanun, s’mjaftojshin. Lypeshin fakte. Duhej me u a mbushë menden simpatixuesave e kundërshtarëve, me provë në dorë, se edhe nji grusht njerz të vendosun e të lidhun tok porsi Spartanët në Thermopyle, posi Makabejt në mproje të Ligjës e të tempullit, do të ja thejshin hundët anmikut, edhe po të ishte ky i fortë e i panumër sa ishte qenë Ksersi me ushtri të veta persjane apo Antioku me ato të Sirianëve.

Për të njoftë forcat e ushtrisë e ma fort ndoshta, për të grabitë ndonji armë a municion, 200 vetë ndër ma të letët e ndër ma guximtarët e Nikajve e të Merturit, në terrin e verbtë të natës, ju afruen çadrave të anmikut në Mulosmanaj. Durgut Pasha kishte ngulë aty dhe po sharmatoste Krasniqen. Pushonte me ushtri të lodhun dhe synonte të siguronte shpinën para se të merrte rrugën për Qafën e Kolçit e për Dukagjin.

S’gërset ndryshej mali, kur në maje të Hekurave apo në Ershellin e Shalës, pa pritë pa kujtue zhgarkohet në breshën nji rë e zezë vjeshtore, si gërsiti, ushtoi e u trand toka, kur dyqind martina flakë në flakë posi rrufej a ndezë cikolen, u shprazën në ushtri të anmikut në të zbardhun të asajë dite. Dyqind burra u hallakatën nji zani, posi ulurojnë ujqit e lodhun uje nga dimni i gjatë në pyllin e Ndërmajnave, atëherë kur prej andej dynden më të katërta për ti ra prë ndo’i katundi të afërm. Kodrat për rreth u ndezën flakë e flakë u ndez dispmeshëm e mënijshëm gjenerali i pathyeshëm Shefqeti. Ishte “kopil” turkoshaku i mësuem për armë e i vaditum në luftime.

Posi qesin gjuetarët në Selimaj, të tanë për nji herë batare, më nji tubë thishë së egjër, që u damtojnë arat e bjeshkën ma fort se për ti vra, mbasi mishin s’u a hanë derrave, sa për ti turitë shtasët turiçe ase për ti shitue — thonë se ku të përgjaket derri ‘i herë, s’shkelë kurr ma më të njajtat gjurmë — ashtu bani Durguti me pushkatarët tanë.

Mbëlodh, pra, ushtrinë e alarmueme dhe mbasi në emën të Koranit e të Sulltanit e nxiti për hak-marrje kundra kaurrave kryengritësa, rreshtoi taborret për luftë. Ngrehi top e havan dhe me to rrahi mallim krahin prej kah kishin ardhë të shtimet e martinave dhe ish’ ndigjue brima. Fishkulluen plumbat dinamit të mauzerreve turke, u ndezën flakë grykat e mitrolozave, bumbulluen malet për rreth, u trandën koçekë e shkambij, por zemrat e Gedeonave shqiptarë s’u trëmën as s’luejtën vendit mësa luen Çellumi i Merturit para stuhisë që e rrahë në net të thellimit.

Potera qe tue u zgjatë e s’dij se si pat me përfundue, ashtu si s’dij se sa tanuza mbetën pa krena, po mos të ju kujtonte dinaku i Stambollës nj aj strategjije. Mbushi topat e vet e havanat me ranë të imtë lumi e me zall bregu, me dhë të shkrythtë, me hi e thëngill të shtypun dhe me ta gjuejti pritat tona. Endë s’njifej gazi lotues. Nji tim me të marrë frymën ju ngjesh pyllës e shpatinave; nji pluhun i zi me të verbue u çue si njegull e dëtë. Rrjedhimet s’qenë të pafuqi. Çeta trimneshë e Nikajve e e Merturit dishmuen ma vonë se aty e mbrapa s’qenë të zotët me vu pushkën në thumb, ke sytë u digjshin dhe u lotojshin; martinat s’u punojshin si përpara ke në konak e amë të tyne depërtonte pluhni. U ngushtuen, prandej, të lëshojshin pritat dhe të kthejshin në katunde të veta pa u pasë hi ferrë në kambë, po, por edhe pa I pasë dalë në krye qellimit, për të cilin kishin shkue.

Tash. Durgut Pasha s’kishte ma shka pritëte. Friga se në Qafen e Kolçit, po të hutohej ma, do të ndeshte në parzmat e çelikta të malsorëve e bani ta xënte ketë shteg para kohës së caktueme e natën për terr. Gjet kundërshtim të paktë. Raja, Shën Gjergji, Blakaj e Bëtoshë me fisin e Nikajve u dorëzuen apo muerën malin. Pushkatarët ma në shëj u tërhoqën në krah të Shalës e ma e shumta kah Salca, ku pregatitej me dekë Prelë Tuli me të vetët.

Në Therme të Nikajve u ngreh komanda e Pashës fitues. Në logun e kishës së fshatit, ku ndodhej aso heret françeskani Atë Pjetër Gjadrri, u naltue flamuri hanë e hyll. Rreth tij u ngrehën çadrat spitale, depot riserva e mbrapavijat. Me to xuni vend nji kolonel Azije e kapidan Ali Begu.

Nisi rregjistrimi i armëve dhe dorëzimi, njehja e banorëve e numrimi i gjasë së gjallë e çmimi i mallit. Bashkë me dorëzim shënjohen njimi anekdote me aq sulme të veçueme çetash që s’i lëjshin kurr të qetë ushtarët okupatorë. Kurrkush ma mirë se frati s’kishte për të dijtë me na rëfye se shka i ra për hise të vuejë në këto dit e sidomos atëherë, kur mbi çadra e mbi ushtarë të Pashës krisi mauzerrja shqiptare, huta e martinja e koçakëve. E këtu i do dijtë begut të Kosovës, nëqese meshtari pështoi pa u burgosë e kisha pa u dhunue. Shqiptari çdo feje të jetë, asht shqiptar dhe gjakun s’e harron as vëllan s’e poshtnon para të huejit. Vetëm komunistat banë shka historija s’mban mend ndër në as kohën e Turkut.

Ndërkaq në Therme grumbulloheshin rradhat ma të zgjedhunat e Durgutit.

Ky e kishte vendosë dhe ishte bëtue të hijë në Salcë a me të mirë a me të keq, me premtime dinake apo me zjarm e flakë. Në rast se do të ndeshte kundërshtim me armë, e kishte da e këputë me e ba “fani” me të madh e me të vogël dhe me e qitë faret Salcën kreshnike ma zi se Shipion Afrikani Karthagjinën madhështore.

Ishte mësue gjenerali i Derës së Lartë me kërcllue dhambët dhe me shkumbue prej vënerit, sa herë nevojitej me i shti frigën kujë, por edhe fill mbas me ba buzën në gaz dhe me përkëdhelë atë, që mënisë së tij s’i tutej. Ujku tërnon qimen, por s’ndërron lëkurën.

Mendoi, pra, me u marrë vesht me Prelë Tulin e npër të me ra në godi me Salcë. Bani si ujku i moçnuem me dhelpnën dinake. Kjo e grishun të hinte në kësollën ku gjindej ndë qeni i Shën Gjonit, i përgjegji prej te dera: zanin ta ndjesha, por dhambët mos ti pasha! Nuk ju afrue bisht-tufja as nuk i xuni besë ujkut të trashë.

Turkija edhe pse në prendim të lumnisë së vet shekullore, trashigonte prej njaj së kaluemje së lumnueshme e së gjatë madhninë e armëve dhe squetsinë politike. Këto mik duhet ti mohohen. Për shekuj e shekuj në gji të vet kishte rritë e ushqye burra e politikaj që kishin dridhë botën, sulltana e gjenerala që kishin shtrue popuj e fise dhe, mirë a keq, tanë këta i kishin mbajtë nën sundim. E vërtetë edhe se tash ishte në zhgatrrim. Kërkonte e bante çmos para kësajë gjendje të meremetonte, tue ju përshtatë kohës e zhvillimit të shekullit të njizetët, ndërtesën e vjetrueme të vetën, të trandun në themel dhe të plasun në katër anët. Nuk asht për tu bindë ke as tash Turkisë s’i mungojshin njerz të mëdhaj. Nji ndër ta, e ndoshta, jo ma i mbrami, ishte Shefqet Durgut Pasha: “kija inadë, por folja hakun”. Zotnonte ky trimninë e hartin ushtarak; dinte ma mirë se çdo tjetër dreqnitë orientale me tana marifetet e veta. Pësëqind vjet Turki në Shqipni, ku mjerisht ma fort lakmija e parja, rybet e ndera, se vetë shpata e forca kishin formue në ketë vend nji Turki të vogël, e këshillojshin gjeneralin e squet të përdoronte taktikën e vjetër. Aq ma tepër mbasi kishte punë me njerz të thjeshtë e — në mende të tij — ne e moçme.

Ne parë dërgoi nji lajmtar të vetin te Prelë Tuli.

I ngarkuemi i Pashës e gjet burrin e maleve në Salcë, tashma gjysë të shkretnueme prej popullsisë. Prela gatohej për qindresë. E priti përfaqësuesin turk me nderime doketare që i epen mikut. Buzëqeshun pranoi “selamet” e Durgutit e “çmimin” — si thonte ai — që kishte për të baba Mbret. Ky, rriti Zo’jetën, — shtonte lajmtari — kishte nderim të madh për Dukagjin e posaçe për Salcë, prej së cilës lypte ndimë e bashkëpunim për të vu qetsi, rregull e sugurim. Për ketë arsye e jo për tjetër kishte ngarkue mëkambësin e vet të kalojë me ushtri asajt për të hi në Shkodër. Prej këndej do të merrte masat e duhuna për riformën e rë të zbatueme deri atëherë gadi në tanë perendorinë otomane. Prej Dukagjinit, e më ketë rasë prej Salcës, Sulltani i Madh pritëte nënshtrim e ndigjesë simbas urdhënimeve të urta që kishte për të çpallë Pasha, Gazi Durgut Pasha. Prej anës së tij, ky i fundit në emën të mbasardhësit të pushtedëshëm të Muhametit — atij i qoftë lavd — i premtonte rybe, nishana e pare. Për këta mjaftonte të dorëzonte armët dhe mos të kundërshtonte ai vetë as fisi i tij tue shkaktue, kështu, mëninë e Sulltanit para të cilit dridhet bota. Çdo kundërshtim, smbramit, ishte baras si me i ra murit me krye dhe me sharrue vedin, familjet e miletin. Ndërkaq i qiti para plot grushtin me lira turke, posi fillesë të bujarisë së pacak të Sulltanit dhe të Pashës.

