• Parathënie
• Këngët
• Fjalorth
• Burimet e lëndës
• Regjistri i emrave të personazheve

KëNGë POPULLORE TE RILINDJES KOMBETARE

RRUSTEM BERISHA

FJALORTH

Shënim: Shkurtesa (t) përveç turqizmave i shënon edhe fjalët e tjera me origjinë nga gjuhët orientale. Shkurtesat e tjera jane: (sll.) sllavizëm (1.). latinizëm, em. emër i gjinisë mashkullore ef. emër i gjinisë femërore, esh. emër në numrin shumës, mb. mbiemër, f. folje, ndf. ndajfolje, psth. pasthirrmë; fr. frazeologji.

A

abdes, i em. (t) pastrim ritual i duarve, fytyrës, veshëve, këmbëve para lutjeve, faljes së besimtarët të fesë islame. Përdoret edhe avdes.
ahiret, i em. (t) bota pas vdekjes bota e amshueme. Thuhet edhe ahret.
ajar, i em. (t) të mbathurit e kalit rne patkonj të vjetër; rregullimi i orës që të punojë mirë; masë për konstatimin e sasisë së arit në stolitë e punuara nga ari.
aksham, i em. (t) mbrëmje; rituali i lutjeve fetare në mbrëmje te besimtarët e islamizmit.
alltipatllar/e, ja ef. (t) lloj revoleje.
amanet, i em. (t) porosi; gjësend apo njeri që i lihet dikuj në kujdes me besim të plotë. Ndër të folme përdoret edhe amamat.
amërlluk, u em. (t) pallto e gjatë, pjesë e uniformës ushtarake.
arzuhall, i em. (t) lutje me shkrim; shkresë zyrtare.
askunill, i em. “Askunillin-o ta ka marrë,” sipas vargut: vendimin, urdhërin për pagesë të taksave e ka marrë i obliguari.
asker, i em. (t), ushtari; përdoret edhe aqeri, astjeri etj.
axhami, a em. (t) naiv; i papjekur; i papërvojë; si fëmijë.
axhel/e, ja ef. (t) ngutJe, nxitim. Përdoret edhe hexhele.
azgan, i em. (t) trim; trim i papërmbajtur. Përdoret edhe azgin.
avli, a ef. (t) oborr; rrethojë e oborrit; pjesë e veshjes së grave muslimane me të cilën e mbulojnë kokën, fytyrën, në vende publike. Përdoret edhe avlli.

B

bakshish, i em. (t) dhurate, peshqesh, shpërblim.
bashnizam, i em. (t) epror i ushtrisë.
batar/e, ja ef. të shtëna me armë përnjëherë; në popull: “e kanë ba batare (patare)”-e kanë pushkatuar.
batis f. (t) shkatërroi, dërmoj; përdoret edhe bitis — lodhur, rraskapitur.
baxh/ë, a ef. (t) taksë tregu për shitjen e kafshëve. Baxhaxhi mbledhës i taksave (baxhave).
bedel, i em. (t) njeri i paguar me të holla që zëvendësonte të obliguarin ushtarak në kohën e Turqisë.
begenis f. (t) pëlqej; zgjedh; “e ka begenisë”-e ka pëlqyer, e ka zgjedhur.
behan/e ef. (t) e metë, mungesë.
bela, ja ef. (t) ngatërresë, fatkeqësi.
bell ndf. (t) vërtet, përnjëmend.
besh-vakt, i em. (t) pesë kohët e luljeve fetare të muslimanëve gjatë 24 orëve.
beter, i em. (t) njeri i keq, rrebel, i shëmtuar; “u ba beter!” — u bë më e keqja, u bë tragjedia.
betajë, a ef. frikë, lemeri, tmerr.
bidat, i em. (t) risi, ligj i ri.
bileqe, t esh. “Bileqet n’dorë, prangat n’kamë”; këtu, mjet për lidhjen e duarve të fajtorit (të denuarit).
bimbash, i em. (t) major në ushtrinë e dikurshme turke.
birazer, i em. (t) vëlla; këtu në kuptimin vëllamth.
bitevi ndf. (t) përgjithësisht; përdoret edhe bytevi.
boll ndf. (t) mjaft, shumë.
burdullake, ja ef. lloj lakre.
buzan, i em. mjeri me buzë të mëdha, të cilat ja shquajnë qëndrimin burrëror.
bylyk, u em. (t) njësi ushtarake e Turqisë së dikurshme që përfshinte deri 250 vetë.
bylykbash, i em. (t) oficer i ushtrisë turke në rangun e kapitcnit, komandant i bylykut.
byrden ndf. (t) menjëherë.

