• Parathënie
• Këngët
• Fjalorth
• Këngëtarët
• Mbledhësit

KËNGË DASHURIE I

RRUSTEM BERISHA

PARATHËNIE

Dashuria si aktivitet, si ndjenjë dhe veprim shqetësimi e gëzimi, si përjetim dhembjeje e kënaqësie, është një fushë e veprimit gjithnjerëzor. Dashuria është e vjetër sa vetë jeta e qenies njerëzore. Ajo ka shtrirë frymëzimet e veta në gjithë krijimtarinë artistike popullore, veçmas në letërsi.

Tematika e dashurisë, në kuptimin e zgjeruar të fjalës dashuri, kap hapësirë shumë më të madhe në krijimtarinë popullore letrare, prandaj do sqaruar që në fillim se këngët e këtij bleni bëjnë fjalë vetëm për dashurinë midis dy gjinive.

Në këngë këndohet për dashurinë në ambientin e mbyllur dhe të hapur, për gjeturinë ose strategjinë për t´i realizuar dëshirat e të dashuruarve. Qëllimet e tyre janë të qarta: entuziazmi rinor për t´iu afruar gjinisë tjetër, qoftë për të kaluar çaste të ëmbla, dridhje të përjetimeve që shkaktojnë fjalët, shikimet, ndërrimi i dhuratave, qoftë për kontakte fizike, për të cilat është kënduar bukur shumë, apo për zgjedhjen e shokut për bashkëjetesën martesore.

Dashuria është pjesë e jetës dhe manifestohet kudo që zhvillohet jeta normale: në viset malore, në tëbana, buzë krojeve nën hije, me këngët e zogjve; në rrafsh ku gjelbëron bari dhe rrjedh lumi, atje ku ekziston ura, në arat e grurit, në livadhe, në rrugët e fshatit etj. Të rinjve në këto ambiente, shpesh u kërcënohet rreziku.

Dashurinë e përcjellin dështimet, dëshpërimet, nostalgjia, përjetimet tragjike, por e shoqëron edhe shqetësimi, përjetimi i matur e herë-herë edhe gufimet e lira në relacianin mashkull-femër. Prandaj kënga e dashurisë, në kushte kur ka pasur pak liri e shumë pengesa të ndryshme, shpesh nis me dashuri e mbaron me humor, nis me dashuri e përfundon në formë elegjie apo edhe tragjikisht. Pra në letërsinë popullore nuk është rast i rrallë që këngët e dashurisë të kalojnë në ndonjë lloj tjetër të lirikës.

Duhet theksuar se do të ishte varfëri e madhe për dashurinë si aktivitet njerëzor sikur krejt dashuria të këndohej vetëm në këngët erotike. Elemente të motivit të dashurisë gjenden edhe nëkëngët legjendare, janë të njohura mirë dashuriçkat e Sokole Halilit, pastaj në epikën historike dhe në balada ku dashuria është bërë e pavdekshme etj. Kur të shqyrtohen të gjitha këto në mënyrë të veçantë, mund të konstatohet se tema e dashurisë është trajtuar gjerësisht në letërsinë popullore.

Këngët e dashurisë bëjnë fjalë për simpatitë midis të dashuruarve, për aftësitë e tyre që t´i përjetojnë këto ndjenja, për pamjen dhe disponimin e tyre, për bukurinë, e cila varet nga ç´aspekt shikohet, meqë ajo është trajtuar sipas shijes tradicionale dhe idealit estetik të popullit për të bukurën.

Situatat e dashurisë paraqiten edhe midis të martuarve. Kjo dashuri ka arsyet e veta, sepse njerëzit, përpiqen t´i gjejnë çastet e dashurisë së humbur, çastet jashta rrathëve të fatit që ua kanë caktuar të tjerët, duke i martuar pa dëshirën e tyre.

Gëzimet e dashurisë jehojnë fort, bëhen të fuqishme dhe shqetësuese për të gjithë njerëzit. Ato i japin njerëzimit brumin e përtrirjes së jetës, ku dominon fati dhe fatbardhësia, ku mbesin më pak të diktueshme dhembja e tragjika. Vërtet, dhembja, tragjika dhe e bukura janë në shërbim të dashurisë si ide qendrore ose si e madhërishmja në këtë motiv.

Dashuria në këngët popullore shqipe gëzon mundësinë e ngadhnjimit, që realizohet me bashkimin e mashkullit e të femrës, qoftë edhe pas vdekjes, në varr.