S’u dume fisniku dhe, i ndezun në të tyrë thue se sytë po i qitshin zjarm e shkëndija, i ra grusht dorës së trathtarit tue ja derdhë paret për tokë. Po mos të ishte ndera e Shqiptarit — i tha idhtas — që më pret mos me ba në ty shka kurr s’më ka ba baba as gjyshi, kurr e për ketë jetë sytë t’u s’patën për të ba ma dritë. I kjosh falë mikpritjes shqiptare e nderës së mikut që për në, kushdo qoftë ai, asht vehtje e paprekëshme dhe shejte. Mandej vazhdoi: Pa ‘i mend kujtueka Pasha e kujtueke ti e Sulltani se Prelë Tuli i Salcës thehet me pare? Thue ‘i mend mendueka Stambolla se malet tona e Shqipnija blehen me të holla të marres? Merr paret tua, prandej, e në mos daç me të kja nana turkinë pa mujtë me dijtë se ku të pushojnë eshtënt as se ku e kë vorrin, kthe kah kë ardhë, pse, për atë Zojë të Merturit e Shën Mastjan të Nik’et, s’ka sulltan as pashë që e shklet ketë vend me të keq e për dhuni pa ju pasë derdhë në parzëm plumbat e armëve tona. Por, po, mbreh kambët, edhe nji herë po të thom, e në qe se s’kë hangër bukë, bukë e krypë po të shtroj shqiptarçe, për ma tepër për rrugë po të ap ndoren teme deri në kufi të bajrakut e nisu për te pasha i yt! Veç, viere në vesh mirë e thuejmi qartë Durgutit se vetë pasunitë e mbretit e pallatet e Stambollës janë pak për të blë Salcën.

Këta ndodhte në fushën e Shukut, nën Kodrat e Palçit, ndo’i ditë para Shën Qurkut të Shoshit (14 korrik).

Dy Salcnjorë të armatosun e shoqnuen lajmtarin deri në kufi të Nikajve, ku ishin rojet tona e rojet turke. Dy teste mauzerrje të shprazuna me shpejtinë e armëve automatike, përshëndetën mikun e padishruem, që dredhte te gjenerali posi pulë e lagët dhe me nji grusht miza.

Misjoni i tij kishte shkue keq e si a’ ma zi.

Tërfelloi Durguti kur muer vesht shka i diftoi nëpunësi dhe, si rëfei ma vonë vetë Ali Begu, s’i xente vendi vend prej idhnimit. E këta sugurisht jo pse tutej, përse s’ishte njeri frigacak, por prej disprimit e vënerit që i gufonte në zemër. Eh, kaurr kaurrit, — shkonte tte thanë në çadrën e vet, tash kë për të pa se shka asht Turkija e shka Sulltani! E po kur asht ndie se nji qën i krishtenë ti qesë bejleg armëve tona? Nji malok Shqipnije me përbuzë dhuratat e Mbretit? A ka poshtërsi ma të madhe?

Për dy dit rresht ndei mendueshëm e idhtë si zehri. Dishka bluente me mend dhe sendëngjonte. Ruhej, veç, mos të diftohej trazueshëm përjashta. Ishte gjarpën i vjetër, i rritum në shullanin e Harabisë; ishte skile e mësueme me marrë mendsh pulat, por edhe me lëmue ujkun e me ja zbute hovin.

Si mos të kishte ndodhë gja e keqe deri më atë herë, mbasi i kthei pak terezija e përparëshme, urdhënoi ti bijshin para kryesinë e Nikajve e të Merturit bashkë me parinë e Palçit, të Salcës e të Brisës. Ndër ta do të paraqitej me doemos edhe Prelë Tuli. Dorëzimi i armëve ishte urdhëni i ditës. Ky dorëzim do të kryhej nji sahat e ma parë. Çdo vonesë a pezullim në ketë rast ishte delikt dhe kryengritje kundra Derës së Lartë. Si pasojë vinte ndeshkimi me dekë apo pak me thanë internimi në skajin e Azisë. Parija e Nikajve e e Merturit të andej lumit u paraqit në ditën e caktueme. Mungojshin ata të Salcës, të Brisës e të Palçit. Edhe nji herë gjenerali, e tash me nji ton kërcnues, u dergoi urdhënin e dorëzimit të armëve. Ishte “ultimatum” i fundit: a armët a shpirtin. U epte 24 orë afat.

Më tjetrën anë Prelë Tuli e kishte qitë cekën me dhanë shpirtin, por jo armët. Në fund të fundit Salca i kishte ba me dijtë Durgutit se as në Shqipni as në Veri ajo s’ishte fis i parë e, simbas Kanunit të maleve, të njoftun edhe prej vetë Sulltanit, as më ketë rast si perkitëte asajë parija. Dukagjini ishte mvarë gjithmonë prej Kalësë së Shkodrës dhe vetëm prej andej pritëte e pranonte urdhëna, e jo prej Kosovet. Këndej Durgut Pashës, apo po të ishte edhe vetë Sulltani, i duhej përpara me shtrue e me sharmatosë qytetin, mbrapa Malet e Mëdha të Malsisë e smbramit Dukagjinin. Në mende të tyne, pra, Pasha i Stambollës kishte gabue shteg, kishte ra va pa va, kishte hi më nji pyllë të shpeshtë e të vështirë me trinë në krah e tashti s’ishte punë e udobtë me dalë shëndosh. Me nji fjalë, i levertiste me kthye dalë dhe me rrahë nji rrugë njimend ma të gjatë, por ma të shpejtë e ma të sugurtë. Shpesh njeriu tue dashtë me u ngutë e me shpejtue, vonohet.

Sharra kishte ndeshë në gozhdë. E gozhda s’ishte hekur i djegun as hekur I butë, por çelik, çelik kose. Do shkëndija sugurisht do të delshin dhe s’dij se kë do të përcëllojshin ma keqas.

Sa ma i vrashtë qe “ultimatum”, aq ma e vrashtë qe përgjegja.

Nëqese Stambolla i don armët, të vijë vetë e ti marrë. Salca s’ban as s’ka bajtë kurr armë për të dorëzue, por për të luftue me to. Prandej këtu në vend e jo njeti kemi për të ja dhanë Pashës këto hekuraça të lyeme me mish “thiut”.

Nji e fyeme ma e madhe s’mund i bahej dintarëve anadollakë.

Natën e Shën Qurkut (13 korrik), në të zbardhun të dritës, Qafa e Qukes, kah kalon rruga për bjeshkë të Salcës për të dalë, mandej, në Qafe të Agrit, Fusha e Shukut, npër të cilën përshkohet drumi për Nikaj, Fusha e Prëçit, Thermja e Nikajve e Mserri u kallën flakë të verdhë nga topi e mitrolozi, nga havani e pushka e ushtrisë sulmuese. Të kishte thanë mendja se rrezet e diellit s’bajshin dritë atë nade aq ishte timi, aq njegulla, aq duhma, aq pluhni I çuem prej gjyleve të topave e prej bumbesh, që derdheshin pa dhimë e pa kursim mbi Salcën e shkretë. Dukagjini muer gjamë jo ndryshej, por posi të ishte rrxue kulihum maja e thatë e Rrëshellit e gjysa të kish ra në lumin e Nikajve e gjysa tjetër në anë prej Shalës. Po thom në anë prej Shalës, mbasi shungullima u ndie posi gjamë bumbulluese moti deri në Gurin e Kuq, kufi me Prekal.

S’ndodhë ndryshej pranëverës në bjeshkë tona, kur mbas njaj dimni të gjatë e të vështirë, më të cilin majet të jenë ngarkue me borë sa me tu gja se s’mund bajnë ma, nga të xetit e diellit e shinat e butë të stinës shkoqen shtretën të pamatun bore dhe, tue u bashkue në orteg, lëshohen njajse në lugina, thue malet vetë po shamen çë në themel, si ndodhi më atë ditë në kufinin e Salcës. Ushtrija ju vesh kodrave e pyjeve, rrugave e grykave porsi i veshet bleta gardhijeve e landëve, kur lëshon zogza nga zgjoni amë, i randuem për së tepërmi me miza.

Fishkullojshin plumbat npër aha e bunga posi fishkullon rriba e verit nepër çetina të bjeshkëve e nepër qafa, kur don me ndërrue moti a me shpërthye stuhija. Qitshin shkëndija kokrrat dinamit tue u plasë për gur e shkrepa, për ballna kullash e ledhe pritash, thue këto të tana ishin gur-gacë e plumbat unorë apo të parat hekur i kuqun i venduem në kudhën e farketarit e të dytat çekana të çeliktë që rrahshin fuqishëm mbi të.

Vall! Salcnjorët me besëlidhunt e vet Pjollorë ku do të jenë? Ku do të jetë, Zo’ Prelë Tuli me mashkuj: me Kolën e Mëhillin, Izakun e Zhutin? Thue fisi i tij me Ukë Hotin e Cekën, me Ndokë Lucin e Binak Prendin, me Gjol Dodën e të bijt e Terakut: Nduen e Bercakun, me shpinë e Deli Tahirit, me Balë Pjetrën e Tush Balën, me Vocël Demën e Grimcin, me Prekë Gjeloshin e Murrec Gjergjin, me Mila’ Micin e Vuksa’ Lekën, me Gilë Martinin e Lulash Shytanin, me Man Avdinë e Bicel Lorin, me Mark Babunin e Marti’ Peroçin e tjerë si këta: njiqind e tridhetë me të njehun? A thue, të penduem për vendimin e marrun ndoshta kambë e në dorë, tash që puna kishte ardhë në të, kishin hi në bryenë të kaut edhe heshtojshin për të pështue vedin ma fort se vendin, familjet e veta ma fort se atdhenë? Apo të mshehun në Gurt e Ça, ishin habitë tue lye armët, ashtu si kishin pasë premtue se do të bajshin para se të ja dorëzojshin Durgut Gazi Pashës?

Se ku kanë zatetë këta drangoj të pafletë e din mirë Prelë Tuli, persë ai vetë i ka rreshtue nji ka nji në Shkamb të Lekës e Sukë të Doçit, në Sukë Marvatë e Kodra të Palçit, në Gurt e Ça e në Gur Murg. i cili këtu e mbrapa ka për të qenë kulla e barutit e Oso Kukës nga Dukagjini, kalaja e Lekës të ri, Kapitoli i Salcës heroike.

Prela edhe i ka porositë djelt e vet sokola ti njehin mirë fishekët dhe ti kursejnë e ti ruejnë si dritën e synit, tue pjestue fishek për krye turku e qemerë për taborr mbreti. Paj kreshniku i maleve e dinte hollë se trimi i vërtetë edhe me nji fishek të vetëm dahet me nderë, por e dinte edhe se në luftë plumbi vien sa jeta, kushton sa ndera, vlen sa zani e nami.