C

cakas f. trokis; kalis “Ai e cakat kosen” — e kalit kosën.
celinë a ef. një lloj pushke e vjetër.
coll ndf. vetëm; përdoren edhe trajtat call, soll, sall, sallte, etj.
cull, i em. fëmijë.
cylë, a ef. fyell, dru i shpuar.

Ç

çaush, i em. (t) gradë e ulët në ushtrinë turke; rreshter.
çehr/e, ja ef. (t) pamje e fytyrës.
çepaz/e, ja ef. hor, i poshtër; përdoret edhe trajta çerpaze, çelpaze.
çerep, i em. enë balte në formë lepsie ku piqet buka.
çeskin, i em. i shkathët i shpejtë.
çil, i em. kali me qime të përhimta.
çiler, i em. dhomë ku rrin bylmeti dhe zahiret; dhoma e nuseve.
çirak, u em. (t) këtu e ka kuptimin e shpërblimit lë madh, “me le ba çirak” — të jap mundësi të bëhesh i pasur, të kalosh jetë lë mirë.
çystek, u em. (t) zinxhir i orës së xhepit, i cili zakonisht është i stolisur.

D

dajma ndf. (t) vazhdimisht, gjithnjë.
dakik, u em. (t) minute. Përdoret edhe me kuptimin moment, çast.
dallkë, a ef. këtu në kuptimin daulle.
daulet, i em. (t) mbreti i Turqisë, sulltanit.
dava, ja ef. (t) akuzë, padi; përdoret edhe në kuptimin ankes. E gjejmë edhe formën davi.
doboj/ë, ja em. depo, vend ku ruhen armët.
degermi, a ef. lloj shamie (faculete).
degëndis f. dërgoj; “ma degëndisni” — ma dërgoni.
deji ndf. ndonjë.
deli, a em. (t) trim i çartun.
denam, i em. (t) manifestim i madh. Përdoret edhe danam.
dert, i em. (t) hall, brengë etj.
derman, i em. (t) shpëtim, ilaq.
derhydë, a ef. këtu e ka kuptimin shpejtësi, nxitim.
devri, a ef. (t) roje, patrullë.
destup psth. (t) lutje fetare me kuptimin: Liro, lejo (o zot)!
dif, e em. (t) vigan, qenie mitologjike që simbolizon fuqinë. Trajta më e shpeshtë është div, i.
dilinxhi, a em. (t) i pafytyrë, i poshtër.
din, i em. (t) besim islam.
dindushmanlli, a em. (t) armik i fesë; armik i përbetuar.
divanhan/e, ja ef. (t) mesore, koridor.
dogra, ja ef. një lloj pushke e vjetër.
dogri ndf. (t) drejt.
dollamë, a ef. (t) robe e gjatë deri në gju; një lloj pallto.
domuz, i em. (t) thi, derr; përdoret në kuptimin fyes për njerium.
dorënus/e, ja ef. lajm i fejesës, fjalë e fejesës; fejesë.
dremiçar/e, ja ef. lloj luleje.
drumtar, i em. udhëtar.
dukunis f. “Se dovletit po i dukunis”; sipas kontekstit: nuk i përshtatet, nuk i pëlqen, nuk i konvenon.
dushman, i em. (t) armiku.
duvar, i em. (t) mur.
dygm/e, ja (t) përthekues, vrimë e veshjeve në të cilën përthekohet pulla.

E

efendi, a em. (t) zotëri.
egjenebi, a em. (t) i huaj; këtu-për-faqësues i huaj.
eksirek, u em. rreziku i madh.
emër, i em. (t) urdhëri (vullneti) i perëndisë (emri i zotit).
erz, i em. (t) nderi.
eshkin, i em. vrap i shpejtë i kalit.
evlad, i em. (t) fëmijë, pjellë, trashigimiarët që i lindin njeriut pas martesës.

F

felahi, a ef. (t) fshatari, zezaku.
fermel/e, ja ef. (t) pjesë e veshjes së vjetër popullore, njëfarë jeleku nga coha, kadifeja e stolisuar me gajtana.
ferman, i em. (t) urdhëri me shkrim i sulltanit.
fermanli, a em. (t) i pandëgjueshëm, kundërligjor, i ndjekur me urdhër të pushtetit.
fesat, i em. (t) ngatërresë, grindje.
fet, i em. (t) pushtim, okupim. Në këngët tona ka kuptimin e lashtësisë, “jem shqiptarë qysh prej fetit”.
fetfa, ja ef. (t) interpretim juridik, udhëzim për zgjidhjen e një problemi.
fidai, a em. (t) njeri i gatshëm për sakrifikim, theror.
fiqir, i em. (t) mendje. “Më shkoi fiqiri” — më shkoj mendja.
flokrnanash, i em. flokëmendafshi; figuraitivisht: njeri me flokë të mëndafshta,
forra ef. (e bën forra) e tundi, i çuditi rne trimërinë e ti.
fukara, ja em. (t) varfënjak, i varfër.
frangjollë, a ef. bukë e nxehtë, e butë.
frengji, a ef. dritare të vogla të kullës që shërbenin për luftë.