Aksioni që i prin dashurisë dhe i përshkon këto këngë është bërë pjesë e lirikës erotike, prandaj ato gërshetohen me motive të tjera, me lloje e nënlloje, qoftë si epizodike apo kryesore, sidomos në balada. Në këtë mënyrë ato dalin nga suazat e subjektivizmit, nga rrethi i ngushtë i përjetimeve dhe bëhen motive të përgjithshme njerëzore. Sferat e jetës që trajtohen në këto këngë kanë rëndësi shoqërore, kulurale, ekonomike etj.

Dashuria është domosdoshmëri për afrimin dhe bashkimin e të rinjve, vajzës e djalit. Kjo domosdoshmëri do të jetë e pranishme vazhdimisht në krijimtarinë gojore për ta nxitur këtë aktivitet pa të cilin, fmë në fund, do të shuhej lulëzimi dhe shtimi i bimës së njerëzimit.

Këngët e dashurisë përmbajnë në vete dinamikën e situatave, të çasteve erotike ku paraqitet intensiteti i zhvillimit të veprimeve, atmosfera e volitshme apo e pavolitshme ndërmjet të dashuruarve, të cilët në shumë raste janë personazhe fiktive („Moj e mira”, „Boll e mirë”, „Bre djalo” etj.).

Dashuria ka bukurinë e vet. Bukuria për shijen e krijuesit popullor përmban magjinë, e cila josh me zjarr të pashuar. Magjia është e pranishme në shumë këngë, në situatat e sjelljes, në ruajtjen e fshehtësisë, në heshtjen e vajzës, në ecje, në djallëzitë e për-ditshme, të cilat vazhdimisht bëhen cak më i qartë dhe qëllim i vetëm i djalit. Këndej na del edhe kujdesi i pashoq i mashkullit për femrën:

Dashuria për këngëtarin është diçka e çmueshme, dhe e shenjtë. Ky shembull ku femra konsiderohet si një lloj hyjnie nuk është i vetmi, prandaj s´duhet cenuar as dinjiteti i saj. Femra ka nazet e veta, të cilat e ngacmojnë dhe e tërheqin mashkullin.

Dashnorët nuk i ndalon rreptësia zakonore, kërcënimi me armë as pengesat e tjera. Në shumë këngë vërehet gatishmëria për sakrificat e dy të rinjve. Sakrifica në dashuri çmohet njësoj si edhe ngadhnjimi, prandaj në erotikën tonë edhe kur rrënohet diçka kënga i jep jetë, e përjetëson artistikisht. Dashuria me të gjitha trajtat e saj ka kuptimin e vet jetësor që në këngë fiton kuptimin artistik.

Në këngët popullore të dashurisë ka vargje kur ankesat drejtohen kundër pengesave të ndryshme: bjerrjes së kohës dhe të fuqisë së të rinjve nëpër punë të tjera të fushës, pengesat e konservativizmit dhe të religjionit, si edhe ato të natyrës ekonomike etj. Aksionet e të rinjve i thejnë këto pengesa, ashtu si di të gjejë zgjidhje këngëtari, si hero lirik i këtyre këngëve, Të gjitha mospajtimet dhe pengesat kanë gëzuar trajtim adekuat në lirikën e dashurisë. Këto peripeti kanë zgjuar interesim të madh, duke u dhënë këngëve mundësi për jetë më të gjatë, sepse në to paraqiten kundërthëniet, të cilat janë të domosdoshme në art sidomos për trajtimin e realitetit jetësor.

Këngët e dashurisë përmbajnë herë-herë momente sensacionale. Këto nxiten nga bukuria e femrës dhe aksionet e djaloshit, i cili për ta realizuar qëllimin e vet kalon aq shumë pengesa sa që e arrin të pamundshmen. Fantazia e të dashuruarve shpesh nuk ka kufij.

Këngët i trajtojnë përjetimet nga kontaktet e shkurtra, nga ledhatimet, nga bisedat, nga sinjalizimet, nga afërsia fizike e shpirtërore, në një konfiguraoion gjeografik të caktuar, në kullosa e vende malore, në arat e grurit dhe në livadhet e shmangura ku prania e të martuarve dhe e fëmijëve nuk ka qenë e madhe. Ka këngë që i kushtohen vetëm qëllimit erotik: i martuari takohet mevajzën, e martuarja me djalin, plaka synon të marrë djalin, plaku dëshiron të marrë vajzën. Kjo është krejt e kuptueshme për lirinë krijuese të fantazisë, por edhe për realitetin. E tillë është jeta, të cilën arti letrar e shquan me karakteristika të veçanta të ligjërimit poetik. Jeta ka toleruar të dashurojnë edhe ata që nuk u kanë pri gëzimeve me kohë ose ata që Ikanë prirje për vrapime më të gjata në dashuri, deri në pleqëri.