Nji gja mund e suguroj lexuesin se armët në duerë të luftëtarëve tanë njimend ishin qenë lye mirë me voj e pastrue sa që në të shtime, aq mirë rrëshitshin sa huta me tu gja malere e malerja mitroloz, pishtolet alltija e alltijat automatikë.

Kur nga malet e nalta dyndet bora në orteg dhe mbasi të jetë flakurue shkambijve e lugjeve vjen e hapet në ndonji breishtë a ahishtë të shpeshtë posi lum që ka thye pendën, brejt e njomë e ahat fillakçë përkulen njajze para turrit e peshës, tue lanë të kalojë mbi ta sasija e pamatun e borës dhe fill mbas, thue se s’qe gja tufani I sajë, çojnë kryet si përpara e ndreqen, ashtu u ndreqën luftëtarët e kukzuem mbas pritash kur panë se anmiku mbas breshnit të plumbave msyni të marrë llogoret e tyne. Krisi atëbotë pushka e Prelë Tulit e p’riherë me të u ndezën flakë treqind gryka. Treqind tanuza u tretën e aq ushtarë u rrxuen të dekun e të varruem apo u smbrapën. Në të shtime të para ra dekun koman- danti i sulmit, nji kapidan Azijet sa nji tra kulmi. Vendin e tij e xuni Ali Begu e me të rreshta të ri ushtarësh të fresktë.

U luftue gjith ditën atë ditë e ditën tjetër pa mujtë të bajë ushtrija fërkem përpara. U muerën shtigje e prita nga njana anë e tjetra. U fituen suka e kodra dhe rishtas u lëshuen. U hodhën në grykë të pushkëve tanët, u kacafitën fyta-fyt me ushtarë anadollakë dhe prap u smbrapën, por as në zjarm as në flakë s’u ligështuen as nuk i lëshoi zemra. E kishin këputë me dekë e deka me Turk u gitej fitim i ambël.

Balli i luftës më njanën anë dhe friga e ndonji pusije së papritun, terri i natës dhe pasugurija ke tanët sulmojshin pada me çeta të vogëla e të shpejta pozicionet e anmikut dhe çadrat, tue përgjakë mbrapa e paravija e tue çue për hava xhebehane, e, mbi të gjitha, mungesa e ushqimit, ja pmni shpirtin në fyt ushtrisë së Durgutit. Tri dit rresht batalionet e visë sulmuese mbetën pa bukë të rregullt. Mbetën pa bukë përsë Mehmet Shpendi me Shalë u a kishte prë rrugën dhe me armë të veta të pathyeshme s’i lënte rahat ditë as natë. Shi në javën e parë të luftimeve batalionet e zgjedhuna të Ali Kosturit tri herë me radhë çuen flamurin e bardhë për tu dorëzue. Ndoshta Salcnjorët trima s’ju kujtuen kësajë pune apo edhe, në ju kujtuen, dreshtën ndonji dredhi anmike. Mjerisht s’dijtën të përfitojnë nga rasti. Ali Begu vetë ka për të pohue ma vonë se shi kjo habi e të Dukagjinasve qe rrenimi i tyne. E njimend, të katërtën ditë rradha të reja nga Thermja e nga Gurrat e Sakaçit njana mbas tjetrës u përspjetën ke vija e përleshjes dhe xevendsuen me fuqi të reja ushtarët e bjerrun. Ndërkaq topat e randë e havanat s’prajshin nji herë me thanë, tue rrahë pozitat tona çmerr Salcë e Brisë e deri në Qafe të Agrit e të Ndërmajnave.

Para fuqive otomane përherë e ma të mëdha Prelë Tuli, posi strategë i mirë, mendoi ti grumbullojë pushkatarët e vet në qandrrën e qindresës, në Gurin Murg.

Asht ky nji shkamb i çuditëshëm, thue se njimend dora e vetë Perendisë e jo tjetër e ka krijue për fortesë.

Thonë se në të, kohën e Mjesjetës, atëherë kur rregulltarët e kristjanizmit u përxunë nga mungadet e veta të paqta dhe vendet e tyne, oaze shejtnije, urate e pune, u shkretnuen nga i Azjatiku, njani prej këtyne njerzëve të Zotit, xu vend në ketë shkamb dhe aty banoi për shum vjet. E prejse shejtnija e tij e pendesa, jeta e tij e punët e bindëshme që kreu terhoqën vemendjen e banorëve për rreth e të atyne të largtëve, mbas dekës së mungarit populli vetë e pagëzoi ketë shkamb me emnin e soçëm: e quejtën aty e mbrapa Guri i Murgut ase Guri Murg.

Naltohet ky gadi mbi katund të Salcës posi nji kala e vetmueme. Më njanën anë s’ka tjetër veç gurinë, shkoza e dullija e ndonji bung në të rrallë. Shkëputet prej Qafës së Qukes me anën e Prronit të Lerinit, prrue i veshun me gur të mëdhaj, por të tanë me faqe prej Qafes si të ishin mjellë me kuj e rendue prej njerit. Ndërsa në tre ballnat asht i rrethuem prej livadhit e logjeve, prej shpatinave të vume e të curakuna, thue janë shpëlaka e dorës. Në anë prej prendimit shikjon kah Okoli, nji mur i naltë shkambijsh posi nji ledh titanik apo katallajsh ilirjanë. Nji shteg I vetëm, sa memzi të kalojë nji burrë i armatosun, çilet në skajin e lugut të Qafëgurës dhe të përciell në kunorën e Gurit Murg. Këtu lirisht mund të gjejnë vend njiqind luftëtarë të shtërnguem në armë të gjata. Në rrethinë s’gjindet kurrnji krue për bë përveç atij që ma me arsye mund të quhet kroni murg se sa i Lerinit.

Më ketë vend, pra, u ngujuen kreshnikët e Jutbinës dukagjinase me Prelë Tulin në krye. Po thom u ngujuen edhe pse prej andej herojt dalin, turren, msyjnë, përleshen fyta-fytas, kapen e kacafiten thojas kurdoherë anmiku, i zemruem nga numri e mjetet, guxon tu hudhet ma ngjat se sa ‘i shëj pushke. Më ketë rasë Prela s’xën vend mësa xën vend ujku posa të jetë ndry në kafazin e hekurt. Tash gjindet ndër prita, tash lëshohet si luani në gjae yrysh në llogore të anmikut, tash drejton çetat: ep urdhëna, zemron, nxitë, ndihmon, drejton, mpron. Din të mësojë e të qortojë, të ndalojë e të frënojë zemrimin e tepruem të rijve, entuzjazmin e fitimeve, trimninë e shtyme të guximtarëve. S’lëjon të përballohet anmiku në fushë të lame e pa nevojë, porositë mos të nguten dhe mos ti besojnë vedit ma tepër se u lëjon mauzerrja e qemeri i flshekëve në të ngjeshun.

Tashma lufta muer pamjen e nji rrethatimi. Gjithnji ushtrisë i jitëte nji rmgë e vetme sulmi: ajo përball shkambit, pasqyrë e lame. Vetëm këndej mund të msynte Durguti. E këndej dha urdhën të msyjshin ushtarët pa shikjue aspak se sa nizamë nevojiteshin dhe se të panumër do t’ishin ata që do të bijshin dekë posi mizat në kjumshtë, para plumbave të njehun e të pagabueshëm të Shqiptarëve.

Në pushtimin e nji vendi deri sa mos të merren fortesat strategjike, vendi s’njehet i ram: kështu edhe në ketë rast Salca s’mund njehej e marrun, mbasi endë qindronte në kambë dhe i pa damtuem Guri Murg. Ky ishte kapitoli i Salcës, pyrgu I kalasë, kulla e qindresës e e ngujimit. Kundra këtij, u drejtuen të tana fuqitë turke me të gjitha mjetet luftarake të njaj ushtrije moderne për atë kohë. Këndej s’u kursyen gopedrat, s’pushuen mitrolozat, s’u njehën ushtarët as armët. Guri Murg dukej i kallun flakë. Ditë e natë rrahshin topat e bijshin breshën plumbat. Zjarm, copa e thebla gjylesh e gurësh, tim, pluhun e shkëndija çoheshin hava, thue nga gjini I tokës për rreth kishte shpërthye vulkani. Mjaft asht me thanë se — si dishmon mbas luftës nji topçi — vetëm prej vendqëndrrimit të tij, shprazi mbrenda njaj dite njiqind e tridhetë e shtatë herë kundra këtij Guri. Kush mund ti njehë, mandej, topat e mitrolozat e randë?

Guri Murg luhatej posi në rrajë ti ishte plasë dinamiti, posi anesh ti kalleshin llagemat. S’luhatej veç, as s’tronditej Prelë Tuli me të vetët. Trimnohej edhe ma fort e mburrej sa herë nga çeta e Spartanëve tanë veshtronte hallakatjen e gëzueshme e shpotitë e luftëtarëve që bertitshin në ironi: “Ooo...çoja grykën, he! Turk Azije, se kë punë me djelm Shqipnije!” e prap: “S’tremet Salca prej trokaçit (kështu i emnojshin në përbuzje topat) — s’tuten burrat prej rrokaçit (për të shenjue mitrolozat)!”

Kishte për të dalë nji libër, po të ndaleshim të përshkruejmë anekdote trimnije e vepra kreshnike të veçanta e të veçueme. Secili i ngujuem, secili luftëtar këtu asht Oso Kukë, asht drangue, nëqese drangoj ka ndër njerzë. Para guximit e heroizmit të këtyne fatosave, emnat e të cilëve duhet ti shkruejë historija e Dukagjinit e e Shqipnisë me germa të prarueme dhe ti dhënin dukëshëm në monumentin e pamvarësisë kombëtare, Durgut Pasha vetë u ngushtue të pëvesë i bindun: “Shka janë këta njerzë të dalun prej xhenemit, që s’druen top as mitroloz, bumbe as pushkë?!”

Shtatë dit e net ngjati lufta më ketë vend. Pa dyshim do të kishte vazhdue deri në dekën e të mbramit ushtar të Sulltanit, po të kishin pasë Salcnjorët e të Dukagjinast armë e municjon, ushqim e ujë. Mjerisht, ndërsa Durgut Gazi Pashës vinte tue ju shtue forca me bataljona të fresktë të tërhjekun nga Kosova, të tanëve, përkundra, vijshin përherë e ma ndieshëm tue ju rrallue qemerët.