G

gacaturr/e, ja ef. bajonetë; thuhet edhe për pushkën.
gajret, i em. (t) kurajo, qëndresë; “bani gajret” — qëndroni.
galic/ë, a ef. në të zeza, nuancë e ngjyrës së zezë-e galme. “U vesh nizami galicë”-u vesh në të zeza-galme.
gurib, i em. (t) i vetmuar, i varfër.
gargi, a ef. (t) heshtë, shtizë bajonetë.
gazali, a em. (.) hero, fitimtar, ngadhnjimtar.
gazep, i em. (t) vuajtje, mundim.
goxha mb. i madh.
granicë, a ef. (sll.) kufiri.
grosh, i em. (t) njësi monetare turke. Groshi ka 40 para (akçe).
guber, a ef. (t) palit o e gjatë ushtarake.

GJ

gjeshmisholla fr. (t) këtu e ka kuptimin e pytjes: çka të gjet; ç’të ka ndodhur?
gjezdis f. (t) shetis.
gjok, u em. kali i bardhë.
gjymrykxhi. a em. mbledhësi i taksave të tregut.

H

haber, i em. (t) lajmi
habertar/e, ja ef. (t) lloj pushke me të cilën jepet kushtrimi.
hajmali, a ef. (t) nuska.
hali, a ef. (t) këtu e ka kuptimin populli, masa. “U mblodh Kosova bitevi / bajraktarë dhe hali”.
hala ndf. (t) ende, akoma.
hallku, u em. (t) njerëzia, bota, popullsia.
halldup, i em. (t) emër përbuzës për pushtuesit osman dhe ndihmësit e tyre.
han,i em. (t) bujtina.
hapsan/e, ja ef. (t) burgu.
harem, i em. (t) banesa e veçuar e grave te muslimainet e pasur; gratë vetë.
haram, i em. (t) gjë e ndaluar, veprim i ndaluar.
hasi, a em. (t) kryengritës; njeri që s’bindet, që s’nënshtrohet.
hasha, ndf. (t) pendim, mohim i një gjëjë, një veprimi.
hasharat, i em. (t) mohues të pushtetit osman, kundërshtarë.
havan, i em. (t) mortaja.
havajet, i em. (t) taksa (detyrime të rregullta shtetënrore).
hazbi, a em. (t) vullnetar, ai që ban shërbim informativ pa pagesë.
hazne, a ef. (t) arka shtetërore, pasuria shtetërore.
hazrolla mb. (t) i, e, të, gatshëm.
heqim, i em. (t) mjeku.
hergjel/e, ja (t) fermë kuajsh.
hil/e, ja ef. (t) mashtrim, dredhi.
hoshxheldin fr. (t) mirë se erdhe!
hutë, a ef. lloj pushke.
hudut, i em. (t) kufi.
hygjym, i em. (t) sulm.
hyzmet, i em. (t) shërbim.
hyqymet, i em. (t) pushtet.
hyri, a ef. (t) bukuroshe, bukuroshe e parajsës.
hyrjet, i em. (t) liri; Hyrjet — koha xhonturqve.

I

ibret, i em. (t) shëmtim, shembull shëmtimi.
ibrig, u em. (t) enë për ujë me çafë të ngushtë, zakonisht punohet prej bakri t ose argjilit.
ijanet, i em. (t) shpirtkeq, tradhëtar, i pabesë.
ilak/e, ja ef. (t) farefis, i afërt nga gjaku.
ilef/e, ja (ylefe) ef. (t) rrogë mujore, pagë.
imdat, i em. (t) ndihmë.
inoj f. (t) agjinoj, agjinim, mbaj ramazan.
imza, ja ef. (t) nënshkrim, firmë.
iman, i em. (t) besim në një zot, besim islam.
iptida ndf. (t) pikëspari, fill.
iqini, a ef. (t) kohë e lutjes, e treta me radhë, para akshamit.
irad/e, ja ef. (t) urdhër për amnesti.
islihat, i em. (t) këtu e ka kuptimin gjyq; këshill i pajtimit.
istikam, i em. (t) llogor, transhe.
istintak, i em. (t) marrjo në pyetje.
istikvar, i em. (t) “shkoi la isitikvar” — shkolla për rini.
isharet, i em. (t) shenjë, gjestikulacion me dorë, kokë etj.
itat, i em. (t) ndëgjueshmëri; përulje; adhurim.
itibar, i em. (t) nder, nderim, respekt.
izbë, a ef. (t) dhomë e vogël; podrum, vend ku ruhen zahiret e shtepisë.
izbash, i (yzbash) em. (t) kapiten, epror i bylykut në ushtrinë turke.