Mund të supozohet se pengesat e ndryshme, që janë shfaqur në dashuri, të cilat gjithsesi janë të mëdha, kanë shtuar etjen erotike, prandaj kënga i tejkalon pengesat, shprehet në mënyrë të lirë, duke shquar elementin sensual. Këto këngë kanë ndezur dëshirën për përjetime në kuadër të së cilës shquhet ajo për të grabitur sa më shumë pjesë të ndieshme të trupit në ato takime me femra ose të femrave me meshkuj:

Sa u përket sjelljeve në talkime, fitohet përshtypja se këngët flasin për një lloj garash: a është më i fortë mashkulli apo femra në kontaktet fizike. Gjithashtu, fitohet bindja se po zhduket dikah ajo butësi, e cila është karakteristike për ledhatime të tilla, se zotëron konflikti që shpreh rreptësinë e takimeve:

Megjithëse religjioni duket si pengesë në këngët e dashurisë, mund të pohojmë se nuk paraqet ndonjë rol të rëndësishëm. Këtë pengesë e eviton heroi lirik me anë të imagjinatës krijuese, gradualisht dhe në raste të veçanta përfaqësuesi i fesë del edhe mbrojtës edhe pjesëmarrës i skenave të dashurisë:

Në shumë këngë ku situata e dashurisë shprehet me rreptësi, iniciativën e ashpërsisë e shfaq vetë femra që është në kundërshtim me rolin e saj në shoqëri dhe me parimet kanunore ku femrës i reduktoheshin të drejtat deri në minimum. Femra flet për naivitetin e mashkullit, për mosgjeturinë e tij në dashuri:

Për këngët e dashurisë që synojnë martesën këngëtari ka gjetur mjete të tjera të komunikimit poetik dhe mënyrë më të matur të ligjërimit. Zakonisht ëndrrat, pagjumësia, moskursimi i mundit dhe i pasurisë, gatishmëria për sakrifica, janë garanoione që forcojnë miqësinë në dashuri dhe dashurinë e orientojnë kah jeta bashkëshortore. Kënga e dashurisë, në të shumtën e rasteve, flet në mënyrë të drejtpërdrejtë. Ka momente ku lypset të kuptohet nënteksti poetik i vargjeve, por përgjithësisht këngët komunikojnë shkurt dhe haptas.

Stili i këngëve të dashurisë është impresiv, ndjenjor dhe, bukur bombastik. Në lirikën erotike vërehet naracioni, kur roli i njërit nga personazhet bëhet më i theksuar, inicor. Shumica e këngëve nga vetë titulli, me shprehje metaforike simbolizojnë vajzën: rrushe, lule, mollë, ftue, dardhë, shegë, selvi, zamak, trëndafil, pllum, fëllenxë, lepuroshë, arushë, flori, etj. Këto metafora kanë kuptim më të thellë simbolik dhe paraqesin shijen, shpejtësinë, bukurinë, pastërtinë, me një fjalë, të gjitha vlerat e çmueshme të objektit të dashurisë. Mund të themi me siguri se lirika e dashurisë është mjaft e përshtatshme për ta shprehur realitetin:

Rrugët e fantazisë në këngët e dashurisë janë më të afërme përkah përjetimet individuale. „Moj e mira”, si sintagmë me të cilën fillojnë shumë këngë të dashurisë, simbolizon (pastërtinë me të cilën këngëtari e forcon shprehjen apelative të fillimit të këngës, Dialogu në këngët lirike të dashurisë ka karakteristika specifike. Sipas të gjitha gjasave, mund ta konsiderojmë ose vetëm si monolog, sepse vetë kushtet e jetës së shoqërisë iShqiptare kanë qenë të tilla që s´kanë lejuar dialog të mirëfilltë, ose ta konsiderojmë si dialog të imagjinuar nga njëra gjini, por kryesisht nga gjinia mashkullore.

Pyetjet e përgjegjet, të cilat formojnë gradacion natyral, i bëjnë funkcionale dialogjet dhe i shtojnë vlerat e këngës si krijim poetik.

Figurat më të shpeshta, të cilat përdoren në lirikën e dashurisë janë: krahasimi, epiteti, metafora, personifikimi, simboli, hiperbola, gradacioni etj.

Harmonia e të kënduarit me mandimet e shprehura në këngët e dashurisë është mjaft reale, kur shikohen rrethanat në të cilat është krijuar kënga. Lirika e dashurisë është ndër llojet më të pasura të lirikës në pikëpamje figurative dhe stilistike.