Kishte nisë të marrë e tetëta ditë, kur rojet nga bregu i Okolit, nga Sukat e Mar’vatës e Kodrat e Palçit i lajmuen Prelë Tulit se ushtrija e Mbretit i kishte rrethue në tri anët. Prela këqyri rrypin e fishekëve dhe pau se i kishte mbetë vetëm nji teste e paprekun. Edhe tre fishekë tjerë i kishte në pushkë. Tetë, prandej, mujshin me qenë ushtarët, të cilt mund ti ftofte, e jo ma. Preku si vjedhtas shpejt e shpejt si mujti fishekët e vogjël të alltisë dhe pau se edhe këta ishin lehtësue faret. Smbramit smbramit alltija vien për të pague vedin, por jo për të thye ushtri as për të luftue. Do shenjue edhe se nji varrë e fitueme ditën përpara, kur Prelës ju desht të përballojë ma të rrebtin sulm të anmikut, I epte merzi. Nuk dij e ishte duhani që I digjte në varrë apo varra vetë që shkonte tue u pezmatue. Fakti asht se i rrahte pa-da e përherë e ma hovshëm. Gjithnji këta s’e ngushtonte kreshnikun. E kishte pasë mendue me kohë se darsëm pa mish e luftë pa gjak nuk ka. Shka e bante të vëjë gishtat në tamth ishte gjendja e shokëve ma në hall se ai. Njimend prej tyne më nji javë të rrastë luftimi të papremë s’mbet nji për bë i dekun, por po, ma se dhetë sish u plagosën randë. Shumica tjetër ishte shterrë fishekësh. Çdo qindresë, prandej, ishte e kotë më atë vend të lam në gjak të Turqve.

E idhtë asht toka e Shqipnisë për të huejin! ma e idhtë se Maja e Helmit, ku bari helmzë mbytë çdo bagëti që të kullosë asajt tue u rrëjtë mbas tambëlit të tuleve aq të bukura me u pa, por të damshme me u shijue.

Çadrat spitale të Thermes, ato të kishës së Nikaj, tjerat të Qafes së Kolçit e të Gurrave të Sakaçit ishin plot e për maje me të varruem ndërsa vorret e afërme të Krasniqes s’kishin ma vend për të vorrosë dintarët lëkurazez.

Në të zbardhun të dritës armët e randa e të leta të anmikut rrahën për herën e fundit Gurin Murg. Fill mbas sulmuen çetat ma trime të ushtrisë durgutjane. Prej Gurit qytetës kurrnji e shtime pushke. Mendimi i parë i gjeneralit turk qe nmos të ishte ndonji dredhi nga ana e të ngujuemëve. Nga të gjitha drejtimet flakuen rishtas bumbe dore. Askush s’përgjegji. Pra të tanë do të kenë mbetë — përfunduen me vedi komandantat azjatikë e me ta edhe Ali Begu. Tashti ishte mjaft për fituesa të shfrejnë në trupën të dekunve, krenat e të cilve do ti çojshin ashtu të cunguem posi dhanti para gjeneralit dhe armët e tyne do ti grumbullojshin posi trofë ngallnimi. Me ketë qellim ma se dyqind vetë ju ngarruen Gurit Murg. Sugurisht s’i ngarrohen bubrrecat ndryshej njaj kashate buke së lyeme me mjaltë si ju veshën Turqt këtij shkambit. Në plasa e prita gjetën, po, gëzhoje fishekësh e ballna të thatë; shëje zjarmijesh e shtroje bari së veshkun, ndonji matare e dromca buke... ushtarë e komandanta mbetën me nji grusht miza në duerë.

Prelë Tuli me të vetët e kishte lëshue Gurin Murg natën për terr. Pa i pasë hi ferrë në kambë ishte bajtë në Brisë. Këtu, mbas mendimit të tij, vendi ishte ma I përshtatshëm për nji qindresë ma të gjatë,

Me kaq mund të thohet se Salca ishte marrë, por akoma s’ishte dorëzue.

Lajmi i ramjes së Gurit Murg e gëzoi Gazi Pashën ashtu si gëzoi Burrin epirot fitimi në Tarant kundra Romakëve.

Ushtrija ishte dhetue keqas dhe përgjakej dita-ditës nga të malit. Shum ishin lodhë ujet e mërzitë prej kryengritësave. Pasugurija e, mbi të gjitha, damet përherë e ma të mëdha nga çetat që u bijshin mbas shpinet posi skyferi u bjen pulave, i kishte demoralizue Ndoshta shi për ketë arsye Durgut Pasha ne e parë u dha dorë të lirë ushtarëve të vet mbi Salcë e Palç, ku dogjën, plaçkitën, rrënuen e shkretnuen shka gjetën. Vetëm, po, se gjetën pak e aspak, mbasi ma shum se gjysa e robnisë e kishte lëshue vendin çme kohë me të madh e me të vogël. Ky edhe qe fati I tyne. Po thom, fati i tyne, mbasi njimend se u dogjën at, por nemose i pështuen mënisë, dhunës, shpërdorimeve e poshtnimeve që provuen tjerët, të cilt s’kishin mujtë të largohen.

Merret vesht se kësajë mënije të Anadollakëve nuk i pështoi as kisha e Palçit sado që aso heret ishte e mbyllun për mungesë të famullitarit. Turqit hinë mbrendë, muerën petkat e meshës, dhunuen enët shejte jo ndryshej por si Antioku enët e tempullit të Jeruzalemit, dogjën rregjistra e rrënuen arkive e shkrime.

Ndoshta s’do të kishte mbetë gja në kambë në këto dy katunde, po mos të kishte dhanë nji kundër-urdhën vetë Durguti për të kufizue kështu vandalizmin. Ketë gja vështirë se e bani për mirësi, por ma fort për taktikë e joshje dhe për mos të nxitë edhe ata që ishin ndër shpija të dalin në mal. Durguti ishte përfaqësues I dëjë i perendorisë së lindjes dhe si i tillë e dinte se ndër në vien ma fort burrnija e zemërgjanësija se hakmarrja e mizorija. Shqiptari asht bishë e ujk para timit të barutit, por bahet kingj para mirësisë e madhnisë shpirtnore.

I Dukagjinasi, mandej, edhe ma thekshëm se çdo fis tjetër asht i egër me të vrashtin e i butë me të paqëtin. Ai asht i ndieshëm dhe i përvujtë me atë që e çmon, e don e e hatron, por s’i përkulet madhshtorit as s’i bahet urë kurrkujë. Bahet si fëmija në duerë të atij, që e lëmon dhe tërhiqet me të mirë sa me shti kryet në zjarm. S’din të gënjejë ai vetë e kujton se as tjetërkush s’gënjen. Prandej rrëhet pa të vështirë. Pritet mbas fjalës së dhanun dhe i rrin besnik premtimeve pa mendue se premtimet ndër njerzët e sodit janë pluhun syshë e të shumtën janë kurthë trathtije.

Durguti, i squet si të squet e veleta ishin endë diplomatët e Turkisë, e shifte se me gjith fitime — e çë farë fitimesh! — të bame, rruga me ra në Shkodër nepër Dukagjin ishte e gjatë e përplot me pengime e të panjoftuna. Qafat, nepër të cilat do të kalonte ushtrija, ishin gjithnji të xanuna e të ruejtuna mirë nga pushkatarët tanë kryengritësa. Trëmej — e kishte arsye — se Salcë e ma zi, do ti delte Shala, Salcë Shoshi e Pulti, Salcë Toplana e Salcë Dushmani, Salcë Shllaku e Salcë Prekali.

Dy luftimi me Prelë Tulin: ai pashë I Sulltanit të Stambollës e ky malsuer I rritun në gërdhata të Dukagjinit e ndër qeta malesh, ja kishin mbushë menden se udobisht mund të takohej rishtas në tjerë Prela, mbasi gërdhatat e qetat s’mungojnë as s’rradhohen deri sa njeri mos të kapet në Shtojin e Shkodrës, ngjitë me kala të Lekës, nën Drishtë.

Mendoi, kështu, të kthejë dalë, të tërhiqet në Gjakovë dhe prej andej, a mendësh së veta apo i këshilluem prej Salonikut, ti drejtohej Shkodërs më tjetrën anë.

Për mos të lanë mbas vedit nji zjarm, të cilin ai e kishte ndezë pa nevojë e të cilin tash e mbrapa s’ka për të mujtë ta shkimbë ma, sadoqë ka për tu përpjekë ta mbulojë me hinin e Turkisë së madhe, vendosi të marrë me të mirë Dukagjinin. Dau të pajtohej disi me Prelë Tulin. Çoi, pra, e e thirri jo ma si anmik, por për ti dhanë çmimin për trimni të diftueme.

Kështu dhelpëna anadollake ka për të ba me Abdullah Hoxhën e Gashit e me Shaban Binakun e Krasniqes, të cilt të rrëjtun nga fjala e Pashës e besa turke, ju dorëzuen në Gjakovë dhe mbaruen në konop.

Pohimi i të vjetrit: “ruena Zot, prej mikut, pse prej anmikut ruhem vetë”, I viejti më ket rasë Prelës. Njimend këtij s’I mungonte trimnija ashtu si s’i mungonte urtija. Dihej se nuk ishte e para herë as e mbramja që Turkija kishte ba të hupin pa shëj pa pullë ata, të cilt ajo vetë me suguritë ma të mëdhatë i kishte thirrë për marrëveshtje e qyshke paqe. Prësa (trathtija) për Derën e Lartë s’ishte trathti, por politikë e ligjëshme e normë sundimi.

Para grishjes së Durgutit shum nga rrethi i ngushtë i Prelës e këshilluen të paraqitej te gjenerali. Ma të vjetërt, përkundra, ja mbushën menden të dergonte nji tjetër në vend të vet. Detyra e këtij të derguemi s’do të ishte vetëm të paraqesë dishiret e Prelës, por të shtihej se ishte ai vetë Prelë Tuli i Salcës.

Për burrin e maleve s’ishte gja e udobtë të ja ngarkonte nji tjetrit nji barrë të tillë, mbasi prej sajë mund mvarej jeta. Ishte përgjegjësi e madhe e ai vetë s’mund e merrte mbi shpirt. Shkado të ndodhte, ndërgjegja e tij e krishtenë do ti vritëte në tanë jetën. Mbasandej, nesërpo të ndërrojshin punët, kush e suguronte se farefisi i të hupunit s’do t’i kërkonte nji gjak për mashkullin e tretun?