J

jabanxhi, a em. (t) i huaj, i panjohur, i largët, jaci, a em. (t) lutje e muslimanëve që bëhet dy orë pas perëndimit të diellit.
jahudi, a em. (t) jeverej, qifut; në të folmen figurative koprrac, dorështërnguar.
jallah psth. (t) ndihmo zot!
jan, i em. një lloj qilimi i punuar me thekë.
japi, a ef. (t) shtëpi, ndërtesë, godinë.
jatagan, i em. (t) armë brezi, shpatë e kthyer pak në maje me dorëz të stolisur.
jatak, u em. (t) shtroje, shtrat; njeri që i ruan dhe mbron në shtëpi të tij njerëzit e ndjekur nga pushteti.
javer, i em. (t) argjutant.
jakmexhi, a em. (t) bukëpjekës, furrtar.
jesir, i em. (t) i robëruar i, robi i luftës.
jeshil mb. (t) i, e, të gjelbërt.
jezer, i em. (t) mjegull.

K

kabahat, i em. (t) faji, fajësia; gabim i.
kabil/e, ja ef. (t) gjinia, farefisi, fisi.
kacaturre, shih gacature.
kacaba, ja (kasaba) ef. (t) qytezë, qytet i vogël provincial.
kadi, a em. (tur.) gjyqtar, gjykatës i shejratit (ligjet fetar)
kajmekam, i em. (t) përfaqësues i vezirit ose valisë në një rajon administrativ ose në ndonjë detyrë tjetër, nënprefekt i kohës së Turqisë.
kallamoq, i em. misër.
kalldram, i em. (t) rrugë e shtruar me gur.
kallas, i em. (t) kapiten i klasit të parë në ushtrinë e vjetër turke. Përdoren edhe trajtat kollas, koliaz.
kallushan, i em. zeshkan, i zeshkët.
kamar/e, ja ef. vend në mur në forme qemeri, zakonisht në dy anët e vatrës, ku vihen filxhanat dhe sendet o tjera.
kangjalloz, i em. konsull.
kanis f. bind, i mbush mendjen, i mbysh kokën. “S’i kanisim këtij hyrieti”. — s’i bindemi, s’i nënshtrohemi.
kapakli, a ef. një lloj pushke.
kapë, a ef. këtu e ka kuptimin kësulë, kapelë.
kapi,a ef. (t) dera.
kapixhik, u em. (t) derë e vogël; deriçkë.
kapsulaç/e, ja ef. lloj pushke e vjetër.
karoll/ë, a ef. (t) vendroja postroja, stasion i policisë, stacion kufitar i ushtrisë; karaullë.
katan/ë, a ef. (t) kali që tërheq topin.
kaurr, i em. (t) i pafe, ateist; i huaj.
kaush/ë, a ef. kthinë e vogël a kazermës; letër-pako për të futur brënda sheqer etj.
kaza, ja ef. (t) rreth, territor administrativ.
këllëçkaftan, i em. armë, lloj shpate me këllëf të mbuluar nga coha.
kërcu, ri em. cung; figurativisht: i mjerë, i shkretë, i gjorë.
kërdi, a ef. masakër, gjakderdhje; kërdisi-bëri masakër.
kismet, i em. (t) fati.
kjamet, i em. (t) katastrofë e njerëzimit, fundi i botës dhe i jetës. Dita e kjametit — dita tragjike e tërë njerëzimit.
knyem (i, e. të) mb. këtu e ka kuptimin kryeneç, kryefortë.
kobur/e, ja ef. (t) lloj revoleje.
koçi, a ef. (t) qerre; pajtan (qerre e mbuluar).
kopilhan/e, mb. dinak, dhelpanak, njeri që punon me dredhi.
kolis f. “Plumat s’të kolisnë” — plumbat s’të kapnin; s’të godisnin.
kollajme mb. (t) i, e, të, lehtë, i pamundimshëm.
kori, a ef. turpi; — turpërim.
korollhan/e, ja mb. (t) vend ku rrin roja. Përdoret edhe trajta karollhane.
kokli, a ef. lloj pushke.
komit, i em. luftar kundër pushtetit, kaçak.
konak, u em. (t) bujtinë, shtëpi.
kongor/e, ja ef. kuvend, kongres.
koxhobash, i em. (t) epror; kryeplak i fshatit.
kralic/ë, a ef. (sll.) mbretëreshë.
kral, i em. (sll.) mbreti.
krevet, i em. shtrati.
kumbara, ja ef. (t) lloj granate bombë, arma që i hedh granatat — mortaja.
kumpir, i em. (sll.) patate.
kura, ja ef. (t) shorti për shërbim ushtarak.
kurban i em. (t) kafsha që prehet për kurban-bajram si shenjë e flijimit; këtu e ka kuptimin e njeriut që vendos të sakrifikohet për popull e atdhe.
kurril/ë, a ef. këtu e ka kuptim rasë e egër. “Si kurrilat n’mjegull kanë metë”.
kuvet, i em. (t) fuqi fizike, forcë.