Këngët e dashurisë, zakonisht janë të shkurtra, por jo gjithmonë. Këto, forcojnë dinamikën e tyre me melodi të shumllojshme dhe interesante. Vetë të kënduarit e këtyre këngëve zgjon ndjenjat e përjetimit të takimeve të të rinjve. Këngët fillojnë drejtpërdrejt dhe dalin shpejt të qëllimi. Asnjë këngë nuk këndohet vetëm me një melodi, po me dy e më shumë. Këngët e dashurisë këndohen të përcjella me fyell, çifteli, sharki etj., ndërsa në ambientin e kullosave ato këndohen edhe pa kurrfarë përcjellje.

Pasi që kënga e dashurisë është më afër përjetimeve të individit, madje pothuajse ajo kryesisht e paraqet mu atë botë, i ndez shpejt e me hov dëshirat për çastet që i do zemra e të riut. Fuqia provokuese në këto këngë mbetet e pashueshme.

Poetika e lirikës erotike e mban të gjallë dashurinë si simbol dhe dashurinë si aktivitet të njeriut. Të gjitha këto kanë krijuar mendimin e njohur se dashuria është e pavdekshme. Kështu flasin edhe këto këngë që i këndoi me zjarr krijuesi popullor.

Kurdoherë vajza ka aromë dashurie, kurse djali ka vetitë e trimit. Këto janë dy mundësi kryesore për bashkim, dy komponente të ardhmërisë.

Krijuesi popullor është parimor në trajtimin e traditës. Në këngët e dashurisë është paraqitur natyra e ambientit me vrazhdësitë e kanunit dhe të konservativizmit, shpirti i njeriut tonë, i ashpër brenda rregullave zakonore, por herë i zjarrtë e herë i butë në dashuri.

Këngët lirike të dashurisë duken shumë të ngjashme njëra me tjetrën, të tilla janë edhe situatat që frymëzuan krijuesin, por megjithatë çdo këngë ka tipare të veçanta, autonomi të krijimit.

Karakteri ëndërrimtar dhe karakteri natyralist i këtyre këogëve janë dy çështje që lidhen ngushtë me traditën e shoqërisë shqiptare. Duhet thënë se më shumë është ëndërruar për dashuri se sa që ajo është përjetuar konkretisht. Së këndejmi del çështja se „mllefi” kundër ndalesave të ndryshme ka ndikuar që edhe në art, herë-herë, të shpërthejë në mënyrë ië pamatur, të shkohet në ekstremitet; kur s´lejohet të shijohet fare dashuria, atëherë të kërkohet gjithçka. Megjithatë, në këto këngë mund të diferencohet aktiviteti njerëzor i të dashuruarve nga pasionet, të cilat janë raste më të rralla e më të vetmuara.

Nga lirika erotike shqiptare nuk mund të kuptohet se mashkulli apo femra gëzojnë privilegj të veçantë në shoqëri. Ata janë të barabartë në iniciativa dhe në aksione, të barabartë në rreziqe dhe në sakrifica. Por kështu mësojmë vetëm nga kënga, e cila këndon për inieiativat dhe për dëshirat, kurse shoqëria me ligjet e saj i ka pasur në dorë frerët dhe fort pak janë realizuar dashuritë e kënduara e shumë më pak janë trashëguar ato realizime.

Në lirikën erotike krijuesi popullor është i pranishëm si hero lirik dhe situata e përjetuar bëhet pjesë e qenies së tij. Njeriu me anë të fantazisë i ka bërë të realizueshme të pamundshmet. Atë që e ka ndaluar arma, kanuni, rrethi, e ka realizuar Ikëngëtari vetë me imagjinatën e bujshme, duke kaluar çaste të lumturisë ëndërrimtare.

Populli i ka çmuar këngët e dashurisë dhe u ka dhënë rëndësi të madhe. Ai për to ka gjetur shumë pagëzime: moj e mira, kangë dashnie, kangë arshikie, kangë të buta, kangë të gryta, kangë okolla uçkurit, kangë okolla hinit, kangë jaranishte, kangë çobanësh, kangë përnërkrah etj. Çdo emërtim ka kuptimin e vet simbolik, Ka mundësi që fare lehtë të sqarohen këto pagëzime të shumta, me të cilat shprehet një konsideratë e theksuar ndaj këtij lloji të lirikës.

Gjatë punës në blenin Këngë dashurie, I patëm parasysh këto parime:

Rrustem Berisha