Këtyne ndërdyzave të Prelës ja gjet rrëfanën i vëllai, Kola. Ky, burrnisht, u vullëndetue ta kryente atë misjon të vështirë e të rrezikshëm. Ndër të gjith Kola ishte ma i përshtatuni për atë rangë. Jo vetëm se, bani — prite Zot! — e s’kthei ma, s’kishte për të pasë vaj mbrapa nga të huejtë, por edhe Kola, jashta se në urti, kishte shum prej të vëlla’t si në dukë si në sjellje. Ishte i pashëm, e ndoshta ma I pashëm se Prela, trim sa ta lypish, zemërbardhë e i pa farë krenije. Në fjalë, veç, ishte mjaft i ngutshëm. Katundi thonte se kishte qafen e shkurtë. S’duronte dëngëla, s’pranonte dokërra as ai vetë s’çante kopalla. Më tjetrën anë ai ishte rritë ma fort me gja të gjallë malit, se sa ndër kuvende burrash apo pranë oxhakut te shpija. Punët e urtisë e të mikut — thonte ai vetë — ja kam lanë Prelës, por — shtonte — as ky s’kishte për të qenë Prelë Tuli, po mos të kishte se ku e me shka me e pritë mikun, se ku e me shka me u shtrue sofrën pleqve e burrave të urtë të bajrakut. Kurrnji shpi e mirë ndër në — vazhdonte — s’asht ba oxhak e e përmendun vetëm me urti, por edhe me punë e kambë berresh. Toka jet shterpë, kur gjaja e gjallë s’asht plle. Kola ishte shejtar i përmendun. Çse u ba të shkojë me gja e i aftë të bajë armë, kurr ujku s’i pështoi plumbit të tij, kurdo uja apo dheksi e shtyni ti hudhej grigjës apo ti afrohej vathit. Prelën, mandej, e donte për së tepërmit. Kurr s’e la vetëm në luftë as në pështjellime fisesh. Për të epte kryet dhe deka i dukej mish dashit, mjaft të pështonte vëllan. Ma se nji herë në breshën të plumbave i duel para, para anmikut ju ba shyt e mproje dhe në shtigje të rrezikshme pritë qindrese. I mjaftonte nji shëj i Prelës e ai ishte gati të qesë në taborre të mbretit, në mbledhje bajrakësh, mjedi Shkodërs a në çarshi të Gjakovës, në saraj të vezirit a në dorëzani me njizet e katër.

Këndej kurrgja e jashtzakonshme, ke tash s’lejonte që i vëllai të vëhej në rrezik. Pranonte ta provojë vetë para. Në fund të fundit deka e tij do të ishte vaj për nji shpi në Salcë, por jo jazë e dam për tanë Dukagjinin.

Kola u vesh e u mbath si t’ishte tue shkue krushk. Ngjeshi armët e argjanta të vëlla’t, vuer në xhamadan arit nishanat e e Prelës, dhe fillikat vetëm u nis për te Pasha, atëherë sa në të çuem nga Gurrat e Sakaçit. Si u kap këtu, rojet e përcuellën te çadra e gjeneralit. Ky çme kohë ishte qenë i lajmuem për ardhjen e tij. I rrethuem prej shtabit të vet, Durguti i duel para te dera. Mbasi e përshëndeti përzemërsisht, e bani të rrijë pranë vedit dhe dinakisht e pëveti: A jë ti Prelë Tuli i Salcës? Po, zotni, — përgjegji Kola — Prel’ Tul s’ka veç nja në Dukagjin e un jam ai që keni lypë. Shka don Mbreti prej mejet? Pasha, ma velet se Veziri i Shkodrës para shtatë Shalnjanëve të dikurshëm, e muer me të mirë e me fjalë të buta e të njerzishme i dha të kuptojë se Sulltani e kishte falë e se ai vetë, Durgut Pasha, e çmonte trimninë e tij në luftë dhe çme tash ai harronte gjithshka kishte ndodhë në ato dit. Mbreti, mandej, e kishte caktue tagër—mbledhës në fis të Merturit dhe prej tij s’kërkonte tjetër jushta dorëzimin e armëve, ndonji armë të keqe sa për shej nënshtrimi e dorëzimin e koçakëve. Dera e Lartë u a njifte të drejtat e përparëshme dhe ishte gadi të paguejë dhe të shpërblejë të gjitha damet e bame prej ushtrisë si në Salcë si në Palç. E këshilloi, për ma tepër, që mos të bajshin ma luftë as mos të nguceshin me ushtrinë e tij. Ajo shi në ato dit do të dyndej andej dhe aty e mbrapa do të lënte që vetë Dukagjini të sundohej, posi deri më atëherë, simbas Kanunit të Lekës e mbas auktoriteteve të vendit, të njoftuna kah mot prej Mbretit e qeverisë turke.

Para këtyne premtimeve përkëdhelëse, përgjegja e Kolës qe e shkurtë e e preme. Dukagjini s’kishte koçakë, mbasi për deri sa me zort e me fuqi të rrinte ushtrija në truell të Lekës, tanë populli do të qindronte në mal. Vetë Sulltani u a kishte pasë lanë armët gjatë shekujsh dhe kurr në të kaluemen s’u kishte pasë lypë ushtarë as të dheta. Dukagjini ishte gadi ti dalë mbretit në ushtri, kudo ta lypte puna për mprojen e Shqipnisë e të vendit, por jo për të ju ba atij a tjetërkujë shërbëtuer a rob. Banorët e Salcës e të Palçit zotoheshin të kthejnë te shpijat e veta për të gëzue paqën e jo për të pregatitë luftën.

Mbas këtyne fjalëve Pasha i bani nderimet e duhuna Kolës, I la armët e brëzit e të krahit dhe e përcuell me rojet e veta për Salcë, ku e pritëte me padurim i vëllaj.

Kaluen do dit. Vonë, atëbotë kur Prelë Tulit vetë e jo tjetërkujë, ju desht të merrte damshpërblimet për fisin e vet, ky pat rasën të njifej personalisht me Durgut Pashën. Gazi Pasha mbet i bindun për urtinë e malsorit dhe me ande i diftoi mbi sa i kishte ndodhë me Kolën.

Ushtrija e Durgutit njimend e la Dukagjinin dhe u tërhoq ne e parë në Gjakovë dhe mbrapa, tue marrë nji rrugë tjetër, u drejtue për në Shkodër.

Luftëtarët, të strukun malit e të rreshtuem ndër qafa, kthyen shumica ndër shpija e troje të veta të shkretnueme. Qenji “shendllek” i përgjithtë ndër të gjitha fiset e Veriut kufi me Kosovë. Të shtimet e pushkëve në shej gëzimi lajmuen të madh e të vogël, katunde e lagje se Turkija ishte thye e se Dukagjini edhe nji herë kishte dalë fitues. Ishte i lirë si përpara. Gjithnji burrave të malit e posaçe Prelë Tulit u ishte ngulë në krye se paqa s’do të ngjatëte.

Nji Shqipni e lirë s’mund bahej kurr deri sa edhe në skajin ma të largtin e atdheut të shkelte thundra e të huejit, kahdo qoftë ky.

Ngjarjet e vjetëve që vinë provuen se burrat e urtë, edhe pse të pa shkollë e të padije politike, pa diplomaci, patën arsye.

Shqetsimet, turbullimet e vazhdueshme e kushtrimi në armë për të rrokë pushkën herë kundra njanit herë kundra tjetrit, e mbajtën Dukagjinin edhe për shum kohë mbrapa me pushkë për faqe. Ju desht të luftojë në pritë kundra Turkut në zhgatrrim, në sogje kundra Shkjaut, në mal kundra fuqive të mëdha europjane, në beh kundra trathtarëve e të shitunve të vendit. Mjerisht atëherë as sot, mbas ma se nji gjysë shekulli, s’mujti të fitojë të drejtat që i përkasin si krahinë, si shumicë katholike, si rreth administruer, e pra ai dha ma shum se çdo prefekturë tjetër për vend të vet e për Shqipni.

Më këto rrethana të vajtueshme për vend, por edhe të lumnueshme për historinë e Rilindjes, për fitimin e sugurimin e Pamvarësisë Prelë Tuli i Salcës muer pjesë përherë e gjithkund me të njajtën burrni e me të njajtën trimni të Gurit Murg.

Mjaft asht të përmendim këtu, luftën e dytë në Qafë të Kolçit, jo ma kundra Turkut, që tashti e kishte marrë hakun e kishte thye qafën prej Shqipnijet e prej Ballkanit, por kundra Veshoviqit e ushtrisë së tij malazeze.

Kishin kalue gadi dy vjet çse Flamuri i Shqipnisë ishte ngrehë në Vlonë. Shqipnija kishte fitue pamvarësinë e vet të andërrueme, por jo qetsinë e paqën e dishrueme.

Ngatrresat e mbrendëshme, lakmimet e synimet e jashtme, posaçe ato të fqijve gjakpisa, anmiq shekullorë, s’i lanë malet tona të merrshin frymë.

E qe se në korrik të vjetit 1913 ushtritë malazeze përgjakun Kosovën e Bajram Currit dhe drejtohen për të njajtën rrugë të Durgut Pashës. Synojnë të shtrojnë Malsinë e Gjakovës dhe, tue përshkue Gash e Krasniqe, të hijnë në Dukagjin.

Fatkeqsisht luftëtarët e luanit të Dragobisë qenë shtërngue ta lëshojnë Qafen e Morinës dhe Veshoviqi me ushtri të vet u derdh në Gash e Krasniqe. Këta ndodhi jo për ligështi të armëve të pathyeshme të Currit, i cili në ketë kohë ishte I nxanun në Junik, por për pabashkim të disa Shqiptarëve, të cilve akoma s’u kishte dalë pija e Turkisë. Këta lypshin të luftohej gjithnji nën flamurin hanë-e-hyll të Stambollës. Heroi i Kombit s’e pranoi kurr ketë gja. si s’e pranoi Haxhi Zekë Biberi as s’desht ta ndiejë Dukagjini e aq ma pak Prelë Tuli.

Pesë dit para Shën Qurkut të Shoshit (14 korrik) nji ngjarje e papritun kumtoi Merturë e Nikaj e me ta mbarë Dukagjinin, se Shkjau ishte te dera.