L

lanet, i em. (t) dreqi, djalli i mallkuari, koftlargu.
lal/ë, a ef. stoli, lara, “thikën me lala” — me lara.
len/ë, a ef. kokrra që lidh lisi.
levor/e, ja ef. revole.
leven, i em. njeri i shkathët, i hollë nga trupi.
lëpjet/ë, a ef. lloj lakre që rritet vetë në natyrë dhe përdoret për ushqim.
log. u em. sheshi, vendi i tubimit të burrave; vendi ku provohet forca.
ltinë, a em. lloj pushke. Përdoret e dhe litinë, lëtinë.
lukuni, a ef. llavë ujqish, tufë ujqish. Përdoret edhe lokuni.

LL

llagam, i em. hendek, kanal.
llaf, i em. (t) bisedë, kuvendim.
llatin, i em. latin; në këngët tona e ka kuptimin i huaj, njeri që s’i përket kombit shqiptar.
llot/ë, a ef. shorti, fati.

M

magjumi, a ef. shtazë që ban barrë (mushka, kali, gomari).
malimxhi, a em. (t) topxhi.
maliher. i em. lloj pushke.
mamzerk/ë, a ef. lloj pushke. Thuhet edhe manxerrë, mauzerre.
manof, i em. emër përçmues për ushtarakët turq.
mandillezi, u em. mindilziu, figurativisht-fatkeqi.
manxhar/ë, ja ef. lloj pushke. Thuhet edhe maxhare.
manafik, u em. (t) shtijësi, nxitësi; spiuni, keqbërësi.
martin/ë, a ef. lloj pushke me një fyshek.
masbat/ë, a ef. (t) procesverbali që përmban vendimet e tubimit; vendimi.
mazap, i em. (t) rekrut, ushtar.
mejhan/e, ja ef. (t) pijetore, kafene.
mejdan, i em. (t) dylyftim, duel; “Duel në mejdan” duel në shesh.
mejtep, i em. (t) shkolla. Mejteplishkolltari.
memleqet, i em. (t) krahinë, vendlindje, përdoret edhe në kuptimin atdhe. E gjejmë edhe trajtën mimleqeti dhe mymleqeti.
meqem/e, ja ef. (t) gjykim (proces gjyqësor).
meram, i em. qëllim, mendim.
merak, u em. (t) dëshirë; kënaqësi; disponim; simpati; malli; melankoli.
mesnat, i (mesnet) em. këtu e ka kuptimin famë, autoritet.
mesrur psth. (t) — ndjesë pastë!
mesh/ë, a ef. (t) ceremoni fetare që bëhet në kishë.
mexhlis, i em. (t) këshillë; kuvend; tubim burrash për të zgjidhur ndonjë çështje. Përdoren edhe trajtat: meshlis, meshlic. mezlish.
mexhedi, a ef. (t) monedhë turke e farkuar nga argjendi me vlerë prej njëzet groshësh. Përdoren edhe trajtat: mixhidi, myzhdi.
mnel/ë, a ef. shpërgaj, pelenë.
milet, i em. (t) populli, kombi.
milazim, i em. (t) togeri i ushtrisë turke.
miner, i em. (t) shtresë rrethepërqark dhomës e mbushur me kashtë, lesh, pambuk, lecka etj.
mirallaj, i em. (t) kolonel i ushtrisë turke.
miri, a ef. (t) taksa shtetërore e tokës.
misur, i em. këtu ka kuptimin enë për dhallë.
misentik, u em. (t) gjykatës hetues. Përdoret edhe mystentik.
mollais f. rrëfej, tregoj.
mori, a ef. këtu e ka kuptimin frikë.
muhaser/e, ja ef. (t) i rrethuar, i ngushtuar; “e ban muhasere” — e mbyllen, e rrethuan, s’e lëshojnë të dalë.
mustafez, i em. (t) ushtar rezerv, rezervist i prapavijës.
murtat, i em. (t) tradhëtari.
mydyr, i em. (t) qeveritar i një krahine.
mylk, u em. (t) pasuri e patundshme, pronë, tokë dhe shtëpi.
myhlet, i em. (t) afat, kohë, leje kohore.
myhyr. i em. (t) vulë; myhyrdar-roje e vulës shtetërore, sekretar.
myhmat, i em. (t) pajisje, pajisje ushtarake, municion.
myshyr, i em. (t) mareshall, komandant i korparmatës.
myteserrif, i em. (t) kryetar rrethi, prefekt i kohë së Turqisë.
myzhdexhi, a em. (t) njeriu që sjell lajme të gëzueshme, (myzhde — sihariq, mushtulluk).

N

nalet, i em. (t) i mallkuari, dreqi; nalet-leme — i lundur nga djalli (i mallkuari).
nefer, i em. (t) ushtar.
nallban, i em. (t) mbathtari.
nahi, a ef. (t) njësi administrative më e vogël se kadillëku.
nar/e, ja ef. (t) britma, thirrja; lajmrimi i zëshëm.
nijet, i em. (t) qëllim, vendim “e baj nijet” — e vendosi.
nigjah, u (niqah) em. (t) kurora e martesës, kurorzimi.
ninoj f. shih inoj.
nebet, i (nibet) em. (t) roje, rojtar.
nishan, i em. (t) shenjë, cak; dekoratë, shenjë e gradave ushtarake.
niza, ja ef. (t) luftë.
nor/e, ja ef. besë për mbrojtje; “e kam me nore” — më është dorëzuar në besë për mbrojtje.
nur, i em. (t) dritë.

O

ogradë, a ef. (sll.) rrethojë, arë e rrethuar.
ordi, a (urdi) em. (t) ushtri.
ornic/ë, a ef. (sll.) këtu tokë e papunuar.

P

padishah, u em. (t) perandor, lartmadhëri; këtu sulltan.
pampor, i em. treni; anija; Përdoren edhe trajtat pampur, pamporr etj.
parahmet mb. i, e, të, pamëshirë.
pat, i em. (t) qëndrim gatitu, përshëndetje ushtarake.
pejs f. pyes.
peksimet, i em. (t) bukë e pjekur shumë që të mos prishet; bukë e ushtrisë.
pelivan, i (pehlivan) em. (t) këtu në kuptimin i shkathët, i zhvilluar fizikisht; trim.
petic/ë, a ef. (sll.) pushkë me pesë fyshekë.
përmjet, i em. beli, mesi.
pil, i em. gjurmë, shenjë; “guri pil” — guri i shënuar (i shenjes).
pisqolië, a ef. armë brezi me qark, revole.
plang, u em. pasuri c patundshme, pronë; shtëpia me gjithë pasurinë.
pobratim, i em. (sll.) vëllam, vëllamth.
postaçi, a ef. lëkurë berri me lesh që përdoret për të ndajur mbi të.
poter/ë. a ef. (sll.) këtu në kuptimin kushtrim.
prezor/e, ja ef. (sll.) dritare.
pusht, i em. bori, bastardhi.

Q

Qabe, ja ef. Faltorja kryesore e islamizmit në Mekë (Arabi).
qar/e, ja ef. (t) ilaç, shpëtim, ndihmë; zgjidhje; detyrim.
qef, i em. (t) disponim i mirë; vullnet; përjetim i këndshëm; dëshirë.
qefil, i em. (t) dorëzan.
qes/e, ja ef. (t) shumë të hollash, baras me pësëqind grash.
qitap, i em. (t) Libër fetar, libër i shenjtë.

R

rabush, i em. çetele.
rahmet, i em. (t) mëshira; mëshira e zotit.
ramazan, i em. (t) emri i muajt të nëntë, muajt të agjinimit te muslimanët.
razi, a ef. (t) të jesh razi-të jesh i kënaqur, të pajtohesh, të kesh mirëkuptimi.
redif, i em. (t) ushtri rezerve, rezervisti.
revan ndf. (t) këtu ka kuptimin vrap kali. Përdoret edhe trajta rahavan.
rezil, i em. (t) hori, i poshtri.
rixha, ja ef. (t) lutje.
rog/ë, a ef. lëndinë në mal, lëndinë e vogël.
rok, u (orok, rrok) em. (sll.) afat, kohë e caktuar, kohë e caktuar sipas bisedës së mëparshme.
rovin/ë, a ef. (sll.) rrmore, kanal që e kanë bërë të reshurat atmosferike.
ryshfet, i em. (t) ryshfet, pasuri që i jipet dikuj për ta kryer ndonjë punë.