Papritmas njiqind ushtarë malazez, të armatosun deri në dhambë, ja behën në oborrin e kishës së Currajve të Epër. Ishin dërgue prej komandës së gjeneralit të vet për të grabitë trathtisht fratin e vendit. Harroi zogu i shkinës se në male tona ndodhi, po, ndonji herë, të grabiten gratë, por kurr, çse mbahet mend, s’dihet se u grabitën burrat. S’kishte faj, në tjetrën anë, përsë Veshoviqi s’e dinte se te na burri vritet, por s’koritet. Atij nanë-lokja njimend i mësoi trimninë, por jo besën as burrninë. Ndoshti gjenerali cetinas mendoi ta ketë me vedi “të bekuemin” si peng lufte. Kështu Françeskajtë e Dukagjinit s’do të guxojshin të çojnë peshë popullin kundra divizionit të Krajl Nikollës. Plani, njimend, s’ishte i gabuem, por po, se hesapet i kishte ba me hamende. Përvoja e atyne vjetëve e kishte mësue të malaziasin se shguni i vrashtë i Shën Françeskut në tokën e nipave të Lekës e në trollin shqiptar qe gjithmonë flamur për të zemrue në vinë e parë të luftimit kundra çdo të huejit. Qe hije e lehtë si hijet e Orëve të mëdha, qe ai që mësoi rrugën për të dalë nga robnija; qe shëj beshkimi e kartë lirije; qe fenër që shndëriti, nxeu, drejtoi, mprojti bashkatdhetarët, të cilt me të u rritën, nën hije të tij u strukën, me të vuejtën e me të edhe gëzuen — po qe se gëzim pat ndonji herë Shqiptari.

Thame sipri se Veshoviqi i kishte ba llogaritë me hamende e hamendja shpesh të qet ku s’të don mendja as arsyeja. Puna e njiqind malazezve në Curraj mbaroi si ajo e dhisë shytë, e cila shkoi për të xierë bryenat e la edhe veshët.

Simbas planit të bam prej gjeneralit, ushtarët do tu kapshin Curraj natën e natën edhe do të grabitshin fratin. Për fat të këtij të fundit rruga për Curraj ishte e gjatë e cubat e Cetinës, të pamësuem në këto ana, buerën kohë e shteg. Mbrrijtën në të zbardhun të dritës, atëherë kur robnija ishte në të çuem dhe shtërngohej të dalë në punë, të lëshojë gjanë a të niset për shteg. Në fshat s’ishin pak koniqet e oxhakët që timojshin, shëj ky se rangëtoret natare kishin shti bukët në zjarm dhe xhezet për burrnim të trollit e për huanikët herakë kose në bjeshkë. Përjashta akoma s’lëvizte frymë e gjallë.

Kjo qe edhe arsyeja, për të cilën ushtarët e Veshoviqit menduen se ishin gjithnji në kohë për të çue në vend qellimin e urdhnin. I thirrën, prandej, meshtarit te dera dhe lypën të hijshin mbrendë. Ngurroi frati ne e parë, ke kisha s’i çilet kujë para kumbonës së nades dhe aq ma pak të armatosunve rezmije. Lypej plaku i katundit apo ndonji i njoftun prej fshatit. Shulat e peticave krisën në derë disprueshëm. Njiqind zaje njiherit ju kërcnuen shërbëtorit të Zotit serbisht apo me nji shqipe të keqe, por frati s’u tund as nuk u a çili.

Fjalët vonojnë: malazezt thyen derën, por edhe famullitarit i duel të rrahte kumbonët në shëj kushtrimi.

S’shtërngohen ma ngutshëm as ma shpejt ushtarët ma të zgjedhurit e njaj kazerme kur papritmas bjen burija e alarmit, se sa u shtërnguen atëbotë burrë e grue në Curraj. Pesëdhetë vetë me armë e ma se njiqind me spata e kmesa, thue ishin të bajtun prej rribës së murlanit e jo në kambë të veta, më nji të rrahun qerpiku, u gjetën në oborr të kishës. Krisi atëbotë pushka e Gjelosh Ramës e me të pesëdhetë tjera nji flake. Shungulloi lugu i Curraj e ushtuen malet për rreth, jehuen shkambijt trishtueshëm: “Hiq kushtrim se na e mbytën Shkjetë fratin!”

Por, jo: trimnija e Gjelosh Ramës e guximi i kukelave homerida, thue ishte Muji me tridhetë agallarët e vet, pështoi të paprekëshëm meshtarin dhe mbas nji luftimi të shkurtë xu rob, posi në lum pranë kishet xëhen në kosh të peshkut troftat, kur valës ti qiten pritat, kapicë ?????? dhunuese të tempullit. Paj, nemose Malazezve u ishte dashtë me e dijtë se ndër male tona s’hin kush në kishë të meshës me ksulë në krye pa e gjymhasë Madhnija, i paçim ra në dorë! me kapuç e kokë.

Ngjarja në Curraj qe fat për fis të Nikajve: njiqind currakë ma tepër u armatosën me petica e me qemerë plot.

Zani se në bajrakë të Dukagjinit kishte ra Shkjau u përhap ma shpejt se vetima në të tana fiset.

Prelë Tuli edhe ketë herë qiti kushtrimin për luftë. Në fjalë të tij rrani Nikaj e Merturë burrë për tim.

Kurr në këto dy barqe s’ndodhi nji gja kaq e papritun. Kurr s’u gjetën ma të gatshëm për ti ndigjue prisit.

Ti kishte thirrë Prelë Tuli në darsëm të Mbretit apo në magaze të Misirit, sugurisht burrat e maleve s’do ta kishin lanë punën më atë mënyrë si e lanë atë ditë. Po, këta Makabejt e shqipes lëshuen kosat në gjysë të sjellmes, braktisën shetënt në rrajë të bimëve, s’u kujdesën për xhamadana es tirqë të vjerrun në lisa hieje e pushimi në krye të livadheve e të arave, por ashtu si qenë më të leta e pa të mbathuna në kambë, rrokën armët dhe pa darë rrugë as kohë për të ra te shpijat e për të lajmue të vetët, u gjetën të gjith tok si kokërrat në shegë, rreth Prelë Tulit të Salcës.

I qeshi fetyra kreshnikut, por edhe ju gëzue zemra e u prek kthellë në shpirt Atë Bernard Llupi, famullitari i Palçit, që më atë herë me kryq në njanën dorë e me pushkë më tjetrën i printe fatozave për të mprojtë kufinin shejt të atmes në rrezik.

Mos të bindet lexuesi ke në Martirin e Kombit, Atë Llupin, mbytë nga komunistat serbjanë në ditët tona, vetëm pse ai e desht Shqipninë e punoi për popull të vet të trathtuem, due të paraqes nji ndër bij të dëjë të Françeskanizmit shqiptar. Mos të çuditet — po thom — ke këtu zhgunin e Shën Françeskut e shef me armë në dorë thue se hekuri që mbytë e kryqi që pështon, plumbi që vret e Feja që gjallon përkojnë e krygjëzohen pajtueshëm në përqafime dashunije. Kurr frati, e as këtu Atë Bernardi, s’përdoroi armën për të mbytë, por kurr edhe s’ju shmang, as në tim të barutit as në paqë, në kulmin e lumnisë as në bankën e padrejtë të gjykatores binomit të vet të lumnueshëm: “Fe e Atdhe”, binom, të cilin ai e mishnoi përherë me trimni e heroizëm si Patër Pali prej Matjet, si Patër Gjoni i Lahutës. Françeskani shqiptar s’mendoi kurr të rrëxojë binanë e Zotit, në dobi të së cilës ai kushtoi jetën. Më tjetrën anë s’pat si të mohojë për vedi as për të vetët atë tagër, të cilin vetë Zoti ja fali njerit në mprojtjen e drejtë të shejtnores së vedvedit e ma fort se këte në mprojtjen e atmes. Vedin, po, e bani flije Frati, por atdhën kurr s’e shiti.

Qafa e Kolçit kthehet rishtas në Thermopyle Dukagjinase. Vullëndetarët tanë u kapën këtu para se ushtritë malazeze ti ngjiteshin kodrakut.

Bekimi i meshtarit, mauzerrja e Prelë Tulit, mitrolozi i Man Avdisë së Palçit, karadakja e Gjelosh Ramës, prija e Tungj Bajraktarit e e Deli Sokolit, flamurtarit të Nikajve, qenë shëji se lufta ishte nisë e se Durgut Pashë a Veshoviq, Sulltan a Krajl Nikollë para se të shkelshin në male tona do të kalojshin va më nji lum gjakut, do të përshkoheshin nepër nji urë të shtrueme me parzme Shqiptarësh, do të thejshin nji pritë ma të fortë se vetë Alpet e hjedhta të Veriut.

Krisi pushka e mitrolozi nga të dyja anët. Msyni thinisht ushtrija malazeze, e pritën trimnisht të Dukagjinast. Ju fuerën qafes ushtarët e Veshoviqit posi egërsitë e Komorit a të Lovçenit, i ndalën djelmt e Prelë Tulit posi ujqit e Jezerës a të Rrëshellit.

Nuk dij a qe e vërtetë a jo por shum nga luftëtarët tanë pohuen mbas asajë beteje se do si hije, të veshuna me petka të bardha, ma të shndëritëshme se rrezja e diellit, u kishin pri gjithkund në sulmime e lëvizje luftimi. Ishte ky shëj nji siguri fitimi mbasi Orët ndër në s’diftohen kurr të veshuna në të zi për të shenjue e për të paralajmue gëzim e ngallnim armësh.

Nji gja tjetër që u dha zemër të Dukagjinasve e që këta e spjeguen, merret vesht, posi ndimë e mprojtje të çueme prejqiellet, qe mbrekullija — nëqe se mbrekulli mund të thirret — që ngjau shi ditën, në të cilën po don të thehet divizioni I Veshoviqit.

Ishte pika e ditës: nji ditë e kthiellët si lodja. Dielli si pisha tashma ishte naltue në gjysën e kupës së qiellës. Shndëritëte fuqishëm mbi qafë, të lame në gjak dhe të mjellun me trupën të dekunsh e të varruemësh. Kurrnji rë për bë s’shifej në atë ditë të xëtë vere. Pa pritë pa kujtue qe se çohet nji vetull e hollë rëje, sa nji post galani. Shkoqet nga maja e Rrukut të Nikajve dhe merr drejtimin, posi ti prite kush kah Qafa e Kolçit. Deri këtu kurrgja e jashtzakonshme sado që vrapi i njegullës npër qiellë e smadhimi i sajë i shpejtë shumkendin e bani të mendojë. S’vonoi as sa pin njeri nji letër duhani e rëja, ditën për dielli, vrau tri herë rresht me bumbullimë e kokërr rrëfeje, me breshën e shtërngatë, në Gurapesh, pak nën Qafe, ku ishin grumbullue në luftim ushtritë malazeze. U trëmën ushtarët e shkretë dhe u përzien ngatrrueshëm. Thonë se disa sish mbetën të shkrumbuem prej rrëfesë, pa mujtë ti thrrasin Shën Pjetrit të Cetinës as Shejtit të Ostrogut. Ndër Shqiptarë, përkundra, s’ra pikë shiut as kokërr breshni: e pra këta ishin ngjat tyne jo ma larg se nji shëj pushke dhe për ma tepër ndodheshin ma nalt me vend.

“Mëtani, burra!” — briti të madhe Atë Bernard Llupi — se Zotin e kemi krah! “Bini, djelm, sokola të Merturit — u uluroi të vetve Prelë Tuli — se Shkjetë i vrau I Shën Mëhilli”. Shum nesh, tue hjekë kapuçat në shëj nderimi, urojshin: “Epja, Zot, dragonit tonë! Ndimo Ora e Dukagjinit!”

Ka disa çasa në jetë, kur njerit vedit i vinë në gojë shprehje e të fshame të natyrëshme, të cilat aty-për-aty as me i mendue s’i mendon, por që më të vërtetën e kanë burimin e vet dhe bredhin nga fundi I zemrës e i ndergjegjes së tij. Si të tilla, ato kanë lidhje të ngushtë me shka vetë shpirti ruen posi vizar të mshehtë apo të mbuluem me nji pëlhurë harrese.

Kishem për të thanë se më ketë veshtrim i thirri Prelë Tuli Shën Mëhillit. Njimend ai ishte i krishtenë i mirë e fetar katërqindësh. Besonte, pa tjetër, e nderonte me mbushëmendje prisin e ushtrive engjullore, truporen e të cilit e kishte në shpi dhe e ruente me kujdes posi pajtorin e armëve kundra anmikut. Ndoshta më ketë rast — mendoj un — në fantazinë e Prelës do të jetë ringjallë shena e Bregut të Shën Mëhillit, në kufinin e fshatit Salcë. Si fëmi ma se nji herë ai kishte ndigjue pleqt e katundit dhe të moçëmt kah kallxojshin historinë e këtij bregu, nji kodrak ky, ma fort se breg, që dan Salcën prej Palçit dhe shikjon kah Kosova. Të vjetërt diftojshin se:

Motit të jetës, sa s’e mban mend kush se kur, në vend tanë paska pasë ngulë nji farë Genc Progën Murret. Vinte, për si kallxohet, nga Deti i Murrmë (Deti i Zi). Shi aty ku sot asht Fusha e Kashnjetit, aso heret tanë ky vend ishte pyllë e shpeshtë e e pabanueme, Geci paska pasë ba shëj me spatë tue zgrapë lisat, të cilt aty e mbrapa do të ishin posi gurt e kufinit për trollin e tij të ri. Ky truell i parë përshinte gadi krejt Salcën e soçme. Si u shkoi në vesh kjo punë anasve u idhnuen kundra ardhacakut dhe nji ditë prej ditësh, tue u bashkue me përfaqësues të Toplanës, Shalës, Shoshit, Shkrelit e Kelmendit I paskanë pasë ra në derë djalit të Prognit. I paskanë pasë kërkue me të mirë që të shpërngulej prej andej, por kot. Geci e ndiente vedin të fortë dhe u paska pasë kundërshtue. Fjalë më fjalë paskanë pasë qenë shty aq sa me kapë armët. Paska pasë krisë lufta, pa mujtë me da fatin e kurrnjanës anë. Qenkanë qenë da prishas e pa besë. Nji ditë e paskanë pasë rrethue Gecin e dy të bijt e tij binakë. Edhe këta, tarabakë tashma, ishin të përmendun për pashi e trimni si baba. Shka i dallonte ma fort e i bante të njoftun në mbarë krahinën, ishte përdorimi i zhgjetës, i topuzit e i shpatës. Rrethimi paska pasë vazhdue do javë. Gjith ditën luftojshin, por natën Geci u hupte. Në secilën nade ky u delte më nji krah tjetër. Kurrkush s’dinte ti apë fillë kësajë pune. Askush s’ju kujtue se Geci me të vetët paska pasë çilë nji kuer të gjatë nën tokë, tue nisë prej shpisë së vet e deri jashta kufinit të pronës. Këtu te do gërbej kishte mshehë të amën plakë, gruen e rejat me vogjëli. Këto i kishte porositë ti lajmojshin kurdoherë të shifshin se anmiqt, të lodhun, kishin qitë cekën të kthejshin te shpijat e veta. Njimend dikur e ama i bani me dije se luftëtarët e rrethimit ishin largue andej. Ma fort prej drojes së djalit se sa prej pakujdesit lokja i paska pasë lajmue Gecit pak si vonë. Kjo vonesë Genc Prognit i duel hajr. E njimend, mbasi u mbërthye në armë u qenka vu mbrapa fistarëve tashma të kaptuem mbas kodrave të aferme. Por prejsë s’dinte se kah ja kishin mbajtë e çë drejtim kishin marrë, paska pasë thirrë prej njaj kodraku: “Ooo, ç’u bane! moree!” I paska pasë përgjegjë dikush në pylle përtej, sigurisht tue kujtue se do të ishte ndonji shoq lufte, mbetë mbrapa: “Ooo! hajdë, morë, hajdë, se po të pres këtu!” Geci, në drejtimin e zanit, e paska pasë gjetë luftëtarin jo fort larg vendit prej kah thirri dhe pa ba nji as dy i paska pasë thanë: “të gjeta!” dhe e paska pasë prë shpatë. Atë ditë e sot — thojshin pleqt - i mbet emni asajë kodre Kodra e Gjetolit. Paska pasë hecë, mandej, edhe pak e prap paska pasë thirrë si sparit. I qenka përgjegjë tjetri. E paska pasë xanë edhe këtë e e paska pasë prë. Ky i fundit ishte qenë i Këlmendas dhe si i tillë i dha emnin atij vendit: Kryqi i Këlmendit. Kështu paska pasë ba me të tjerët nga Lotajt e nga Shala e nga Shkreli. Edhe sot na kanë mbetë emnat: Kryqi i Shalës, Thepi i Shkrelit, Kodra e Lotaj. Atëherë e mbrapa Gec Progën Murrit s’ja paska pasë luejtë kush timin.

Bashkë me dy binakët Geci paska pasë edhe dy që kularit binakë. Kurrkund s’mund ja shifshe shokët: me të mbetë sytë në ta. Paska pasë çilë djerre e ba ara e tokë buke për ‘i qind shpi. Gadi gjithmonë në lavër qitëte dy djelmt binakë me pendën e qeve binakë.

Nji vjetë shi në valigën e të thyemit të tokës paska pasë ardhë murtaja prej Kosovet. Paska pasë ba kërdi në robni. Kur paska pasë mrrijtë ndërmjet Palçit e Salcës, e lodhun prej rruget e punet, e ma fort nga afshi të farojë njerzimin, paska pasë xanë vend në kodër dhe aty qenka ulë të pushojë. Paska kqyrë mbrapa: mori vorresh e trupën të dekunsh të pa farë: nji detë i pambatun eshtënsh. Gjithkund troje të shkretnueme, lahuta të thyeme e topuza e mëzdrakë të vjerrun në kuj: shpata të ndryshkuna e harqe të shlirueme. I qenka dhanë të qeshë me nji gaz të mënjishëm përplot me vënerë. Kur qe para vedit paska pasë veshtrue dy zaje kah po këndojshin posi dy zanambare. Dy tjera bërlekeshin si dy mzet misiri. Hëk! Paska pasë thanë me vedi: dikush qenka prap gjallë më këto pyje! Qenka çue në kambë dhe paska vrojtë rreth e për qark. Paska currue veshët andej kah sparit i erdh zani dhe paska dallue fjalët: “Oooç..Jaa...Përmah!” S’vonueka e murtaja paska pa dy binakët posi dy Zana; njani kah u grahë qëve binakë e tjetri kah qet farën mbrapa. Eh! të punoftë bafti — paska thanë smundja e pa shpirt. Edhe katër po i thanë vera sonte. Qenka ulë të bajë shortitë e veta damtuese. Më atë ças, më të rrahun të qerpikut, i Shën Mëhilli paska fluturue prej qiellet dhe me shpatë të vet të flakët I paska dalë murtajës para. “Kij mendt — I paska urdhënue rrebtësisht — e mos mi prek binakët ndore teme!” Lëngatës I paska pasë hi mëndera dhe qenka zhdukë andej nji herë e përgjithmonë.

Më të vërtetën — përfundojshin me besim të plotë pleqt e Salcës — kurr ma aty e mbrapa s’na erdh murtajë as kolerë nga ajo anë. Krejt përkundra, gjithsaherë u nis ndonji dergjë nga Kosova u ndal më atë meteh, të cilin na sot e më atë ditë e quejmë Bregu i Shën Mëhillit.

Tashti përsa i përket prejardhes së Prelë Tulit e vëllaznisë së tij diftohet se nji farë Mar’Leke — prej tij lagja e soçme Marlekaj — i pari i vëllaznisë, qenka qenë vra me Buzholin e Pertë’Drines. Prej andej paska pasë hikë e ardhë te Geci. Ky i paska pasë lëshue mikut tokë e mal aty ku sot asht trolli i Tulë Hasës. Pak ma vonë Mar’Leka paska pasë mbytë në topuz Buzholin dhe kështu sugurue vendin.

Për Prelë Tulin fetyra e Shën Mëhillit ishte ma tepër se familjare. Mandej legjenda e Krye-Engjullit për të, posaçe më nji rast asi soji, merrte ngjyrë reale. Në mende të tij murtaja e kolera s’ishin tjetër veç Turkija e Shkjau. Edhe këta të dy vijshin prej Kosovet për të mjellë dekë e vaj në vendin e tij. Nuk asht, ndoshta, kjo arsyeja për të cilën i thirri, pa u kujtue as ai, Shën Mëhillit?

Të kthejmë tashti te lufta.

Në shëjninë e qiellës, ndjekë nga zani i Fratit e nga ulurima e brohoritja e Prelës: “Urra! nipa të Lekës, mbas meje!” të tanë luftëtarët duelën prej pritash dhe ndoqën trimin e Salcës jo ndryshej por si të ishin miza blete që lëshojnë në pranëverë dhe, tue zukatë fluturojnë mbas amzës për të kërkue banesë të rë. Nikaj e Mertur, Palç e Curraj me pushkatarë nga Shala e Shoshi u lëshuen në divizionin e trulluem të Veshoviqit pa shikjue ma llogore as prita, qindresë as breshën plumbash: dojshin ti kapshin me dorë.

S’thehet ndryshej gardhi thupër-frashën në krye të arës, edhe njiqind pllanga pishe n’i pastë, as s’shembet ma keqas muri I pështetun stombit, qe ba ai me gur thikë, apo shtërngue me shelnje të xanuna, kur mbas shinave që s’dijnë të dajnë në vjeshtë çohet buena dhe, tue shvalë malin, vën para vedit papërdhokë, dhë, zall e rrajça e shka ka mbledhë sipri dhe, tue torolangë shkrepa e shkambij, pishina prrojesh e trupa, vjen e shprazet mbi këto prita, si u thye atë botë para sulmit të Shqiptarëve ushtrija malazeze. I pari të mbramin s’e priti. Si të ishin rë para rribës acare të verit u vunë më të lëta kah kishin ardhë. Secili sish synonte të kapej i pari në Kishën Deçane. Por ishte do rrugë për tu ba. Gjurmë gjaku do të lejshin mbrapa. Prej Qafës së Kolçit e deri në Valbonë s’qe kush që mund i njehi ushtarët e dekun. Edhe prej nesh ranë dishmorë mjaft e u plagosën shum tjerë, por mumri i tyne zhduket para kufomave të Malazezve.