RR

rrepic/ë, a ef. arashkë, repë.
rrethator/e, ja ef. rrip i fyshekëve.
rroj f. rrij.

S

sabah, i em. (t) mëngjesi, lutjet e mëngjezit te muslimanët.
sadrazem. i em. (t) veziri i madh, kryeministër.
sadaka, ja ef. (t) lëmoshë, Thuhet edhe sadak-u.
sadik, u em. (t) i drejtë, i sinqertë.
sakak, u em. (t) rrugë, rrugicë. Thuhet edhe sokaku etj.
sallë, a ef. (t) lutje e hoxhës nga minarja për të vdekurin.
samun, i em. (t) lloj buke.
saraj, i em. (t) pallati.
sajdi, a em. (t) nderimi, respekti.
sardis f. rrethoj. “Më ka sardis-o bylykbashi”-më ka rrethuar bylykbashi.
sejz, i em. (t) kujdestar i kalit të eprorit.
selam, i em. (t) të fala, përshëndetje e përgjithshme e muslimanëve.
selam-alejkëm f. (t) të dërgo të fala, t’i çoj të falat.
selamet, i em. (t) shpëtim, gjendje e kënaqshme.
sene, ja ef. (t) vit, motmot.
serastjer, i em. (t) komandant i përgjithshëm i ushtrisë turke në rast lufte.
ser, i em. (t) habi, çudi; “po ban seri” — po habitet.
sill/ë, a ef. kohë e ngrënjes midis mëngjesit e drekës.
sini; a ef. (t) sofër, truezë; pjatë e rrafshët.
singi. a ef. bajoneta.
sos ndf. nuk, jo.
skamli, a ef. karriga. Përdoret edhe trajta skami.
skil/e, ja ef. dhelpër. sull, i em. (t) vendim, marrëveshje.
suvari, a ef. (t) kailoirësia.
sycakar, i em. sygemti, syshtrëmbëri.
sylah, i em. (t) armët, armët e brezit.
syret, i em. (t) fotografia.
syshan/e, ja ef. këtu e ka kuptimin armë, armë personale; e drejtë për bartjen e armës.

SH

shah, i em. (t) perandori.
shahadet, i em. (t) lutja fetare, kryesore për besimtarët e fesë islame, dëshmi se e respekton perëndinë.
shahi, a ef. lloj pushke.
shallvare-t e.sh. pantollone të gjera, rrobe e meshkujve.
shapkali, ja ef. këtu e ka kuptimin për njerëzit që nuk janë të konribësisë shqiptare.
shefi, a ef. (t) kufi.
shehit, i em. (t) dëshmor.
shergje-t e.sh. pjesë e veshjes: “Ca me guna, ca me shergje”.
shënkoll, i em. festë fetare.
shishan/e, ja ef. lloj pushke.
shkdhij/ë, a ef. shkëndija.
shyb/e, ja ef. (t) dyshim.

T

tab/e. ja ef. (t), istikam, llogore, hendek, fortifikatë që bën ushtari për vete prej kah mbrohet dhe gjuan me pushkë.
taht, i em. (t) froni; tahti i sulltani — froni i sulltanit.
tajm, i em. (t) racion i ushtari t. Përdoret edhe tain, tajin.
taksirat, i em. (t) fatkqësi, fat i keq.
taksim, i em. (t) ndarje, shpërndarje; kis.t.
talim, i em. (t) ushtrim ecjeje te ushtarakët.
lallaz, i em. valë, dallgë.
tallkin, i em. (t) lutje që këndon hoxha me rastin e vorrosjes së të vdekurit.
taraf, i em. (t) parti, grup kundërshtar.
tasil, i em. (t) marrje, marrje e taksave, tasildar — marres i taksa ve.
teboj/ë, a ef. (t) depo armësh.
tefter, i em. (t) regjistër, fletore. figurativisht ai që s’e respekton rendin në fuqi.
telall, i em. (t) lajmëtari, kasneci.
telatin, i em. (t) lëkurë e shëndritshme; “I ka çizmet telatin”.
temih, i em. (t) urdhëri që duhet të kryhet patjetër.
temena, ja ef. (t) përshëndetje, qëndrim gracioz,
terbjet, i em. (t) edukatë; mësim për mirësjellje.
tertibxhi, ja ef. (t) taktizeri, njeri që punon sipas planit të caktuar, sipas një qëllimi të caktuar.
terrnoj f. ndërroj.
test/e, ja ef. (t) dyzinë (njësi — dhjetë ushtar ë etj).
tevabi, ja ef. (t) bashkëmendimtarët, idhtarët.
tërtip, i em. (t) plan, taktikë.
tërlik, u em. rrobe (veshje) e femrave.
topanxhë/ë, a ef. (t) revole.
topjak, u em. (t) taksë, Moj taksë.
top-havan, i em. (t) armë artilerike; një lloj mortaje.
tropa ef. (t) pararoja e sulltanit në raste të dyshimit /se është në rrezik.
tuje-t e.sh. (t) shenja të gradave ushtarake. “Një pasha me shtatë tuje” — ...me shtatë shenja.
turraç. i em. “Mitrailozit i thotë turraç”, fjalë onomatopeike sipas krismës së mitrallozirt.
tuxhar, i em. (t) tregtari.
tyfekxhi, a ef. (t) pushkëtar, armëpunucs.

U

ugurolla fr. me fat. Në kontekst: kah po shkotn?
uligj/e, ja ef. (t) parësia, i moshuari, më i vjetri.
umbash, i em. (t) dhjetari, epror i dhjetë ushtarëve.
urdi, a ordia ef. (t), armatë, ushtri.

V

vad/e, ja ef. (t) afat, kohë e caktuar për të bërë një punë.
vali, a ef. (t) kryeqeveritari i vilajetit.
vakt, i em. (t) koha, koha e lutjeve, koha për një punë, etj.
vatan. i em. (t) atdheu.
vergi, a ef. taksa, tagra.
vezir, i em. (t) titulli më i lartë në kierarkinë e pushtetit osman, pas sulltanit.
vidoj f. mbërthej. Mbërthej me vidë. “Top e pushkë i kanë vidue”.
vilat, i em. (t) këtu-vendlindje.
virr f. vrret; onomatope për dhitë.
vithecalik, u em. vitherrëshiqi, epitet përbuzës.
voc, i em. këtu e ka kuptimin voglushi.
vojnik, u em. (sll.) ushtari.
vojvodë, a ef. (sll.) kryetar i fisit.
vorb/ë, a ef. enë dheu që shërben për të zie groshë.
vrik (frik) ndf. shpejt.

X

ximcë, a ef. gjysma.

XH

xhamli, a ef. këtu e ka kuptimin dritare. “Po kqyr hanmi për xhamli”.
xhelep, i em. (t) taksë për bagëti.
xhelepçi, a ef. (t) mbledhës i taksave për bagëti.
xhemat, i em. (t) pjesëmarrës të tubimit fetar; grumbull njerëzish për qëllim të caktuar.
xhenaz/e, ja ef. (t) kufoma.
xhephan/e, ja ef. (t) depo e municionit; municion.
xhevap, i em. (t) përgjigje; lajm.
xheza, ja ef. (t) dënim., ndeshkimi, gjobë.
xhezariz, i em. (t) kryetar gjyqi.
xhilis, i em. (t) mbledhje, tubim; “bajnë xhilis” -mbajnë mbledhje.
xhuma, ja ef. (t) e premte (dita e premte); lutje (falje) e përbashkët e muslimanëve që mbahet në xhami të premtën paradreke.
xhyherdare, ja ef. (t) lloj pushke.

Y

ylefe, ja ef. (t) rrogë, pagë.
ylema, ja ef. (t) parësi fetare islame.
ylqe, ja ef. (t) vend, tokë.
ymër, i em. (t) jetë, jetesë.
ymyd, i em. (t) shpresa.
yruç, i (yrysh) em. (t) sulmi.
yzbash, i em. (t) kapiten i ushtrisë turke.

Z

zabit, i em. (t) oficeri.
zabitnam/e, ja ef. (t) këtu e ka kuptimin pozita e oficerit — posti.
zapti, a ef. (t) polic i pushtetit osman.
zid, i em. (sll.) muri.
zingli. a ef. (t) “ja çoi mreti tri zingli”, sipas kontekstit është fjala për mjete të lundrimit.
zingërli, a ef. (t) si shigjetë, si duke fluturuar.
zingji, a ef. pjesë e shalës së kalit ku i vë këmbët kalorësi, përdoret edhe zingia ose yzengjia.
zjaret, i em. (t) vizitë.
zjelle, a ef. zgjedha e qeve.
zollum, i (zullum), em. (t) dëm; dhimë; tortur; padrejtësi; teror.
zor, i em. (t) fuqi; mundim; vështirësi; dhunë.
zyla, ja ef. (t) punë e mundimshme, e tepërt.
zyrdi (zurdi), a ef. xhurdi — pjesë e veshjes së meshkujve.

ZH

zhagë, a ef. lëkurë bagëtie e regjur që përdorej në vend të thesit; brrakë, kënetë.