Më ketë përleshje, e cila sadoqë s’ngjati sa ajo e Durgut Pashës dy vjet përpara, por që ja kaloi asajë në rrebtësi e hov, u vërtetue, dashtë e pa dashtë, fjala e Orës e cila në lindje të Prelë Tulit pat thanë se dy herë në jetë ka për tu gjetë ngusht, por në fund ka për të dalë fitues.

Se kreshniku i maleve të Dukagjinit duel ngallnyes e diftojnë faktet: se ky qe në rrezik të jetës e bajnë dishmi petkat e tija të bame shoshë nga plumbat e anmikut. Lëkurën, veç, ndoshta besa të lyeme me voj drangonit, s’ja përshkuen as s’ja prekën kokërrat e idhta. Eh po kush mund ti dijë punët e drangojve?

Thyemja e Malazezve në Qafe të Kolçit qe tue u ba emnesë, por fiset tjera e shokët s’i ndigjuen Prelë Tulit, i cili kishte vendosë ti ndiqte Shkjëtë deri në strofullin e tyne.

Shka kishin fitue me armë e buerën me pabashkim.

Mjerisht dasija gjithmonë asht qenë rrenimi i Shqiptarëve. Kjo dasi duket të jetë ba natyrë e dytë e jona. Deri sot mbas sa vjetve pamvarsi, mbas rrethanave e ngushticave, mbas prangash e punëve të detyrëshme, mbas mergimit e rrugave të hueja, na të merguemët nga Atdheu, të verbuem dy syshë nga Komunizmi, kërkojmë, eh vaj e kob! me shkop e thes nëkrahë se kur e ku mund të takohemi më ndonji bashkatdhetar, partije së kundërt, për ti xjerrë nga vorbulli i syve shka padashtas i pështoi anmikut të përbashkët.

Fatkeqsisht, po, edhe puna e jonë ka shkue si puna e atyne dy të Dukagjinasve — na e qesin në të Dukagjinasve edhe pse Zoti e din se kah qenë ata — për të cilt kallxohet se më nji poterë gjaqesh mbetën të plagosun randë njani kundra tjetrit. E prejsë varrët e marruna s’i lëjuen ti barshin në vigj dhe ti ndëjshin ndër shpija të veta, i rahatuen si mujtën e i kthyen për së mbarit më nji patalog: njanin bri tjetrit. Mëjti pushka dhe robt e secilit sish çuen për të thirrë fratin. Sbehi meshtari turr e vrap te kryet e dy të vramëve. I rrëfei mirë e mirë dhe u a mbushi menden të falshin shoqi sho’in dhe kështu të ja bajshin hallalë gjakun njani tjetrit. Të dy u vullëndetuen. Ndërsa mëkambësi i Zotit po i forconte në rektimet e jetës dhe po I pregatitëte për çasin e fundit, vën oroe se njani sish po mundohej me fijen e frymës së mbrame të zgjasë qafën për të shique shoqin. U bind frati. Kujtoi se ai shikjim do të ishte pa tjetër shikjim dashtënije e kujdesi e: Cukel-a! — i tha ambël — mos u ban marak: Daku asht ma mirë e duket se po pështon. Heek! i bekue... e pra kujtova se po des rahat mbasi ta shifshem të dekun... S’pat me mu dhimtë jeta ma fort se ‘i letër duhani...

Pabashkimi qe ai që në Okolin e Gashit i shtyni luftëtarët tanë të kthejshin dalë ndër vende të veta dhe të shporreshin nga ndërmarrja e ndjekjes së ushtrive malazeze. Sugurisht më ketë herë s’qe as faji i të Dukagjinasve as pabesnikija e Krasniqes kreshnike. Molla e dasisë qe Gashi.

Në mbledhjen që u zhvillue në logun e fisit të Gashit, të lidhun ma fort me Riza Beg Kryezinë se sa me Bajram Currin, Met Fazlinë e Geghysenaj e Zeqir Halilin e Krasniqes, mbledhje e kuvend burrash, ku muerën pjesë parija e Shalës e e Shoshit, ajo e Nikajve e e Merturit, e Rajës e e Palçit, Prelë Tuli i ynë bani pjesën e Diomedit në rrethimin e Trojës. Harroi shndëritësinë e armëve të veta fituese dhe u vu me tana fuqitë të paqësonte shpirtënt e egërsuem dhe të zbutëte zemrat e Agamemnonve e të Akilave shqiptarë të idhnuem në gjasim të prisave akeas, të cilt për të fyeme vehtjake dojshin të braktisin ndërmarrëjen e fillueme me aq trimni e enthuziazëm para mureve të Ilionit.

S’ishte punë e lehtë me ja dalë qellimit. Krasniqja ishte helmue e me të ishte helmue Dukagjini: të dy i kërcnoheshin Gashit me luftë, po mos tu a lënte rrugën të lirë npër vend të vet për të ndjekë Malazezt. Më nji farë mënyre fisi i Currit s’kishte faj.

Ditën para kishte pa kullat e veta të kalluna flakë prej divizionit të Veshoviqit e tetëmbëdhetë vetë ndër burrat ma të zgjedhunt e bajrakut të pushkatuem me Met Fazlinë në krye. Më tjetrën anë Gashi s’lëshonte pe dhe kish vendosë as mos me ndjekë ushtrinë e Krajl Nikollës as mos me lëjue që Krasniqja e Dukagjini të përshkoheshin nëpër kufij të sajë me armë të ngrehuna.

Duhet dijtë, veç, se para se të niste lufta e Qafes së Kolçit, fjalët i kishin pasë ndryshej: Malsija e Gjakovës e Bajrakët e Dukagjint kishin pasë ba basëlidhëjen e përbashkët, simbas Kanunit, për të rrokë armët kundra çdo anmikut që të guxonte të msyjë tokën shqiptare.

Sugurisht s’qenë tue u shpërda pa gjak, po mos të ishin qenë aty Prelë Tula e Mark Sadika, Sokol Basha e Lush Prela, Lulash Gjelosha e Hilë Ndoja, Ukë Hota e Lekë Cura, Tungj Myftara e Ukë Çuna, Dedë Trima e Pal Nika, Çun Kola e Zog Sokola, Avdi Kola e Deli Sokola, për mos të përmendë tjerë të urtë e të njoftun në pleqni si këta.

Me kundërshtimin e Gashit lidhja dhe besa e dhanun u prish për atëherë. Nga Okoli i Gashit të Dukagjinast kthyen në fshate të veta. Tashma secili sish ngushtohej të këqyrte dhe të mpronte shpinë e vet e vendin e bajrakut.

Ngjarjet e turbullta, që karakterizojnë historinë e Dukagjinit çë prej kësajë vjete e mbrapa, deri në vendosjen e qindrueshmeninë e Qeverisë në Shqipni gjithkush nesh i din. Pushtimi i Veriut tash nga nji, tash nga nji tjetër i huej, e gjetën Prelë Tulin përherë Prelë Tul: të nderëshëm, të pathyeshëm — e ma fort si të tillë — të palakueshëm, shqiptar me ndjenja e shqiptar me vepra, të gatshëm të rrokë armët kundra çdo anmiku e mbi të gjitha e gjetën të kujdesshëm deri në heroizëm të ja ruejë vedit të padanguem atë za e atë nam, të cilin me trimni e flije ja kishte fitue emnit të vet.

Asht përnjimend vështirë të gjëjë njeri ndër male tona nji burrë si këtë, nji burrë i cili të ketë dijtë si ky e ma mirë se ky ta endë jetën e vet përplot me nështrasha posi më nji pëlhurë të ndërlikueme me fije aq të shkëlxyeshme e aq me mjeshtri, sa as sot na dashamirët e tij, as farefisi, as miku as anmiku mos të munden me gjetë fije për tu hjekë as fije për tu shtue.

Njimend Prelë Tuli i Salcës s’pat shkollë.

Leu e u rrit në tirqi të vrashtë të maleve të vrashta të Dukagjinit. Në hije të kishës së famullisë së vet, mësoi ma mirë se çdo shkollar të duejë e të adhurojë nji Zot, të duejë e të nderojë nji Atdhë. Për të Frati shqiptar qe i vetmi mësues. Prej tij xu posi xanësi i mirë, idealin e jetës. Prej tij pranoi e ndoq këshillin, veshtroi me ande fjalën, ju shtrue qortimit. Fratit ju pështet ndër të vështira e me të dau gëzimet. Nga zhguni i murrmë u zemrue në luftë, me zhgun u mbulue ndër rreziqe, në hije të zhgunit pushoi mbas mundit e djersëve. S’harroi se ndaj Fratit e ndaj zhgunit kishte detyrë mirënjohje, shpërblimi, dashtënije birnore. Kudo e kurdo që ky petk i bekuem u gjet në rrezik të dhunohej apo të nepërkambej nga të prishunt në shpirt, nga ata që të bijt e Shën Françeskut i kishin ferrë në sy, Prela e mprojti me guxim e trimni legjendare.

Leu i paralajmuem prej Orëve të fisit. Diq me Zot e të Shën N’kollë në gojë, pranë Zojës së Merturit e nën hije të Shën Mëhillit të Bregut.

Rektoi me meshtar te kryet e me qiri kulaç të ndezun mbi parzmën e vet të çeliktë.

Në dekë e vajtuen Orët e Dukagjinit, u gërdhishtën përgjakshëm burrat e fisit. Para se jeta e tij të shkimbej posi qiri, që i digjej lotueshëm, ai bani buzën në gaz. Pëshperitëte atëbotë me ma të mbramen fije të zanit në vesh të famullit ma të dashtunit, në vesh të Tush Balës:

“Thuejmu nipave e të Dukagjinasve se deri sa këta të mejnë Fenë e të Parëve të gjallë e të padangueme, kanë për të qenë të lum e të dëjë të thirren të Dukagjinas: deri sa të duen vendin e vet e të mundohen për të, kanë për tu përmendë e për tu quejtë me arsye nipa të Lekës e Shqiptarë të njimendtë. Zot e Atdhë qenë për mue ideal jete: ndershmeni ndër vepra e burrni në të vështira e lufta më qenë normë veprimi”.